Кіріспе
Нигерия штаты Гомбе штаты – Нигерияның солтүстік-шығысында орналасқан штат. Солтүстік және солтүстік-шығыс шекарасында 93 км қашықтықта Гонгола өзені және Дадин Кова көлі маңында Борно штаты, 140 км қашықтықта Гонгола өзені маңында Йобе штаты, оңтүстігінде 58 км қашықтықта Тараба штаты, оңтүстік-шығысында 95 км қашықтықта Адамава штаты және батысында 277 км (172 миль) қашықтықта Баучи штаты жатыр. Гомбе – Гомбе штатының әкімшілік орталығы. Ол 1996 жылдың 1 қазанында Баучи штатының бір бөлігінен құрылды. Нигериядағы 36 штаттың ішінде Гомбе ауданы бойынша 21-ші, ал халқы бойынша 32-ші орында тұрады. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, халқы шамамен 3,25 миллион адамды құрайды. Штаттың ұраны – "Саваннадағы маржан". Географиялық тұрғыдан алғанда, штат тропикалық Батыс Судан саваннасы экожүйесінде орналасқан. Маңызды географиялық нысандарға Гонгола өзені (Гомбенің солтүстігі мен шығысынан ағып, Дадин Кова көліне құяды) және штаттың оңтүстігіндегі кішкентай Мұри тауларының бір бөлігі жатады. Штаттың табиғатында кілемді жылан, сопақша жылан және египеттік кобра сияқты көптеген жылан түрлері, сондай-ақ бегемот, Сенегал попугайы және сұрбас балықшы популяциялары бар. Штатты әртүрлі этникалық топтар мекендейді, олардың көп бөлігі штаттың солтүстігі мен орталығында тұратын фулани халқынан құралған. Штаттың шығыс және оңтүстік аймақтарында Чам, Дадия, Джара, Камо, Перо, Тангале, Тера және Ваджа халықтары қоныстанған. Діни тұрғыдан алғанда, штат халқының 65%-дан 70%-ы мұсылман, ал христиандар азшылықты құрайды (30%-дан 35%-ға дейін). Колониялық кезеңге дейін қазіргі Гомбе штаты әртүрлі мемлекеттер арасында бөлінген. 1800 жылдардың басында фулани джихады аймақтың көп бөлігін басып алып, Сокото халифатының құрамында Гомбе әмірлігін құрды. 1910 жылдары британдық экспедициялар әмірлікті және оның айналасындағы аумақтарды басып алып, оларды Солтүстік Нигерия протекторатына қосты. Кейіннен ол 1960 жылы Нигерия тәуелсіздік алғанға дейін Британдық Нигерияның құрамына енді. Алғашқыда қазіргі Гомбе штаты тәуелсіздік алғаннан кейін Солтүстік аймақтың бір бөлігі болды, бірақ 1967 жылы аймақ бөлініп, ол Солтүстік-Шығыс штатының құрамына кірді. Солтүстік-Шығыс штаты бөлінгеннен кейін 1976 жылы Баучи штаты басқа он штатпен бірге құрылды. Жиырма жыл өткен соң, Баучи штатының батысындағы бірнеше жергілікті атқарушы органдар жаңа Гомбе штатын құру үшін бөлінді. Экономикалық тұрғыдан Гомбе штаты негізінен ауыл шаруашылығына негізделген, оның ішінде сорго, жүгері, жер жаңғағы, тары, бұршақ, күріш және қызанақ егіледі. Басқа маңызды салалар – Гомбе қаласындағы қызмет көрсету және түйе, ірі қара, ешкі және қой шаруашылығы. Гомбеде Адамды дамыту индексі төртінші ең төмен көрсеткішті және елдегі ең төменгі ЖІӨ көрсеткіштерінің бірін иеленеді. Гомбе – тамаша заманауи инфрақұрылымы, қауіпсіз және тұрақты ортасы, ашықтығы, ақпаратқа, нормативтік-құқықтық ортаға, білікті кадрларға және экономикалық мүмкіндіктерге оңай қолжетімділігінің арқасында бизнес жүргізу үшін ең қолайлы және жақсы қала. Осының нәтижесінде ол 2021 және 2023 жылдары Дүниежүзілік банктың "Бизнесті жүргізудің жеңілдігі" жылдық бағалауын алды.
Gombe State (;) is a state in northeastern Nigeria, bordered to the north and northeast by the states of Borno for 93 km in the vicinity of Gongola River and Lake Dadin Kowa and Yobe in the vicinity of Gongola River for 140 km, to the south by Taraba State for 58 km, to the southeast by Adamawa State for 95 km, and to the west by Bauchi State for 277 km (172 miles). Gombe is the state capital of Gombe state and it was formed from a part of Bauchi State on 1 October 1996. Of the 36 states in Nigeria, Gombe is the 21st largest in area and the 32nd most populous, with an estimated population of about 3.25 million as of 2016. The state bears a slogan "Jewel in the Savannah". Geographically, the state is within the tropical West Sudanian savanna ecoregion. Important geographic features include the Gongola River — which flows through Gombe's north and east into Lake Dadin Kowa — and part of the Muri Mountains, a small range in the state's far south. Among the state's nature are a number of snake species, including carpet viper, puff adder, and Egyptian cobra populations along with hippopotamus, Senegal parrot, and grey headed kingfisher populations. The state is inhabited by various ethnic groups, primarily the Fulani people living in the north and center of the state, while the state's diverse eastern and southern regions are populated by the Cham, Dadiya, Jara, Kamo, Pero, Tangale, Tera, and Waja peoples. Religiously, between 65% and 70% of the state's populations are Muslim while the Christian minority comprises between 30% and 35%. In the pre colonial period, the area that is now Gombe State was split up between various states until the early 1800s, the Fulani jihad seized much of the area and formed the Gombe Emirate under the Sokoto Caliphate. In the 1910s, British expeditions occupied the Emirate and the surrounding areas, incorporating them into the Northern Nigeria Protectorate which later merged into British Nigeria before becoming independent as Nigeria in 1960. Originally, modern day Gombe State was a part of the post independence Northern Region until 1967 when the region was split and the area became part of the North Eastern State. After the North Eastern State was split, Bauchi State was formed in 1976 alongside ten other states. Twenty years afterward, a group of LGAs in the Bauchi's west were broken off to form the new Gombe State. Economically, Gombe State is largely based around agriculture, mainly of sorghum, maize, groundnuts, millet, beans, rice and tomatoes. Other key industries are services, especially in the city of Gombe, and the herding of camels, cattle, goats, and sheep. Gombe has the fourth lowest Human Development Index and one of the lowest GDPs in the country. Gombe is the best and friendliest city for doing business due to its excellent modern infrastructure, secure and stable serenity, transparency and easier accessibility of information, regulatory environment, skills and labour and economic opportunities. These earned her the World Bank's yearly appraisal, "The Ease of Doing Business", in 2021 and 2023.
Шолу
Штаттың аумағы 20 265 км² және 2006 жылғы мәліметтер бойынша халқы шамамен 2 365 000 адамды құрайды. Штат Нигерияның Гвинея саваннасы және Судан саваннасы белдеулерінде орналасқан. Ландшафты толқыналы төбелермен, құмды және жанартаулық тастармен сипатталады. Штаттың солтүстік-шығыс аймақта, кең саванна ішінде орналасқандығы Борно, Йобе, Тараба, Адамава және Баучи штаттарымен ортақ шекараға ие болуына мүмкіндік береді. Гомбеде екі анық климаттық аймақ бар: құрғақ маусым (қараша – наурыз) және жаңбырлы маусым (сәуір – қазан), орташа жауын-шашын мөлшері 850 мм.
Демография
Гомбе штаты – көпұлтты қоғам, негізгі бөлігін Гомбе штатының солтүстік және орталық бөліктерін мекендейтін фулани тайпасы құрайды. Олар штаттағы 11 ауданның 7-сінде басымдыққа ие. Аталған аудандарға Дукку, Квами, Фунаке, Нафада, Акко, Ямалту және Гомбе аудандары кіреді. Фулани тайпасынан бөлек, Биллири және Калтунго аймақтарында таңгале халқы да қоныстанған. Басқа этностардың қатарында хауса, тула, тера (Ямалту-Деба), ваджа, болева және канури тайпалары бар, олардың әрқайсысының өзгеше мәдени және тілдік байланыстары бар.
Дін
65-70% мұсылман, 30-35% христиан, оның ішінде 1999 жылы құрылған Гомбе англикан епархиясы, Нигерия шіркеуінің Джос провинциясында епископ Клетус Тамбари (2020) басқарады. 1996 жылы құрылған Баучи Рим-католик епархиясына Гомбе кіреді, онда епископ Хилари Нанман Дачелем (2017) басқаратын 28 приходта 92 620 жақтасы бар.
Саясат
Мемлекетті атқарушы губернатор Мұхаммед Инуа Яхая басқарады, сондай-ақ штаттың 24 Ассамблея мүшесі бар. Гомбеде 11 аудандық әкімшілік аймақ және 14 әмірлік/басшылық бар. Штатта үш сенатор және Ұлттық Ассамблеяда алты депутат бар.
Гомбе географиялық ақпараттық жүйесі
Гомбе географиялық ақпараттық жүйесі (GOGIS) – Гомбе штатында жерді иелену, меншік құқығы, оның құны және жерді басқару саясаты туралы ақпаратты анықтау, тіркеу және тарату процесін жүзеге асыратын цифрлық жер басқару жүйесі.
Гомбе қаласының қала құрылысы және даму басқармасы
Гомбе штатының қала құрылысы және даму басқармасы (GOSPUDA) Гомбе штатының дамуы үшін жоспарлау ережелерін сақтауды қамтамасыз етеді және жеке тұлғалар мен ұйымдарға жерді дамытуға рұқсат беру және құрылыс рұқсаттарын реттеу арқылы оларды жеңілдетеді.
Эрозия
Гомбе штаты миллиондаған найра сомасына жететін егістік жерлерді жойған және 200-ден астам үйге зиян келтірген су ағындарының (жыралардың) салдарынан әлі де күйреп жатыр. Мемлекеттік биліктің салдарларын азайтуға жасаған күш-жігеріне қарамастан, қаладағы Бого ауданында ерекше зардап шеккен су ағындары толыққанды бақылауға алынбады.
Ауаның ластануы
Гомбеде ауа сапасы қанағаттанарлық, бірақ ауа ластануына ерекше сезімтал, өте аз адамдар үшін кейбір ластағыштар денсаулығына орташа деңгейде қауіп тудыруы мүмкін.
Спорт
Гомбе Юнайтед ФК, Дома Юнайтед ФК, Саванна Тигерс.
Doma United F. C Savannah Tigers.
Экономика
Гомбе штатының халқының көп бөлігі шаруалар. Олар азық-түлік және саудалық дақылдар егіп өсіреді. Ям, маниок, жүгері, помидор және жер жаңғағы – олардың негізгі азық-түлік дақылдары, ал мақта – сауда үшін өсіріледі.