Кіріспе
1883 жылы Тынық мұхиты соғысының соңғы шайқасы Хуамачуко шайқасы 1883 жылы 10 шілдеде өтті және бұл Тынық мұхиты соғысының соңғы ірі шайқасы болды. Полковник Алехандро Горостиага бастаған Чили сарбаздары Хуамачуко қаласының маңында генерал Андрес Авелино Касерес басқарған Перу армиясын жеңілді. Чилидің жеңісі Касерестің Эджерсе де ла Бренясын жойып, Перу Анд тауларында кез келген шынайы қауіп пен қарсылықты жойды. Перудің жеңілуі Анкон келісімінің жолдарын ашты, бұл соғысқа ақыры тоқтам жасады. Сонымен қатар, Перудің ең ұлы батырларының бірі, полковник Леонсио Прадо осы шайқастың салдарынан қаза тапты.
The Battle of Huamachuco was fought on the 10 July 1883, and it was the last major battle of the War of the Pacific. The Chilean soldiers, led by Colonel Alejandro Gorostiaga, decisively defeated the Peruvian army commanded by General Andrés Avelino Cáceres near the town of Huamachuco. This Chilean victory effectively eliminated Cáceres' Ejército de la Breña, ending any real threat or resistance in the Peruvian Andes. The Peruvian defeat paved the way for the Treaty of Ancón that finally put an end to the war. Also, one of Peru's greatest heroes, Colonel Leoncio Prado, died as a consequence of this battle.
Өмірбаян
Маркавалле, Пукара және Консепсьондағы Чили армиясының жеңілістері, сондай-ақ санитарияның нашар болуынан олардың әскерлерінің санының азаюы Чилидің Жоғарғы қолбасшылығын Орталық Андтарды толық тастау қажеттілігіне сендірді. Бұл шегіну 1882 жылы 15 шілдеде Тарма Тамбодағы чилиліктердің жеңісімен мүмкін болды. Сол кезде оккупациялық әскерлер бастапқы мөлшерінің жартысына дейін қысқарды. Перулік генерал Андрес Касерес Мантаро аңғарын басқарып, тіпті қысқа уақытқа Хуанкайо қаласын иеленді. Ол Тарма қаласында қолбасшылықты орнатып, әскерін қайта ұйымдастырумен айналысты. 1883 жылдың қаңтарына қарай Касерес өзінің әскерін жақсы қаруланған және жабдықталған 3200 адамға көбейтіп, орталық Перуге қолбасшылық етті. Бейбітшілік келіссөздеріне төнген қауіпке байланысты Чилидің бас қолбасшысы адмирал Патрисио Линч генерал Касереске қарсы жаңа күш жіберуді шешті. Бұл жаңа әскер үш дивизиядан тұрады, олардың командасы астында полковниктер Гарсия, дель Канто және Арриагада. Чили әскері жақсы қаруланған еді, және жоғары Анд тауларына өткен шабуылдардан сабақ алды. Олардың жоспары - перуандықтарды қоршап алып, оларды дәстүрлі шайқасқа мәжбүрлеу еді. Көп ұзамай олар стратегиялық маңызды Жаужа қаласын басып алды, ал 5 мамырда олар күштерін Чикла қаласында қайта біріктірді. Осы қатерлі қауіп-қатерге тап болған перуандық әскер солтүстікке қарай шегінді. 30 мамырда Перу әскері Cerro de Pasco-ға жетті, ал полковниктер дель Канто мен Гарсияның басшылығындағы чилилік дивизиялар оларды тығыз қуып жүрді. Осы жағдайлардың арқасында перуандықтар Анд тауларына қарай шегінуді жалғастырды. Маусымның үшінші аптасында перуандықтар ауыр жағдайда болды, өйткені чилиліктер оларды құлатып жіберді. 22 маусымда генерал Касерес 3,850 метр биіктікте және Cerro de Pasco-дан солтүстік-батысқа қарай 200 км жерде орналасқан Ланкануку асуы арқылы кері шегінуді бұйырды. Осы қауіпті маневрдің арқасында ол Чилидің негізгі күшінен қашып құтылуға қол жеткізді. Көптеген қиындықтардан кейін, 5 шілдеде Перу әскері Ланкануку асуынан солтүстікке қарай 120 км (75 миль) жердегі Хуамачуко маңындағы Тулпоға жетті. Перуліктердің әлемдегі ең биік таулардың кейбіреулерін басып өтуге кеткен уақыты таңғаларлық болды. Өкінішке қарай, Талпода генерал Касерес Чилидің полковник Алехандро Горостиаганың қаланы басып алғанын білді. Полковник Чили армиясының негізгі бөлімінен оқшауланған кезде, тағы бір чилилік топ қаладағы оны күшейту үшін және перуандықтарды Кахамаркаға қарай итермелеуге көмектесу үшін артқы жағынан алға жылжи бастады. Бұл екінші чилилік топ Горостиагаға оқ-дәрі жеткізіп берді. Касерес бұл күшейткіштерді Горостиаганың дивизиясына жетпей тұрып жоюға тырысты, бірақ чилилік барлаушылар сақ болды және жоспарланған күтпеген шабуыл сәтсіз болды. Осы кезде Перу генералы соғыс кеңесін шақырды және шегінуді тоқтатып, қаланы басып алған Чили әскерлерін жоюға тырысу туралы шешім қабылданды.
Күштерді орналастыру
1883 жылы 8 шілдеде Перу әскерлері 2000 сарбаз, сонымен қатар монтонера деп аталатын бірнеше жүз индей партизандары Куюльга төбесінде және Пуррубамба төбесінде позицияларды алды, екеуі де қалаға қарап тұрды. Перуліктердің Пибоди мен Ремингтон мылтықтары болды, бірақ оларда оқ-дәрілер мен штыктар көп емес еді. Бастапқыда генерал Касерес жауынгерлерін екіге бөліп, жартысы Куюльга төбесінде, қалғандары сол жағында, жауды арт жағынан кесіп тастауға тырысты. Алайда, Горостиага, перуандықтарды төбелердің басында көрген кезде, дереу барлық әскерлерін жинап, қаланы эвакуациялады, Сазон төбесінде позицияны алды, бұл өте қорғаныс позициясы, тік беткейлері бар және Куюльгаға қараған өте қиын қолжетімділік, қорғаныс позициясы, сонымен қатар кейбір инка қираған жерлері бар, олар парапет ретінде пайдаланылатын.
Қатысу
Перуліктер Горостиаганың көшіп кеткенін көргенде, қалаға кіріп, оны өз бақылауына алды, бұл Чилидің қашу жолын тиімді түрде кесіп тастады. Кейіннен, 8 және 9 шілдеде бірнеше артиллериялық алмасулар болды, бірақ Перудің соңғы шабуыл 10 шілде күні таңертеңгі сағатқа қалдырылды. Касерестің жоспары - Сазон төбесінің оңтүстік-шығысында жаудың ең осал орнын жою арқылы шабуылды бастау. Чилиліктер перуандықтардың алға жылжуынан туындаған қауіпті байқаған кезде, олар өз кезегінде өздерінің авангардтарын төбеден төмен қарай жылжытып, қауіпті ұстап тұруға тырысты, Перудің оң жақ флангіне Куюльга төбесінде қарсы шабуыл жасады. Чилидің Zapadores полкінің екі ротасы Санта-Барбара төбесіндегі перуандық позицияларға қарай Сазоннан төмен түсіп кетті. Касерес өзінің Юнин және Жауха полктарынан екі рота жіберіп жауап берді. Бұл әскерлер қатал қарсылыққа тап болып, сол аймақта болып жатқан шайқастарға түсіп қалды. Өзінің жаяу әскерін қолдау үшін Касерес Касадорес де Консепсьон және Маркавалле полктарынан бірнеше роталарды жіберді. Осылайша Касерес сол кезде шегінуде болған чилилік әскерлерді қоршауға тырысты. Полковник Горостиага Перу полковника Луис Герман Астете дивизиясының шабуылдарын тоқтату үшін лейтенант Луис Делл'Ортоның басшылығымен Консепсьон батальонының ротасын жіберіп, бұл дамып келе жатқан Перу қозғалысын тоқтатуға тырысты. Чилидің роталары бірінен соң бірі перуандық полкпен бірдей жылдамдықпен шайқасқа түсті. Бұл - генерал Мануэль Касерес әскерімен бетпе-бет келген жауынгерлер. Чилидің әскерлері Перудің қатты шабуылдарынан кейін өздерінің желілеріне шегінуге мәжбүр болды. Бірте-бірте перуандықтар Чилидің шекарасын Сазон төбесінің басына қарай жылжыта бастады. Чилидің артиллериясы үнсіз қалды және Чилидің сол жағында, ат әскері мен Zapadores полкі, сондай-ақ Консепсьон мен Талка бөлімшелерінің әскерлері қорғады. Перуліктер төбе басына жетті. Төрт сағатқа созылған ұрыстан кейін Касерес жеңіске жеткенін сезінді. Горостиаганың әскерлері Сазонның ең жоғарғы жағында өздерін қорғайтын болды. Бұл кезде перуандықтардың оқ-дәрілері біте бастады. Осы фактіге тап болған Касерес өлімге әкелетін қателік жасады: ол өзінің артиллериясына соңғы төңкерісті қамтамасыз ету үшін төбеге қараған аңғарға көшіруге бұйрық берді. Горостиага бұл тактикалық қателікті көріп, Казадорес кабальльонасының эскадрильясына ат әскерін шабуылдауды бұйырды. Полк командирі - майор-сержант Софанор Парра. Перулік қаруларға қарсы. Қорғаусыз қалған артиллерияшылар шашырап кетті немесе өлтірілді, бұл процесте перуандықтар жеті пушканы жоғалтты.
Чилидің қарсы шабуылдары
Бұл арада чилиліктер тез арада қайта ұйымдастырып, Перудің санынан артық болған саптарына қарсы жауынгерлік шабуыл жасады. Касерестің перуандық сарбаздары штыксыз, ал оқ-дәрісі жоқ болғандықтан, өздерін винтовкаларының қақпақтарымен ғана қорғай алды; олардың Montoneras одақтастарының өздерін қорғайтын найзалары болды. Чилидің қарсы шабуылдары Перудің шекарасын бұзып жіберді. Перу әскерлерінің құрамалары құлдырап, қалғандары майданнан қаша бастады. Осы соңғы шабуылмен чилиліктер жеңіске жетті. Бірнеше сәттен кейін олардың екі пуляның қолдауымен пехотасы Перудің Куюльга төбесіндегі базалық лагерін басып алып, шайқасты аяқтады.
Салдары
Перуліктер 800 адамнан, олардың күштерінің үштен бір бөлігіне жуығын, соның ішінде көптеген офицерлерін жоғалтты. Өлгендердің арасында генерал Педро Сильва, штаб бастығы полковник Мануэль Тафур және төрт дивизия басшылары: Луис Герман Астете, Мануэль Касерес, Хуан Гасто және Максимо Тафур болды. Көптеген адамдар соғыстан кейін қайтыс болды немесе жазаланды, олардың ішінде Перудің ең үлкен батырларының бірі, полковник Леонсио Прадо, соғыстан тыс қалу туралы сөзін сақтамағаны үшін. Генерал Касерес жарақат алып, қашып кетіп, тұтқынға түспей қалды. Бұл шайқас Перудің барлық қарсылықтарын аяқтады және соғысқа тоқтам жасаған Анкон келісіміне үш айдан кейін, 1883 жылы 20 қазанда қол қойылды.