Тыныш мұхиты соғысы: Чили, Перу және Боливия арасындағы қақтығыс (1879-1883)

Пацификалық соғысы (1879-1884): Чили, Боливия және Перу арасындағы аумақтық дау. Нитрат үшін күрес, Чилидің жеңісімен аяқталды. Тарих, себептері, салдары.

36 мин оқу

100%

Дереккөз: War of the Pacific — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Чили мен одақтас Перу және Боливия арасындағы аумақтық қақтығыс (1879–83)
Боливия, Чили және Перу арасындағы 19 ғасырдағы соғыс

Тынық мұхиты соғысы (lang es), сондай-ақ Нитрат соғысы (lang es) және тағы да көптеген атаулармен белгілі, 1879 жылдан 1884 жылға дейін Чили мен Боливия-Перу одағы арасында болған соғыс. Атакама шөліндегі Боливияның жағалау аймағына Чилинің талаптары үшін шайқасқан соғыс, Чилидің жеңісімен аяқталды. Ол Перу мен Боливиядан мол ресурстарға ие аумақтарды алды. Соғыстың тікелей себебі Боливия мен Чили арасындағы нитрат салығын төлеу дауы болды, ал Перу Боливиямен құпия одақ құрғандықтан соғысқа тартылды. Кейбір тарихшылар соғыстың терең себептерін атап көрсетеді, мысалы, Чили мен Перудің нитрат бизнесіне деген қызығушылығы, Чили мен Перудің аймақтық гегемония үшін ұзақ жылдар бойы бәсекелестігі, сондай-ақ Чилидің тұрақтылығы мен Перу мен Боливияның әлсіздігі арасындағы саяси және экономикалық айырмашылықтар. Рональд Брюс Сент-Джон "Атакама шөліндегі Боливия-Чили-Перу дауы" еңбегінде былай дейді:
1873 жылғы шарт және 10 сентаво салықтың енгізілуі соғысқа себеп болғанымен, 1879 жылы жағдайдың шиеленісуіне терең, маңызды себептер болды. Бір жағынан, Перу мен Боливия тәуелсіздік алғаннан кейін экономикалық құлдырау мен саяси тұрақсыздыққа қарағанда Чилидің күші, беделі және салыстырмалы тұрақтылығы болды. Екінші жағынан, Перу мен Чили арасындағы аймақтағы экономикалық және саяси гегемония үшін бәсекелестік, Перу мен Чили арасындағы терең қарсылықпен күрделенді. Осы жағдайда үш мемлекеттің шекарасының нақты белгіленбегендігі, сондай-ақ даулы аумақтарда құнды гуано мен нитрат кен орындарының табылуы дипломатиялық қиындықтарды тудырды. 1878 жылдың ақпан айында Боливия Чилидің тау-кен компаниясына (CSFA) салықты көтерді, бұл екі ел арасындағы шекараны белгілеген және тау-кен өндірісі үшін салықты көтеруге тыйым салған 1874 жылғы шекаралық шартты бұзу болды. Чили шарттың бұзылуына наразылық білдіріп, халықаралық төрелік сотты сұрады, бірақ Боливия үкіметі, оның төрағасы Иларион Даза, бұл Боливия соттарының қарауына жататын ішкі мәселе деп есептеді. Чили шарттың бұзылуы оның ішінде көрсетілген аумақтық шекаралардың күшін жоятынын мәлімдеді. Осыған қарамастан, Иларион Даза Чили компаниясының лицензиясын жойды, оның активтерін тәркіледі және аукционға шығарды. Аукцион күні, 1879 жылдың 14 ақпанында Чили қарулы күштері негізінен чилилік кеншілер тұратын Боливияның Антофагаста портын қарсылықсыз басып алды. 1879 жылдың 1 наурызында Боливия мен Чили, ал 5 сәуірде Чили мен Перу арасында соғыс жарияланды. Шайқастар Тынық мұхитында, Атакама шөлінде, Перу шөлдерінде және Перудің таулы аймақтарында болды. Соғыстың алғашқы бес айы теңіз шайқасымен өтті, Чили әлемдегі ең құрғақ шөлдегі әскерлерін жабдықтау үшін теңіз арқылы дәліз құруға тырысты. Содан кейін Чилинің құрлықтағы жорығы Боливия мен Перу армияларын жеңді. Боливия 1880 жылдың 26 мамырында Такна шайқасынан кейін шықты, Перу соғыстың көп бөлігінде одақтас күштермен жалғыз күресті. Чили әскерлері 1881 жылдың қаңтарында Перу астанасы Лиманы басып алды. Перу армиясының қалдықтары мен жалдамалы әскерлер партизандық соғыс жүргізді, бірақ соғыстан шаршаған Перу фракциялары Чилимен аумақтық иеліктерді қамтитын бейбіт келісімге келуіне кедергі жасай алмады. Чили мен Перу 1883 жылдың 20 қазанында Анкон шартына қол қойды. Боливия 1884 жылы Чилимен бітімге келді. Чили Перудің Тарапака аймағын, Боливияның даулы Литорал департаментін (Боливияны теңізге шығу мүмкіндігінен айырды) және Перудың Такна және Арика провинцияларына уақытша бақылауды алды. 1904 жылы Чили мен Боливия шекараларды анықтайтын Бейбітшілік және достық шартына қол қойды. 1929 жылғы Такна-Арика келісімі Ариканы Чилиге, ал Такнаны Перуге берді.

The War of the Pacific (lang es), also known as the Nitrate War (lang es) and by multiple other names, was a war between Chile and a Bolivian–Peruvian alliance from 1879 to 1884. Fought over Chilean claims on coastal Bolivian territory in the Atacama Desert, the war ended with victory for Chile, which gained a significant amount of resource rich territory from Peru and Bolivia. The direct cause of the war was a nitrate taxation dispute between Bolivia and Chile, with Peru being drawn in due to its secret alliance with Bolivia. Some historians have pointed to deeper origins of the war, such as the interest of Chile and Peru in the nitrate business, a long standing rivalry between Chile and Peru for regional hegemony, as well as the political and economical disparities between the stability of Chile and the volatility of Peru and Bolivia. Ronald Bruce St. John states in The Bolivia–Chile–Peru Dispute in the Atacama Desert:
Even though the 1873 treaty and the imposition of the 10 centavos tax proved to be the casus belli, there were deeper, more fundamental reasons for the outbreak of hostilities in 1879. On the one hand, there was the power, prestige, and relative stability of Chile compared to the economic deterioration and political discontinuity which characterised both Peru and Bolivia after independence. On the other, there was the ongoing competition for economic and political hegemony in the region, complicated by a deep antipathy between Peru and Chile. In this milieu, the vagueness of the boundaries between the three states, coupled with the discovery of valuable guano and nitrate deposits in the disputed territories, combined to produce a diplomatic conundrum of insurmountable proportions. On February 1878, Bolivia increased taxes on the Chilean mining company (CSFA), in violation of the Boundary Treaty of 1874 which established the border between both countries and prohibited tax increases for mining. Chile protested the violation of the treaty and requested international arbitration, but the Bolivian government, presided by Hilarión Daza, considered this an internal issue subject to the jurisdiction of the Bolivian courts. Chile insisted that the breach of the treaty would mean that the territorial borders denoted in it were no longer settled. Despite this, Hilarión Daza rescinded the license of the Chilean company, seized its assets and put it up for auction. On the day of the auction, February 14, 1879, Chile's armed forces occupied without resistance the Bolivian port city of Antofagasta, which was mostly inhabited by Chilean miners. War was declared between Bolivia and Chile on March 1, 1879, and between Chile and Peru on April 5, 1879. Battles were fought on the Pacific Ocean, in the Atacama Desert, the Peruvian deserts, and the mountainous interior of Peru. For the first five months, the war played out in a naval campaign, as Chile struggled to establish a marine resupply corridor for its forces in the world's driest desert. Afterwards, Chile's land campaign overcame the Bolivian and Peruvian armies. Bolivia withdrew after the Battle of Tacna, on May 26, 1880, leaving allied Peru fighting alone for most of the war. Chilean forces occupied Peru's capital Lima in January 1881. Remnants and irregulars of the Peruvian army waged a guerrilla war but could not prevent war weary Peruvian factions from reaching a peace deal with Chile involving territorial cessions. Chile and Peru signed the Treaty of Ancón on October 20, 1883. Bolivia signed a truce with Chile in 1884. Chile acquired the Peruvian territory of Tarapacá, the disputed Bolivian department of Litoral (turning Bolivia into a landlocked country), and temporary control over the Peruvian provinces of Tacna and Arica. In 1904, Chile and Bolivia signed the Treaty of Peace and Friendship, which established definite boundaries. The 1929 Tacna–Arica compromise gave Arica to Chile and Tacna to Peru.

Этимология

Бұл қақтығыс "Салтпетер соғысы", "Он центтік соғыс" (Боливия үкіметі салған он центтік салыққа байланысты) және "Екінші Тынық мұхиты соғысы" деп те аталады. Оны қазіргі Мексикадағы Колумбиядан бұрынғы тұздық соғысымен немесе Чинча аралдары соғысы деп кейде аталатын "Гуано соғысымен" шатастырмау керек. Соғыс көбінесе "Такна-Арика дауын" шешті (немесе осылай қалыптастырды, көзқарасқа байланысты) және кейде осы атпен де танымал, бірақ толық шешіміне ондаған жылдар кетті. [[Гуано (lang es) – кечуа тілінде тыңайтқыш деген сөз. Калий нитраты (жалпы тұздық) және натрий нитраты (Чили тұздығы) – азотты қосылыстар, олар жиынтығында тұздық, сольпетр, салитр, калич немесе нитрат деп аталады. Олар тыңайтқыш ретінде қолданылады, бірақ басқа да маңызды қолданыстары бар. Тұздық оқ-дәрі жасауға қолданылады. Атакама – Чилидің Атакама шөлінің оңтүстігіндегі аймақ, ол көбінесе Боливияда Литораль деп аталатын даулы Антофагаста провинциясымен келіседі.

Өмірбаян

Оңтүстік Американың көп бөлігі 19 ғасырда Испания мен Португалиядан тәуелсіздік алған кезде шекараларды белгілеу, әсіресе жаңа тәуелсіз елдердің шалғай, сирек қоныстанған аймақтарында, нақты болмады. Боливия мен Чилидің 23° және 24° оңтүстік параллельдері арасындағы жағалау территориясындағы Атакама шекарасы дауы, Оңтүстік Америкада туындаған көптеген ұзаққа созылған шекаралық қақтығыстардың бірі ғана еді. Андрес Балеатоның 1793 жылғы және испан әскери-теңіз флотының 1799 жылғы карталарында Кобиджа, Папосо, Мехильйонес және Антофагаста аумағы Чилидің құзырында көрсетілген, Луа өзені Чили мен Перу арасындағы испан империясының ішкі шекарасы ретінде белгіленген, бұл Шаркасқа теңізге шығу мүмкіндігін бермеді. Перу мен Боливия жағалауларының құрғақ климаты жоғары сапалы гуано мен натрий нитратының жиналуына және сақталуына жағдай жасады. 1840 жылдары еуропалықтар гуано мен нитраттың тыңайтқыш ретіндегі және тұзтегінің жарылғыш заттардағы маңызын білді. Атакама шөлі экономикалық тұрғыдан маңызды аймаққа айналды. Боливия, Чили және Перу әлемдік сұранысқа ие ресурстың ең ірі қорына ие болды. Чинча аралдары соғысы (1864–1866) кезінде Испания королевасы Изабелла II Перудегі испан азаматтарына қатысты инцидентті пайдаланып, гуаноға бай Чинча аралдарындағы ықпалын қайта орнатуға тырысты. 1830 жылдардан бастап Чилиде күміс ашумен байланысты Атакамада чилиліктер кен іздеумен айналысып, қоныстанды. Аймақтағы чилилік және шетелдік кәсіпорындар Перудің тұз қышқылы өндіріс орындарына бақылауын кеңейтті. Перудің Тарапака аймағында перулықтар чилиліктер мен боливиялықтардан кейін азшылық құрады.

1866 жылғы шекаралық келісім

Боливия мен Чили 1866 жылғы шекара шартын" немесе "Өзара тиесілі пайда туралы шартты" келісті, ол Тынық мұхитының жағалауынан Чилидің шығыс шекарасына дейін" 24° оңтүстік ендігін екі елдің өзара шекарасы ретінде белгіледі. Екі ел де 23° және 25° оңтүстік ендігі арасындағы аумақтан минералдық экспорттан түсетін салық кірісін бөлісуге келісті. Екі жақты салық жинау наразылық тудырды және шарт тек сегіз жыл ғана сақталды.

1873 жылғы құпия одақтастық шарты

1873 жылдың ақпанында Перу мен Боливия Чилиге қарсы құпия одақ шартын жасасты. Шартының соңғы тармағы екі тараптың да оны 1879 жылы жарияланғанға дейін жариялау қажеттігін семегенше құпия сақтауды көздеді. Аргентина, Чилимен Магеллан бұғазы және Патагония аймағы үшін ұзаққа созылған дауға қатысқандықтан, одаққа қосылуға жасырын шақырылды. 1873 жылдың қыркүйегінде Аргентинаның депутаттар палатасы шартты және соғысқа дайындық үшін 6 миллион аргентиналық песоны мақұлдады. Бірақ Аргентина мен Боливия Тариха және Чако аймақтары бойынша келісе алмады, сондай-ақ Аргентина Чилидің Бразилиямен одақтасуынан қаушады. Аргентина Сенаты мақұлдауды кейінге шегерді, сосын толығымен қабылдамады. Алайда, 1875 және 1877 жылдары Чилимен шекаралық шиеленістер жаңадан күшейген кезде Аргентина шартқа қосылуға тағы да тырысты. Соғыс басталғанда, Перу Аргентинаға 24° және 27° оңтүстік ендігі аралығындағы Чили территорияларын ұсынды, егер Аргентина одаққа қосылып, соғысқа қатысса. Г. Булнес, Басадре және Иригоен сияқты тарихшылардың пікірінше, шарттың нағыз мақсаты – Чилиді Аргентина, Перу және Боливияның геосаяси мүдделеріне сәйкес шекараларын өзгертуге мәжбүрлеу болды, себебі Чилидің темір кемелері келгенге дейін әскери тұрғыдан әлсіз еді. Чили шарт туралы бірінші рет 1873 жылдың қыркүйегінде Аргентина Конгресінде, Аргентина Сенаты Перу-Боливия одағына қосылу туралы шақыруды талқылаған кезде, Аргентина Конгресіндегі ақпараттық ағымның бұзылуы арқылы білді. Перу тарихшысы Басадре Перудің шартқа қол қою себептерінің бірі – Перуға қарсы Чили-Боливия одағының алдын алу болғанын айтады, бұл Боливияға Арика аймағын беруі мүмкін еді (соғысқа дейін Боливияның саудасының басым бөлігі Перудың Арика порты арқылы жүрді) және Антофагастаны Чилиге өткізуі мүмкін еді. Чили Боливияға бағыныштылығын өзгерту туралы ұсыныстарды соғыс кезінде бірнеше рет жасады, ал Боливия тарапынан кем дегенде алты рет ұсыныс түсті. Тарихшылар шартты қалай түсіндіруге болатыны туралы келіспейді. Кейбір перуалық және боливиялық тарихшылар оны заңды, қорғаныс шарасы, жағдайға байланысты және Чилидің басынан білгені деп бағалайды. Керісінше, кейбір чилилік тарихшылар шартты Чилиге қарсы агрессивті әрекет деп қарастырады, соғысқа себеп болды, Перудың Боливияның нитратын бақылауға алу мақсатымен жасалған және Чилиден жасырылған. Оның құпиялылығының себептері, Аргентинаны одаққа шақыру және Перудің бейтараптықтан бас тартуы әлі де талқыланып жүр.

In February 1873, Peru and Bolivia signed a secret treaty of alliance against Chile. The last clause kept it secret as long as both parties considered its publication unnecessary, until it was revealed in 1879. Argentina, long involved in a dispute with Chile over the Strait of Magellan and Patagonia, was secretly invited to join the pact, and in September 1873, the Argentine Chamber of Deputies approved the treaty and 6,000,000 Argentine peso for war preparations. Eventually, Argentina and Bolivia did not agree on the territories of Tarija and Chaco, and Argentina also feared an alliance of Chile with Brazil. The Argentine Senate postponed and then rejected the approval, but in 1875 and 1877, after border disputes with Chile flared up anew, Argentina sought to join the treaty. At the onset of the war, in a renewed attempt, Peru offered Argentina the Chilean territories from 24° to 27° S if Argentina adhered to the pact and fought in the war. Historians including G. Bulnes, Basadre, and Yrigoyen agree that the real intention of the treaty was to compel Chile to modify its borders according to the geopolitical interests of Argentina, Peru, and Bolivia, as Chile was militarily weak before the arrival of the Chilean ironclads Almirante Cochrane and Blanco Encalada. Chile was not informed about the pact until it learned of it, at first cursorily by a leak in the Argentine Congress in September 1873, when the Argentine Senate discussed the invitation to join the Peru Bolivia alliance. The Peruvian historian Basadre states that one of Peru's reasons for signing the treaty was to impede a Chilean Bolivian alliance against Peru that would have given to Bolivia the region of Arica (almost all Bolivian commerce went through Peruvian ports of Arica before the war) and transferred Antofagasta to Chile. The Chilean offers to Bolivia to change allegiance were made several times even during the war and also from the Bolivian side at least six times. Historians disagree on how to interpret the treaty. Some Peruvian and Bolivian historians assess it as rightful, defensive, circumstantial, and known by Chile from the very onset. Conversely, some Chilean historians assess the treaty as aggressive against Chile, causing the war, designed to take control by Peru of the Bolivian nitrate and hidden from Chile. The reasons for its secrecy, its invitation to Argentina to join the pact, and Peru's refusal to remain neutral are still discussed.

Чилидің Антофагастаға басып кіруі

1878 жылдың желтоқсан айында Чили аталған аймаққа соғыс кемесін жіберді. 6 ақпанда Боливия үкіметі CSFA-ның пайдалану лицензиясын жойды және мүлкін тәркіледі. Бұл жаңалық 11 ақпанда Вальпараисоға жеткен соң, Чили үкіметі Антофагаста аймағын 23° оңтүстік градустан төмен басып алу туралы шешім қабылдады. Жоспарланған аукцион күні 200 чилилік әскер кемемен Антофагаста портына келді және ешқандай қарсылықсыз басып алды. Басып алушы күштер жергілікті халықтан кең қолдау алды, олардың 93-95% чилиліктер болды. Боливияның 23° оңтүстік градус пен Перумен шекарадағы Лоа өзені арасындағы аумағы Боливия соғыс жариялағаннан кейін шамамен бір ай бойы чилилік әскерлер тарапынан басылып алынбады. 21 наурызда Кобиха, содан кейін Калама, Токопилла және басқа да кішкентай елді мекендер басылып алынды. Чили үкіметі боливиялық лауазым иелерін қызметте қалуға шақырды, бірақ олар бас тартты.

Перудің делдалдығы және Боливияның соғыс жариялауы

22 ақпанда Перу Чили және Боливия үкіметтері арасында делдалдық жасау үшін Хосе Антонио де Лавалле басқаратын дипломатиялық топты Сантьягоға жіберді. Сонымен қатар Перу өз флоттары мен әскерін соғысқа дайындалуға бұйрық берді. 14 наурызда Лимадағы шетелдік державалармен өткен кездесуде Боливия Чилимен соғыс күйінде екенін жариялады. Бұл жариялау Чилидің Еуропадан қару-жарақ сатып алуын тоқтатуға және Чилидегі перулік делдалдыққа бөгет қоюға бағытталған. Боливия Чилинің басып кіруі – одақ шартының күшіне енуіне себеп болатын жағдай (casus foederis) екенін айтып, Перуді одақ шартын қолдануға шақырды. Сондай-ақ 14 наурызда Чилидің сыртқы істер министрі Алехандро Фиерро Чилидің Лимадағы өкілі Хоакин Годойға Перу үкіметінің дереу бейтараптық саясат ұстануын талап ету туралы телеграмма жіберді. 17 наурызда Годой Перу президенті Прадомен өткен кездесуде Чили тарапынан жасалған ұсынысты ресми түрде жеткізді. 21 наурызда Годой Перу мен Боливия арасындағы құпия шарт туралы Чили үкіметіне телеграмма жіберді, бұл ақпаратты оған Перу президенті Прадо жеткізген болатын.

Теңіздің билігінен бас тарту

Оның аздаған жолдары мен теміржол желілері сусыз және сирек қоныстанған Атакама шөліне кіруді қиындатты. Бастапқыда теңіз күштерінің басымдығы маңызды болды. Боливияда әскери-теңіз флоты болмағандықтан, 1879 жылдың 26 наурызында Хиларион Даза Боливия үшін соғысуға дайын кез келген кемеге ресми түрде капитуляциялық хаттар ұсынды. Чилидің армадасы және Перудің теңіз соғыс флоты теңіз шайқастарында күресті. 5 сәуірде Чили Перудің Икике портын блокадалады. 1879 жылдың 21 мамырында Икике шайқасында перуандық "Уаскар" темір кемесі ағаштан жасалған "Эсмеральда" кемесін батырып жіберді. Осы уақытта Пунта-Груэса шайқасында Перудің "Индепенденсия" темір кемесі су астындағы жартасқа соқтығысып, Пунта-Груэса маңындағы суға батты. Перу Икике блокадасын бұзды, Чили ескі "Эсмеральданы" жоғалтты, бірақ "Индепенденсияның" жоғалтуы Перудің теңіз шабуылдық күшінің 40% құрады. Бұл Аргентинаның әскери басшыларына да зор әсер етті және Аргентинаның соғысқа араласу ықтималдығы азайды. Сан жағынан кем болғанына қарамастан, перуандық монитор "Уаскар" алты ай бойы Чили теңіз күштерін ұстап тұрды және жанжалдың алғашқы кезеңдерінде Перудың рухын көтеріп ұшқындырды. Бұл 17 тамызда Чили теңіз күштерінің басшысы контраадмирал Хуан Уильямс Реболедоның отставкаға кетуіне әкелді. Оның орнына командор Гальварино Риверос Карденас тағайындалды және "Уаскарды" қолға түсіру жоспарын жасады. Осы арада Перу теңіз күштері басқа да әрекеттер жасады, әсіресе 1879 жылдың тамызында "Унион" Магеллан бұғазының жанындағы Пунта-Аренасқа шабуыл жасап, Чилиге қару-жарақ пен жабдықтар тасымалдаған британдық "Гленег" сауда кемесін басып алуға тырысты. + Тынық мұхиты соғысының басында Чили мен Перудің астаналық кемелері Соғыс кемелері тонна (Л. тонна) Жылқы күші Жылдамдық (Түйін) Қару (Дюйм) Басты артиллерия Салынған жылы Чили "Кокран" 3,560 3,000 9–12.8 9 6x9 дюйм 1874 "Бланко Энкалада" 3,560 3,000 9–12.8 9 6x9 дюйм 1874 Перу "Уаскар" 1,130 1,200 10–11 4½ 2x300 фунт 1865 "Индепенденсия" 2,004 1,500 12–13 4½ 2x150 фунт 1865 Ангамос шайқасы 1879 жылдың 8 қазанында шешуші болды және Перу тек құрлықтағы күштерге дейін қысқартылды. Шайқаста Чили теңіз күштері бірнеше сағатқа созылған қаһарлы шайқастан кейін "Уаскарды" басып алды, тіпті оның аман қалған экипажы оны батыруға тырысты. Бірақ оның қалған кемелері чилиліктердің ұзақ блокадасы кезінде Кальяода тұтқындалды. Екінші жағынан, Чили теңіз күштері 1879 жылдың қарашасында "Пилкомайо" кемесін және 1880 жылдың желтоқсанында "Алай" торпедалық қайығын басып алды. Лима Чоррильос және Мирафлорес шайқастарынан кейін түскен кезде Перу теңіз офицерлері өзінің қалған флотын Чили күштерінің қолына түспеу үшін батырып жіберді. Сиерра науқаны кезінде Чили кемелері Перу жағалауын күзетуге және құрлықтағы операциялар үшін әскери жасақтар мен соғыс материалдарын тасымалдауға жұмылдырылды. 1883 жылдың қарашасында, соғыстың соңғы кезеңінде, Чили әскери басшылығы Чилидің торпедалық қайығы "Коло Колоны" теміржол арқылы Молендодан Пуноға, Титикака көлін бақылау үшін жіберді. Торпедалық қайықтың болуы осы маршрут арқылы байланыс орнатуға және оны әскери мақсаттар үшін пайдалануға кедергі келтірді, ал жақын маңдағы пана тапқан Перу кемелері чилиліктерге берілді. Торпедалық қайықтың орналасуы Боливия үкіметін 1884 жылы Чилимен бейбітшілік шартына келісуге итермеледі.

Its few roads and railroad lines made the nearly waterless and largely unpopulated Atacama Desert difficult to occupy. From the beginning, naval superiority was critical. Bolivia had no navy and so on March 26, 1879, Hilarión Daza formally offered letters of marque to any ships willing to fight for Bolivia. The Armada de Chile and the Marina de Guerra del Perú fought the naval battles. Early on, Chile blockaded the Peruvian port of Iquique on April 5. In the Battle of Iquique, on May 21, 1879, the Peruvian ironclad Huáscar engaged and sank the wooden Esmeralda. Meanwhile, during the Battle of Punta Gruesa, the Peruvian ironclad Independencia struck a submerged rock and sank in the shallow waters near Punta Gruesa while chasing the schooner Covadonga. Peru broke the blockade of Iquique, and Chile lost the old Esmeralda, but the loss of the Independencia cost Peru 40% of its naval offensive power. It also made a strong impression upon military leaders in Argentina, and the possibility of Argentina's intervention in the war became far more remote. Despite being outnumbered, the Peruvian monitor Huáscar held off the Chilean Navy for six months and upheld Peru's morale during the early stages of the conflict. That led to the resignation of Contraalmirante (Rear Admiral) Juan Williams Rebolledo, the chief of the Chilean Navy, on August 17. Commodore Galvarino Riveros Cárdenas replaced him and devised a plan to catch the Huáscar. Meanwhile, the Peruvian navy pursued other actions, particularly in August 1879 when the Unión unsuccessfully raided Punta Arenas, near the Strait of Magellan, in an attempt to capture the British merchant ship Gleneg, which was transporting weapons and supplies to Chile. + Capital ships of Chile and Peru at the beginning of the War of the Pacific Warship tons (L. ton) Horse power Speed (Knots) Armor (Inch) Main Artillery Built Year Chile Cochrane 3,560 3,000 9–12.8 up to 9 6x9 Inch 1874 Blanco Encalada 3,560 3,000 9–12.8 up to 9 6x9 Inch 1874 Peru Huascar 1,130 1,200 10–11 4½ 2x300–pounders 1865 Independencia 2,004 1,500 12–13 4½ 2x150–pounders 1865

The Battle of Angamos proved decisive on October 8, 1879, and Peru was reduced almost exclusively to land forces. In the battle, the Chilean Navy captured the Huáscar after several hours of fierce fighting, even though her surviving crewmen sought to scuttle her. but its remaining vessels were locked in Callao during its long blockade by the Chileans. On the other hand, the Chilean Navy captured the ship Pilcomayo in November 1879 and the torpedo boat Alay in December 1880. When Lima fell after the Battles of Chorrillos and Miraflores, the Peruvian naval officers scuttled their remaining fleet to prevent its capture by the Chilean forces. During the Sierra campaign, Chilean ships were dedicated to guarding the Peruvian coast and transporting military detachments and war material for land operations. In November 1883, during the final phase of the war, the Chilean military command sent the Chilean torpedo boat Colo Colo to Lake Titicaca, via railroad, from Mollendo to Puno to control that lake. The presence of the torpedo boat prevented communications through this route and its use for military purposes, and the Peruvian vessels that had taken refuge in the vicinity surrendered to the Chileans. The deployment of the torpedo boat also induced the Bolivian government to agree to a peace treaty with Chile in 1884.

Құрлық соғысы

Ангамос шайқасынан кейін, Чили теңіз үстемдігіне қол жеткізген соң, үкімет қай жерге шабуыл жасау керектігін шешуге мәжбүр болды. Тарапака, Мокегуа немесе тікелей Лима таңдаулардың ішінде болды. Чилиге жақын орналасқандығы және Перудің селитра кендерін басып алғандықтан, Чили алдымен Перудің Тарапака провинциясын басып алуды шешті. Арика мен Икике Атакама шөлімен бөлініп, оқшауланды; 1879 жылдың қазан айында «Уаскар» басып алынғаннан бері, екі порттың да теңізден жеткілікті жабдықталуын қамтамасыз ететін теңіз қорғанысы болған жоқ. Байланыс және кері шегіну жолдары болмағандықтан, аймақ іс жүзінде Перудің қалған бөлігінен үзіліп қалды. Теңіз күштерінің қабілетін жоғалтқаннан кейін, Перудің Лима маңында әскерін нығайтуға немесе, Чили тарихшысы Вильгельм Экдальдың айтуынша, теңіз тепе-теңдігі қалпына келгенге дейін жаңа одақтар құруға мүмкіндігі болды. Алайда, Хорхе Басадре Перудің байлығының көзі Тарапаканы тастап кетудің «ұятты және қорлық» болар еді деп санайды. 1879 жылдың 30 сәуірінде, 13 күндік жорықтан кейін, Даза басқаратын 4500 боливиялық әскер Арикадан солтүстікке қарай 100 км қашықтықтағы Такна қаласына келді. Боливиялықтар Хуан Буэндия басқаратын перулік әскерге қосылу үшін келді. Одақтас әскерлер Чилидің қонуы күтілетін Икике, Писагуа немесе Арика-Такна аймақтарына орналастырылды. Лизардо Монтеро басқаратын қосымша күштер Перудің солтүстігіндегі Арекипада, ал Нарсисо Камперо басқаратын күштер Оңтүстік Боливияда орналастырылды. Боливияның 5-ші дивизиясы 1879 жылдың 11 қазанында Котагитадан Антофагастаға жол тартты және Тачнаның жанындағы Икикеге қайта бағытталды, содан кейін Оңтүстік Боливияда Дазаға қарсы бүліктерді басуға жіберілді, соңында 1880 жылдың 19 қаңтарында Оруроға жетті. Ол Боливияның жағалауына енген жоқ, бірақ кейін Такна шайқасында қатысты. Керехасу оның Потоси мен Орурода адасқандығы Даза Чилимен келісімге келгенін көрсетеді деп мәлімдеді. Сондай-ақ қараңыз: commons:File:Ruta 5. division de Camacho, en 1879 80. svg. Қосымша күштер жағалауға қонудан кейін орналастырылуы тиіс еді, бірақ олар келмеді. Құрлықтағы соғысты Чилидің төрт әскери науқаны ретінде қарастыруға болады, олар бірінен соң бірі Тарапака, Арика-Такна және Лиманы басып алды, ал соңғы науқан Перудің таулардағы қарсылығын тоқтатып қойды. Соғыстың соңында Арекипа мен Пуноны басып алу кезінде аз ғана әскери қақтығыстар болды.

After the Battle of Angamos, once Chile achieved naval supremacy, the government had to decide where to strike. The options were Tarapacá, Moquegua or directly Lima. Because of its proximity to Chile and the capture of the Peruvian Salitreras, Chile decided to occupy the Peruvian province of Tarapacá first. Arica and Iquique were isolated and separated by the Atacama Desert; since the capture of the Huáscar in October 1879, neither port had naval protection needed to be adequately supplied by sea. Without any communication or withdrawal lines, the area was essentially cut off from the rest of Peru. After the loss of its naval capabilities, Peru had the option to withdraw to central Peru to strengthen its army around Lima until the re establishment of a naval balance or to build up new alliances, as hinted by the Chilean historian Wilhelm Ekdahl. However, Jorge Basadre assumes that it would have been "striking and humiliating" to abandon Tarapacá, the source of Peru's wealth. On April 30, 1879, after 13 days of marching, 4,500 Bolivian soldiers, commanded by Daza, arrived in Tacna, a town 100 km (60 mi) north of Arica. The Bolivians had come to join the Peruvian forces, commanded by Juan Buendia. The Allied forces were deployed to the places that a Chilean landing could be expected; the Iquique Pisagua or Arica Tacna regions. There were reserves stationed at Arequipa, farther north in Peru, under Lizardo Montero, as well as in southern Bolivia, under Narciso CamperoThe Bolivian 5th Division started on October 11, 1879 from Cotagaita bound for Antofagasta and was reordered to Iquique, next to Tacna, then to repress any rebellion against Daza in South Bolivia, and finally arrived at Oruro 19 Januar 1880. It never entered the Bolivian Litoral but later fought in the Battle of Tacna. Querejazu states that its wandering in Potosi and Oruro showed that Daza had been bribed by Chile. See also :commons:File:Ruta 5. division de Camacho, en 1879 80. svg. The reserves were to be deployed to the coast after a landing but failed to arrive. The land war can be seen as four Chilean military campaigns that successively occupied Tarapacá, Arica Tacna, and Lima and a final campaign that ended the Peruvian resistance in the sierra. The occupation of Arequipa and Puno at the end of the war saw little military action.

Тарапака жорығы

Тарапака жорығы 1879 жылғы 2 қарашада басталды. Чили теңіз флотының жартысы сүйемелдеген тоғыз бу тасымалдаушы кеме 9500 сарбаз бен 850-ден астам малды Антофагастадан солтүстікке қарай Писагуаға жеткізді. Жағалаудағы артиллериялық бекіністерді бейтараптандырғаннан кейін, чилиліктер жағаға түсіп, Писагуадағы жағалау қорғанысына шабуыл жасады. Чилиліктердің десант жасауына жағдайында одақтас күштер чилилік күштерге қарсы қыспақ қозғалысында шабуыл жасауды жоспарлады, ол солтүстіктен (Арикадан Даза күштері) және оңтүстіктен (Икикеден Буэндиа күштері) шабуылдауды қамтитын болды. Перу әскерлері Писагуа түскеннен кейін жоспарланғандай солтүстікке қарай жылжыса да, Арикадан келген Даза Камаронесте (Писагуадан 44 км қашықтықта) қарсы шабуылдан бас тартып, Арикаға қайтуға шешім қабылдады. Чилиліктер Икикеге қарай жол тартты және 1879 жылғы 19 қарашада Сан-Франциско және Долорес шайқасында Агуа-Сантада жиналған Дазаның әскерлерінен одақтас әскерлерді жеңді. Боливиялық күштер таратылды, оңтүстік күштер Оруроға шегінді, ал перулықтар Тиливичеге қайта оралды. Чили әскері Икикені (Писагуадан оңтүстікке қарай 80 км / 50 миль) қарсылықсыз басып алды. Сан-Францискода жеңілген перулық күштердің бір бөлігі Тарапакаға шегінді, ол провинцияның атымен аталған шағын қала, онда олар Икикеден тікелей Тарапакаға келген перулық әскерлермен бірікті. Тарапакадағы перулық күштерге қарсы атты әскер мен артиллериядан тұратын чилилік жасақ жіберілді. Екі тарап 27 қарашада Тарапака шайқасында қақтығысты, нәтижесінде чилиліктер жеңіліске ұшырады, бірақ Перу немесе Боливиядағы жабдықтау базаларымен байланысы жоқ перулық күштер аумақты басып алуды жалғастыра алмады. Осының салдарынан перулықтар қатал шөлді жерлер арқылы солтүстікке қарай Арикаға шегінді және кері шегіну кезінде көптеген әскерлерін жоғалтты. Брюс В. Фаркоу былай деді: "Тарапака провинциясы 200 000 халқымен, Перудың барлық халқының оннан бір бөлігімен және нитрат өндірісінен түскен 28 миллион фунт стерлингтік жылдық табысымен, елдің экспорттық табысының барлық бөлігімен бірге жоғалды". Бұл жеңіс Сантьягоға экономикалық және дипломатиялық үлкен пайда әкелді.

The Campaign of Tarapacá began on November 2, 1879, when nine steam transporters escorted by half of the Chilean Navy transported 9,500 men and more than 850 animals to Pisagua, some north of Antofagasta. After neutralizing the coastal batteries, the Chileans landed and attacked beach defenses in Pisagua. In the event of a Chilean landing, the Allied forces planned to counterattack the Chilean forces in a pincer movement involving advances from the north (Daza's forces coming from Arica) and from the south (Buendia's forces coming from Iquique). Although Peruvian forces marched northwards as planned after the fall of Pisagua, Daza, coming from Arica, decided in Camarones (44 km from Pisagua) to give up his part of the counterattack and return to Arica. The Chileans meanwhile marched towards Iquique and, on November 19, 1879, defeated the Allied troops without Daza's men gathered in Agua Santa in the Battle of San Francisco and Dolores. Disbanded Bolivian forces there and the southern force retreated to Oruro, and the Peruvians fell back to Tiliviche. The Chilean army captured Iquique (80 km/50 mi south of Pisagua) without resistance. Some of the Peruvian forces that had been defeated at San Francisco retreated on Tarapacá, a little town with same name as the province, where they combined with Peruvian troops who withdrew to Tarapacá directly from Iquique. A detachment of Chilean soldiers, with cavalry and artillery, was sent to face the Peruvian forces in Tarapacá. Both sides clashed on November 27 in the Battle of Tarapacá, and the Chilean forces were defeated, but the Peruvian forces, without lines of communication with their supply bases in Peru or Bolivia, could not maintain their occupation of the territory. Consequently, the Peruvians retreated north through harsh desert terrain to Arica and lost many troops during their withdrawal. Bruce W. Farcau comments that, "The province of Tarapacá was lost along with a population of 200,000, nearly one tenth of the Peruvian total, and an annual gross income of £28 million in nitrate production, virtually all of the country's export earnings." The victory afforded Santiago an economic boon and a potential diplomatic asset.

Икике құлағанға дейінгі ішкі саясат

Римаксты басып алу, «Эсмеральданың» батуы және Чили флотының бейқұлығы теңіз күштерінің басшылығы соғысқа дайын болмағанын көрсетті, сондай-ақ армияда логистика, медициналық қызмет және басқару мәселелері де болды. Жаман шешімдерге наразылық тудырып, көтерілістерге әкелді, үкімет «склеротиктерді» ауыстыруға мәжбүр болды. Сонымен қатар, Чили үкіметі Аргентинамен шекаралық келісімге келуі керек болды, соғыстан қашу үшін. Салпетер және гуано кен орындарын басып алғаннан кейін, Чили үкіметі Перу ұлттандырған oficinas salitreras-ты қарыз сертификатының иесіне қайтарды. Чилидің мемлекеттік салпетер компаниясын құру туралы идея соғыс жүргізіп жатқан және тәжірибелі кадрлары жетпеген үкімет үшін тым ауыр болып табылса, кредиторлар мәселені күшейтті. 1879 жылы Чилиде 100 кг салмақты «квинтал метрико» үшін 40 цент салық енгізілді, ал 1880 жылы ол 1,60 долларға дейін өсті. Құпия келісімге сәйкес, одақтастар Боливия соғыс шығындарын көтеру туралы келісімге келді. Көп жылдар бойы салық кірісін реттеген келісім Боливияда наразылық пен қорқыныш тудырды, өйткені Тачнаға әскерлерді орналастыру Перуға көмектесу ретінде қарастырылды. Сонымен қатар, Боливия өз әскерін Боливияның басып алынған аймақтарын азат етуге емес, Перуді қорғауға жіберетінін білді. Даза мен оның офицерлері Такна мен Арикаға келгенде, олар күткен перуандық әскери күшті көре алмады және одақтастардың жеңілісінен туындаған Боливиядағы олардың билік позициясына қауіп төндірілгенін түсінді. Боливиялық тарихшы Квережасу Дазаның Боливияға Тачна мен Ариканы Чили ұсынғанын Перумен субсидиялар протоколына тиімдірек келісімге келу үшін пайдаланғанын айтады. Дазаның Икикедегі перуандық күштерді тастап, Сан-Франциско шайқасы алдында Арикаға қайтып оралған себебі белгісіз. Кейбір тарихшылар оның «Колорадос полкін» сақтап қалғысы келгенін айтады, өйткені бұл күш Боливиядағы саяси билігін қамтамасыз етті. Кейінірек Даза өз офицерлерінің шөл арқылы марш жалғастырудан бас тартқанын мәлімдеді, бірақ оның ұятты шегінуі оның құлдырауын жеделдетті, ал оның орнын Нарсисо Камперо басты. Жаңа үкімет Чилидің Тачна мен Ариканы ұсынуын қабылдауға бейімділік танытты, бірақ ақырында ол қабылданбады. Боливия Перу мен Боливияның Біріккен Штаттарын құруға қол қойды, бұл ешқандай нақты салдары жоқ саяси қиял. Боливия Перуге ақша және қару-жарақпен көмектесті, бірақ боливиялық әскер енді соғысқа араласпады. Перуда саяси жағдай күрделі болды. Президент Прадо ұзақ уақыттан бері экономикалық және саяси себептермен Чилиге соғыс жариялаған еді. 1879 жылдың 18 желтоқсанында Икике құлауы Перуда белгілі болған кезде Прадо Кальяодан Панамаға кетті, оның міндеті ел үшін жаңа қару-жарақ пен соғыс кемелерін сатып алуды қадағалау болды. Перу газеті «El Comercio» үшін жасаған мәлімдемесінде ол ел басқаруын вице-президент Луис Ла Пуэрта де Мендосаға тапсырды. Тарих оның кетуін дезертирлік деп айыптады. Николас де Пьерола Пуэртаның үкіметін құлатып, 1879 жылдың 23 желтоқсанында билікті басып алды. Пиерола сектанттық, бекер инвестициялар, мақтанға толы жарлықтар және бюджетті бақылаудың болмауы үшін сынға ілікті, бірақ ол жаңа қаржы табу және елді соғысқа жұмылдыру үшін үлкен күш жұмсады деп айту керек. Басадре оның жұмысын ерлік, басып алынған, саяси жағынан бөлінген, әскери жағынан қиын жағдайға түскен және экономикалық жағынан құрдымға батқан елде өзін-өзі құрбан ету деп санады.

The Rimac’s capture, the sinking of the Esmeralda, and the passiveness of the Chilean fleet showed that the command of the navy was unprepared for the war, and the army also had trouble with the logistics, medical service, and command. Public discontent with poor decisions led to riots, and the government had to replace the "sclerotics" Moreover, the Chilean government had to find a border agreement with Argentina to avoid war. After the occupation of the salpeter and guano deposits, the Chilean government restituted the oficinas salitreras, which had been nationalized by Peru, to the owner of the certificate of debt. The alternative of a Chilean State Company of Salpeter was discarded as too onerous for a government waging war and lacking experienced personnel, and the creditors pressed the issue. In 1879, Chile began to exact a tax of 40 cents per "quintal métrico" (100 kg), increasing to $1.60 in 1880. As provided by the secret treaty, the allies agreed in the Protocol of Subsidies for Bolivia to bear the costs of the war. The agreement, which regulated the tax income for many years, caused resentments and fears in Bolivia, whose deployment of forces to Tacna was seen as helping Peru. Also, Bolivia knew that its army would be sent not to free the occupied region of Bolivia but to protect Peru. As Daza and his officers came to Tacna and Arica, they failed to see the expected Peruvian military strength and understood that their position of power in Bolivia was threatened by a defeat of the Allies. The Bolivian historian Querejazu suggests that Daza successfully used the Chilean offer of Tacna and Arica for Bolivia to exert pressure on Peru to get a more favorable Protocol of Subsidies. The reason that Daza abandoned the Peruvian forces in Iquique and turned back to Arica just before the Battle of San Francisco is uncertain. Some historians say that he wanted to keep the "Regimiento Colorados" untouched since the force secured his political power in Bolivia. Daza later stated that his officers refused to continue the march through the desert, but his shameful withdrawal accelerated his downfall, and he was succeeded by Narciso Campero. In the new government, there was a strong tendency to accept the Chilean offer of Tacna and Arica, but it was eventually refused. Bolivia signed the creation of the United States of Peru and Bolivia, a political fantasy without any practical consequences. Bolivia helped Peru with money and weapons, but the Bolivian army never again intervened in the war. In Peru, the political situation was complicated. President Prado had declared war on Chile for longstanding economical and political reasons On December 18, 1879, as the fall of Iquique became known in Peru, Prado went from Callao to Panama, allegedly with the duty to oversee the purchase of new arms and warships for the nation. In a statement for the Peruvian newspaper El Comercio, he turned over the command of the country to Vice President Luis La Puerta de Mendoza. History has condemned his departure as a desertion. Nicolás de Piérola overthrew Puerta's government and took power on December 23, 1879. Piérola has been criticised because of his sectarianism, frivolous investment, bombastic decrees, and lack of control in the budget, but it must be said that he put forth an enormous effort to obtain new funds and to mobilize the country for the war. Basadre considered his work an act of heroism, abnegation in a country invaded, politically divided, militarily battered, and economically bloodless.

Такна мен Ариканың жорығы

Бұл арада Чили Такна мен Арика жорықтарындағы табыстарын жалғастырды. 28 қарашада, Сан-Франциско шайқасынан кейін он күн өткен соң, Чили Ариканы ресми түрде блокадалады. 31 желтоқсанда Чилидің 600 сарбазы Такнаның солтүстігіндегі Илоға күшпен барлау мақсатында десант түсірді және сол күні кері қайтарылды.

Линчтің экспедициясы

1880 жылдың 24 ақпанында Пизагуадан Бланко Энкалада, Торо, Магеллан және екі торпедалық кемемен қорғалған 19 кемеде 11 000-ға жуық сарбаз жөнелтілді. Екі күннен кейін, 26 ақпанда, чилиліктер Пунта-Колесқа, Ило штатының Пакоча қаласының жанына жетті. Десант бірнеше күнге созылды, бірақ ешқандай қарсылыққа ұшырамады. Перулік командир Лизардо Монтеро, чилиліктердің күткенідей, чилиліктерді жағалаудан ығыстыруға тырысудан бас тартты. 22 наурызда 3 642 чилилік сарбаз Лос-Анжелес шайқасында 1 300 перуандық сарбазды жеңіп, Лимадан Арикаға немесе Такнаға тікелей жабдықтауды тоқтатты (жабдықтау тек Боливия арқылы, ұзақ жолмен ғана мүмкін болды). Лос-Анжелес шайқасынан кейін Перудің оңтүстігінде үш одақтас орналасқан жер қалды: генерал Лейваның 2-ші армиясы Арекипада (оның ішінде Лос-Анжелестен аман қалғандар бар), Болоньесидің 7-ші және 8-ші дивизиялары Арикада және Такнада 1-ші армия. Бұл күштер Кампероның тікелей басқаруында болды. Дегенмен, бұл көрсеткіштер мағынасыз болып шықты, себебі перуандықтар әскерді шоғырландыра алмады, тіпті гарнизондарынан да қозғала алмады. 64 километр шөлді кесіп өткеннен кейін, 26 мамырда чилилік армия (14 147 сарбаз) Тачна шайқасында 5 150 боливиялық және 8 500 перуандықтан тұратын одақтас армияны талқандады. Әскерді жабдықтау және нығайту, сондай-ақ жараланғандарды эвакуациялау үшін әскерге жақын порттың қажеттілігі чилилік басшылықты Перудің қалған Арика бекінісіне назар аударуға мәжбүр етті. 7 маусымда Арика шайқасынан кейін Перудің Тачна департаментіндегі соңғы бекініс құлады. Тачна мен Арика жорығынан кейін Перу мен Боливияның тұрақты армиялары көбінесе жойылды, ал Боливия тиімді түрде соғыстан шықты.

Лаккавана конференциясы

1880 жылғы 22 қазанда Перу, Чили және Боливия елдерінің делегаттары Арикадағы «Лакаванна» кемесінде 5 күндік конференция өткізді. Кездесуді соғысып жатқан елдердегі АҚШ-тың толық өкілетті министрлері ұйымдастырды. «Лакаванна» конференциясы, сондай-ақ «Арика» конференциясы деп те аталады, бейбіт келісімге қол жеткізуге бағытталған болатын. Чили Перудің Тарапака провинциясын және Боливияның Атакама аймағын, 20 000 000 алтын песо көлемінде өтемақыны, Чили азаматтарынан тартып алынған мүліктің қайтарылуын, Римак өзенін қайтаруды, Перу мен Боливия арасындағы шартты жоюды, сондай-ақ Арика портында артиллериялық батареялар құруға тыйым салуды талап етті. Арика қаласының қолданылуы коммерциялық мақсаттармен шектелетін болды. Чили бейбіт келісім шартының барлық талаптары орындалғанға дейін Мокегуа, Такна және Арика аумақтарын өз бақылауында ұстап қалуды жоспарлады. Перу мен Боливия келіссөздер арқылы шешілген мәселені қабылдауға дайын болғанымен, бейбітшілік талқылауларының алғышарты ретінде Чилидің барлық оккупацияланған жерлерден әскерін шығаруын талап етті. Аумақты үлкен шығынмен басып алған Чили бұл талаптан бас тартты, нәтижесінде келіссөздер сәтсіз аяқталды. Брюс Сент-Джон «Перудің сыртқы саясаты» (116-бет) еңбегінде былай деп жазады: «Перу [АҚШ үкіметіне] деген құрметтің нәтижесінде ғана қатысты, сондай-ақ келіссөздердің сәтсіздігі АҚШ-тың одан да белсенді әрекет етуіне әкелуі мүмкін деген үмітте болды».

Лима құлағанға дейінгі ішкі саясат

15 маусым күні 1881 жылы Доминго Санта-Мария Чили президенті болып сайланды және 18 қыркүйекте 1881 жылы қызметке кірісті. 1882 жылы жаңа Конгресс жоспарланғандай сайланды. Аргентина соғыс басталғанда бейтараптық жариялағанмен, одақтастарға Аргентина аумағы арқылы қару-жарақ тасымалдауға рұқсат берді, АҚШ пен Еуропа елдеріне Чилидің соғыстағы ілгерілеуін тоқтатуға ықпал етті және Чилиге аумақтарды берудің орнына ақшалай өтемақы талап етті. Аргентина халқының көп бөлігі Перу мен Боливияны қолдады. Сонымен қатар, Перу мен Боливия Аргентинаның ұстанымын өзгертіп, Чилиге қарсы соғысқа кіретініне үміттенді. 1881 жылдың 23 шілдесінде, Лима түскеннен кейін бірнеше ай өткен соң, Чили мен Аргентина шекара шартына қол қойды, ол шығыс Патагонияны Аргентинаға, ал Магеллан бұғазын Чилиге беруді көздейді. Карлос Эскуде мен Андрес Циснерос бұл шарт Аргентинаның нағыз жеңісі болғанын айтады: "Аргентинаның артқы күштері [Магеллан бұғазына] бірлесіп басқару режимін тануға тырысты, бұл 1881 жылғы шартта Чилиге бұғазды басқару құқығын бергені үшін Аргентинаның дипломатиялық жеңілісін азайтуға бағытталған шара болды". Лима түскеннен кейін Боливиядағы жағдай өзгерген жоқ. Боливия үкіметі Перуға әскер жіберу үшін жеткілікті қаржы, адам, қару-жарақ және көлік құралдарына ие болмады. (Ол 1881 жылдың желтоқсанында Перуді тастап кетті.) Оккупациялық қолбасшылар Мануэль Бакедано, Педро Лагос және кейіннен Патрисио Линч Лимадағы Үкімет сарайындағы әскери штабтарын орналастырды. Жаңа чилилік басшылық соғысты аяқтауға тырысты, бірақ күткендей Лиманың түсуі немесе ауыр салықтар салу Перуды бейбітшілікке келуге мәжбүр етпеді. Керісінше, перулік каудильолар Чилидің күшін сарқып, аумақтан бас тартуға мәжбүр ететін қорғаныс соғысын жүргізуді жақтады. 1881 жылдың 22 ақпанында Чили рұқсатымен өткен Пьерола Конгресі 1860 жылғы Конституцияны қайта жаңартып, Франсиско Гарсия Кальдеронды уақытша президент етіп тағайындады, бірақ ол Лимадағы АҚШ елшісінің көмегімен Чилиге аумақтарды беруден бас тартты. Ол 1881 жылдың қыркүйегінде чилиліктер тарапынан құлатылды, бірақ Чилиге жер аударылар алдында Лизардо Монтеро Флоресті ізбасары етіп тағайындады. Перулік каудильолар қарсылықты ұйымдастырды, ол Бренья немесе Сьерра науқаны деп аталды – кең ауқымды, ұзаққа созылған, қатыгез және ақырында сәтсіз аяқталған партизандық соғыс. Олар чилилік әскерлерді және олардың жабдықталуын соншалықты қиындыққа салды, Линч Анд тауларындағы аңғарларға экспедиция жіберуге мәжбүр болды. Қарсылықты Андрес Авелино Касерес Кахамарка (солтүстік), Арекипа (оңтүстік) және Сьерра-Централь (Серро-Паскодан Аякучоға дейін) аймақтарында ұйымдастырды. Алайда, Перудағы ұлттық тәртіптің бұзылуы ішкі хаос пен зорлық-зомбылыққа әкелді, олардың көпшілігі сыныптық немесе нәсілдік араздықтардан туындады. Қытай және қара нәсілді жұмысшылар байлардың иеліктеріне шабуыл жасап, бұрынғы жылдары көрсетілген қатыгездікке наразылық білдірді. Лима тұрғындары қытайлық дүкендерге шабуыл жасады, ал үнді шаруалары таулы аймақтағы поместьелерді басып алды. Чилилік әскери жабдықтаулар жеткісіз болды, оларды Лимадан немесе жағалаудағы басқа да нүктелерден тасымалдауға, жергілікті тұрғындардан сатып алуға немесе тәркілеуге тура келді, бұл әрбір нұсқа өте қымбат немесе саяси тәуекелге толы болды. Чилиліктер үшін тағы бір қиындық – өз әскерлерін қолдау үшін қажетті ақпаратты жинау болды. Касерес өзінің қарсыластарының орналасуы мен қозғалысы туралы хабардар болса, чилиліктер партизандардың қайда екенін көбінесе білмейтін.

On June 15, 1881 Domingo Santa María was elected president of Chile and assumed office on September 18, 1881. A new Congress was elected on schedule in 1882. Argentina had declared itself neutral at the onset of the war but allowed the transport of weapons to the Allies over Argentine territories, exerted influence on the US and European powers to stop the Chilean advance in the war, and pleaded for monetary indemnification instead of cession of territories to Chile. There was a strong drift in its public opinion in favor of Peru and Bolivia. Moreover, there were Peruvian and Bolivian hopes that Argentina could change its stance and enter a war against Chile. On July 23, 1881, a few months after the fall of Lima, Chile and Argentina signed the Boundary Treaty, which ceded eastern Patagonia to Argentina and control over the Strait of Magellan to Chile. Carlos Escudé and Andrés Cisneros state that the treaty was a true victory for Argentina, "Rearguard Argentine efforts had been made to gain recognition for some kind of shared management regime for the Strait [of Magellan], in order to mitigate what was perceived as the striking diplomatic defeat for Argentina in the 1881 treaty granting Chile control over the strait." The situation in Bolivia stayed the same after the fall of Lima. The Bolivian government lacked the money, men, weapons, and means to transport an army to Peru. (He left Peru in December 1881.) The occupation commanders, Manuel Baquedano, Pedro Lagos, and then Patricio Lynch, had their respective military headquarters in the Government Palace, Lima. The new Chilean administration continued to push for an end to the costly war, but contrary to expectations, neither Lima's capture nor the imposition of heavy taxes led Peru to sue for peace. Conversely, Peruvian caudillos advocated to wage a defensive war of attrition that consumed Chile's power so much that it renounced their demand for the territory. On February 22, 1881, the Piérola Congress, allowed by Chile, reinstated the 1860 constitution and chose Francisco García Calderón as the provisional president but he was assisted by the US minister in Lima in refusing the cession of territories to Chile. He was overthrown by the Chileans in September 1881, but before his relegation to Chile, he had appointed Lizardo Montero Flores as successor. The Peruvian caudillos organized a resistance, which would be known as the Campaign of the Breña or Sierra, a widespread, prolonged, brutal, and eventually futile guerrilla campaign. They harassed the Chilean troops and their logistics to such a point that Lynch had to send expeditions to the valleys in the Andes. The resistance was organised by Andrés Avelino Cáceres in the regions Cajamarca (north), Arequipa (south) and the Sierra Central (Cerro Pasco to Ayacucho) However, the collapse of national order in Peru brought on also domestic chaos and violence, most of which was motivated by class or racial divisions. Chinese and black laborers took the opportunity to assault haciendas and the property of the rich to protest their mistreatment suffered in previous years. Lima's masses attacked Chinese grocery stores, and Indian peasants took over highland haciendas. inaccessible, and Chilean military supplies had to be transported from Lima or other points on the coast, purchased from locals, or confiscated, each option being either very expensive or politically hazardous. An additional problem for the Chileans was collecting information in support of their expeditionary force. While Cáceres was informed about the dispositions and moves of his foes, Chileans often did not know the whereabouts of the guerrillas.

Летелиердің экспедициясы

1881 жылдың ақпанында Чили әскері, подполковник Амбросио Летелие басшылығымен, 700 сарбазбен Сиерраға алғашқы жорықты бастады. Мақсаты – Хуанукодан (30 сәуір) Джунинге дейінгі аймақтағы соңғы партизандық топтарды талқандау еді. Көптеген жандарды жоғалтқаннан кейін, жорық көтерілген міндеттердің өте шала ғана бөлігін орындады және шілде айының басында Лимаға қайтып оралды. Онде Летелие мен оның офицерлері ақшаны жеке пайдалануға жұмсағаны үшін әскери сотқа берілді.

1882 жылғы Сьерра жорығы

Мантаро аңғарындағы партизандарды талқандау үшін 1882 жылдың қаңтарында Линч Гана мен Дель Кантоның басшылығымен 5000 сарбаздан тұратын әскерге шабуылға түсуді бұйырды. Олар алдымен Тарамаға, содан кейін оңтүстік-шығысқа Хуанкайого қарай, Искучакаға жетті. Линч әскері суық, қар және тау ауруы сияқты зор қиындықтарға тап болды. 1882 жылдың 9 шілдесінде олар Ла Консепсьон шайқасына қатысты. Чилиліктер 534 сарбазды жоғалтып, кері шегінуге мәжбүр болды: 154-і шайқаста, 277-сі аурудан, ал 103-і дезертирлік жасады. Гарсия Кальдерон Тарапака аймағының үстінен Перудің бақылауын жіберуден бас тартқандықтан тұтқындалды. Гарсия Кальдерон Перуден Чилиге аттанғанға дейін адмирал Лизардо Монтероны өзінің ізбасары етіп тағайындады. Осы уақытта Пьерола президенттікке Касересті қолдап, қанатын қайырды. Касерес қызметке түсуден бас тартты, бірақ Лизардо Монтероны қолдады. Монтеро Арекипаға көшкен соң Гарсия Кальдеронның тұтқындалуы Пьерола мен Касерес күштерін біріктірді.

1883 жылғы Сьерра жорығы

1882 жылы 1 сәуірде Пьероланың қорғаныс министрі Мигель Иглесиас соғыс тоқтатылмаса, Перу толығымен қирап кететініне көз жеткізді. Ол «Грито де Монтан» манифестін жариялап, бейбітшілік шақырды және 1882 жылдың желтоқсанында солтүстік жеті департаменттің өкілдерінен құралған съезді шақырды, онда ол «Жаңартушы президент» болып сайланды. 1883 жылдың 6 сәуірінде Монтероға қарсы Иглесиасты қолдау мақсатында Патрисио Линч орталық Перудегі партизандарды талқандап, Касерес армиясын жою үшін жаңа шабуылға шықты. Чили әскерлері Касересті 1883 жылдың 10 шілдесіне дейін тар тау жолдары арқылы қуа жетелеп, Перудің соңғы жеңілісі болған Хуамачуко шайқасында жеңіске жетті.

Чили мен Перу арасындағы бейбітшілік туралы келісім

1883 жылғы 20 қазанда Чили мен Перу арасындағы әскери қимылдар Анкон шартымен ресми түрде аяқталды. Шарты бойынша Перу Тарпака провинциясын Чилиге ресми түрде өткізді, ал Перудің қарыздарын өтеу үшін гуано мен нитрат қорларын пайдалану тәртібі белгіленді. Чили Тачна және Арика провинцияларын 10 жылға басып алуға міндетті болды, одан кейін халықтың ұлттығын анықтау үшін референдум өткізілуі тиіс еді. Келесі ондаған жылдар бойы екі ел референдум шарттары бойынша келісе алмады. Ақырында 1929 жылы АҚШ президенті Герберт Гувердің делдалдығымен Лима шартына қол қойылды, оған сәйкес Чили Ариканы өз құрамында қалдырды, ал Перу Тачнаны қайта иеленді.

Боливия мен Чили арасындағы бейбіт келісім

1884 жылы Боливия Вальпараисо шартына қол қойып, Боливияның барлық жағалау аймағын әскери түрде оккупациялауға келісті. 1904 жылғы Бейбітшілік және достық шарты Антофагаста аймағының толық бөлігін Чилиге өткізді. Қарсылығында Чили Боливияның астанасы Ла-Паз қаласын Арика портымен байланыстыратын Арика-Ла-Паз теміржолын салуға міндеттенді, сондай-ақ Чили порттары мен аумағы арқылы боливиялық тауарлардың транзиттік өтуін қамтамасыз етуге кепілдік берді.

Салыстыру

Соғыс басталған кезде Перу армиясының құрамында барлық шендегі 5241 адам болды, олар жеті жаяу әскер батальонына, үш кавалериялық эскадрильяға және екі артиллерия полкіне бөлінді. Армияда ең көп таралған мылтықтар француздық Шассопо және Миние мылтықтары еді. Жалпы саны 28 дана болатын артиллерия көбінесе британдық Блейкли зеңбіректерінен және төрт пулеметтен тұрды. Артиллерияның көп бөлігі 1866 жылғы Испанияға қарсы Чинча аралдары соғысы үшін сатып алынған. Кавалерия пайдаланған жылқылар чилиліктерге қарағанда кішкентай және нашар болды, қатарында 2694 әскер болды. Тұрақты жаяу әскер бельгиялық қазіргі заманғы Комблан мылтықтарымен қаруланған, ал Чилиде олардың шамамен 13000 данасы болды. Чилиде сонымен қатар Gras, Minié, Remington және Beaumont мылтықтары да болды, олардың көпшілігі бірдей калибрлі патронмен (11 мм) оқ атты. Артиллерияда 75 зеңбірек болды, олардың көпшілігі Крупп және Лимаше өндірісінде жасалған, сондай-ақ алты пулемет болды. Кавалерия француз қылыштарын және Спенсер мен Винчестер карабиндерін қолданды.

Стратегия

Теңізді бақылау Чили үшін күрделі шөл соғысындағы басты кілт болды: су, азық-түлік, оқ-дәрі, жылқы, жем және қосымша күштерді теңіз арқылы жеткізу, шөл немесе Боливияның жотасы арқылы тасымалдаудан гөрі жылдам әрі оңай болды. Чили әскери-теңіз күштері одақтастардың порттарын экономикалық және әскери тұрғыдан блокадалағанда, Перу бастама көтеріп, кішкентай флотты рейдтік күш ретінде пайдаланды. Рейдтер құрлықтағы шабуылды алты айға кешіктіріп, Чилиді блокададан Хуаскарды іздеу мен тұтқындауға көшіруге мәжбүр етті. Теңіздегі жоғары ұтқырлық ұзақ жағалау бойындағы шөл соғысында артықшылық берді. Перу және Боливияның қорғаушылары өз үйлерінен жүздеген шақырым қашықтықта болды, ал чилилік әскерлер көбінесе теңізден бірнеше шақырымда болды. Чилиліктер әскер, теңіз күштері және арнайы бөлімдердің үйлесімділігін қамтамасыз ететін амфибиялық соғыстың алғашқы формасын қолданды. Соғыстағы алғашқы десант 2 қараша 1879 жылы Писагуаға 2100 чилилік әскердің шабуыл жасауымен жүзеге асты. Чили әскери кемелері таңертең бірнеше сағат бойы жағажайдағы қорғанысты бомбалады, содан кейін ашық, ескекпен жүретін қайықтар жаудың отына түсіп, жаяу әскер мен саперлерді белдеріне дейін суға түсірді. Бірінші десант толқыны жағажайда шайқасты, ал келесі сағаттардағы екінші және үшінші толқындар қарсылықты жеңіп, ішкі жерге өтті. Күннің соңына қарай басып алынған портқа 10 мыңдық әскер экспедициясы жетті. 1881 жылы чилилік кемелер Лимаға шабуыл үшін 30 мыңға жуық адамды, олардың жабдықтарымен бірге 805 шақырымға дейін тасымалдады. Чилилік командирлер жағаға жақын, ағысы тегіс суға десант түсіретін, арнайы салынған, түбі жалпақ десанттық қайықтарды пайдаланды – бұл, мүмкін, тарихтағы алғашқы арнайы салынған амфибиялық десанттық қайықтар: «Бұл 36 ағысы тегіс, түбі жалпақ қайық бір толқынмен үш мың адам мен он екі қаруды түсіре алатын еді». Чилидің әскери стратегиясы алдын алу, шабуыл және күштердің бірлескен қолданылуына баса назар аударды. Ол күштерін бірінші болып жұмылдырып, орналастырды және соғысты бірден Боливия мен Перу аумақтарына жеткізді. Ол одақтастарын жеңіп, жау территориясын басып алу үшін теңіз және құрлық күштерін біріктіретін стратегияны қабылдады. Лима науқаны және Перудің солтүстік қалаларына жасалған шабуылдар кезінде. Перу мен Боливия қорғаныс соғысын жүргізіп, ұзақ жерлерде маневр жасады және мүмкіндігінше жағалаудағы нығайтылған бекіністерге, қару батареяларына және миналарға сүйенді. Жағалау темір жолы Перудің орталық бөлігіне дейін жетті, ал телеграф желісі Лимадағы үкіметпен тікелей байланыс жасады. Перуді 1881 және 1884 жылдар аралығында басып алу өзгеше формада жүргізілді. Театр Перу Сьеррасы болды, онда Перу армиясының қалдықтары теңізден алыс халыққа, ресурстарға және жабдықтау орталықтарына оңай қол жеткізе алды, бұл ұзаққа созылған тозу соғысын қолдады. Чилилік басқыншы күштер театрдың әр жерінде шағын гарнизондарға бөлінді және күшінің бір бөлігін ғана Сиеррадағы қарсылық күштерінің таралған ошақтарын және соңғы перулық күштерді іздеуге жұмсай алды. Қымбат басып алудан және ұзаққа созылған қарсы көтеріліс науқанынан кейін Чили дипломатиялық шешім іздеді. Перу қоғамындағы келіспеушіліктер мен Перудің Хуамачуко шайқасындағы жеңілісі оккупацияны аяқтаған бейбіт келісімге әкелді.

Control of the sea was Chile's key to an inevitably difficult desert war: supply by sea, including water, food, ammunition, horses, fodder, and reinforcements, was quicker and easier than marching supplies through the desert or across the Bolivian high plateau. While the Chilean Navy started an economic and military blockade of the Allies' ports, Peru took the initiative and used its smaller navy as a raiding force. The raids delayed the ground invasion for six months and forced Chile to shift its fleet from blockading to hunting and capturing the Huáscar. After achieving naval supremacy, sea mobile forces proved to be an advantage for desert warfare on the long coastline. Peruvian and Bolivian defenders found themselves hundreds of kilometers from home, but the Chilean forces were usually just a few kilometers from the sea. The Chileans employed an early form of amphibious warfare, which saw the co ordination of army, navy, and specialized units. The first amphibious assault of the war took place when 2,100 Chilean troops took Pisagua on November 2, 1879. Chilean Navy ships bombarded beach defenses for several hours at dawn, followed by open, oared boats landing army infantry and sapper units into waist deep water under enemy fire. An outnumbered first landing wave fought at the beach; the second and third waves in the following hours were able to overcome resistance and move inland. By the end of the day, an expeditionary army of 10,000 had disembarked at the captured port. In 1881 Chilean ships transported approximately 30,000 men, along with their mounts and equipment, 500 mile (805 km) in order to attack Lima. Chilean commanders were using purpose built, flat bottomed landing craft that would deliver troops in shallow water closer to the beach, possibly the first purpose built amphibious landing craft in history: "These 36 shallow draft, flat bottomed boats would be able to land three thousand men and twelve guns in a single wave." Chile's military strategy emphasized preemption, offensive action, and combined arms. It was the first to mobilize and deploy its forces and took the war immediately to Bolivian and Peruvian territories. It adopted combined arms strategy that used naval and ground forces to rout its allied foes and capture enemy territory. during the campaign of Lima and in the raids to the north Peruvian cities. Peru and Bolivia fought a defensive war, maneuvering through long overland distances and relied when possible on land or coastal fortifications with gun batteries and minefields. Coastal railways reached to central Peru, and telegraph lines provided a direct line to the government in Lima. The occupation of Peru from 1881 and 1884 took a different form. The theater was the Peruvian Sierra, where the remains of the Peruvian Army had easy access to the population, resource, and supply centers far from the sea, which supported indefinite attrition warfare. The occupying Chilean force was split into small garrisons across the theater and could devote only part of its strength to hunting down dispersed pockets of resistance and the last Peruvian forces in the Sierra. After a costly occupation and prolonged counterinsurgency campaign, Chile sought a diplomatic exit. Rifts within Peruvian society and Peruvian defeat in the Battle of Huamachuco resulted in the peace treaty that ended the occupation.

Технология

Екі жақ та 19-ғасырдың соңындағы әскери технологияларды пайдаланды, мысалы, қаптамалы мылтықтар мен зеңбіректер, қашықтан басқарылатын жер миналары, бронебойғыш снарядтар, теңіз торпедалары, торпедалық қайықтар және арнайы құрылған десанттық кемелер. Хэмптон-Роудс шайқасынан кейін жасалған екінші буын темір кемелер алғаш рет шайқаста қолданылды. Бұл ешбір ірі державаның қатыспаған қақтығыс үшін маңызды болды және британдық, француздық және АҚШ бақылаушыларын қызықтырды. Соғыс барысында Перу "Торо Субмарино" ("Су астындағы бұқа") суасты қайығын жасады, ол ешқашан қолданылмады және жауға түспеу үшін соңында батырылды. Альфред Тейер Махан басқаратын "USS Wachusett" (1861) кемесі соғыстың соңғы кезеңдерінде американдық мүдделерді қорғау үшін Перудің Кальяо портына орналастырылды. Махан теңіз күші туралы түсінігін Перудің Лима қаласындағы британдық джентльмендер клубында тарих оқып жүргенде қалыптастырды. Бұл концепция оның танымал "Тарихта теңіз күшінің ықпалы" еңбегінің негізіне айналды.

Ақпарат ағыны

1876 жылдан бастап Вальпараисо мен Лиманы су асты кабелімен байланыстырды. Екі флот та өздерінің әскери және теңіздік мүдделеріне қарай кабельді бақылауға тырысты немесе оны кесіп тастады. Лима Солтүстік Америка кабель желісінің ең оңтүстік нүктесі Панамамен кабель арқылы байланысқан жоқ. Вальпараисо 1872 жылдың 26 шілдесінен бастап Анд таулары арқылы Буэнос-Айреспен кабель арқылы байланысқан болатын. Буэнос-Айрес Уругвай мен Бразилия арқылы Португалия мен Ұлыбританияға, одан АҚШ-қа су асты кабелі арқылы қосылды. Боливияның астанасы Ла-Пас әлемнің қалған бөлігімен телеграф арқылы байланыспағанын атап өту керек. Тачна, Арика және Антофагастадан Ла-Пасқа хабарлар жаяу немесе атпен жеткізілді. Балама жол Перудегі Молендо (Квережазу: Молиендо) портынан теміржолмен Пуноға, содан кейін Боливияның Титикака көлінің жағалауындағы Чичилаяға қайықпен жетті. Ла-Пасқа атпен немесе жаяу баратын соңғы жол болды. Боливиядағы жалғыз телеграф Ла-Пастан оңтүстікке қарай, Тупизада орналасқан. Тупиза Аргентинамен шекарада орналасқан және Буэнос-Айреспен телеграф арқылы байланысқан. Алыс қашықтықтарға тасымалдау үшін дәстүрлі көлік құралы Вальпараисо, Кальдера, Антофагаста, Икике, Арика және Лиманы әлемнің қалған бөлігімен байланыстыратын пароходтар болды. Теңіз саудасы жолдарының бұзылуы және соғыс аймағындағы су асты телеграф кабельдерінің қолжетімсіздігі соғысты баспасөзге жариялау үшін ерекше қиындықтар туғызды. Екінші жағынан, батыс жағалау инвесторлар, фермерлер, өндірушілер және үкімет шенеуніктері үшін маңызды болды, өйткені олардың қаржылық міндеттемелері болды. Сондықтан "Таймс" және "Нью-Йорк Таймс" газеттері өз тілшілерінің болмауына қарамастан, соғыстың оқиғаларын мүмкіндігінше толық жариялады. Ақпарат Еуропа мен АҚШ-тағы үкімет өкілдерінен, сауда үйлерінен және Лондонның Ллойдтан, "Панама Стар энд Геральд" және "Рейтерс" газеттерінде жарияланған мақалалардан алынды. Нәтижесінде, телеграф станциялары бар қалалардан бірнеше күн бұрын алынған қысқа телеграф хабарламалары, сондай-ақ Лондонға немесе Нью-Йоркке пароходтармен жеткізілген ұзын, бірақ ескі хабарламалар біріктірілді. Мысалы, Икике шайқасы 21 мамырда болды, бірақ оның алғашқы айғағы 30 мамырдағы "Таймс" және "Нью-Йорк Таймс" газеттерінде дұрыс емес хабарламамен пайда болды. Тек 17 маусымда "Таймс" шайқастың сенімді нұсқасын ұсына алды. Үш ел соғыста жараланғандарды, тұтқындарды, босқындарды, азаматтарды және басқа да жауынгер емес адамдарды қорғау үшін Женева Қызыл Крест конвенциясын сақтауға уәде берді. Соғыс басталған кезде 30 000 чилилік Перуден (8 күн ішінде) және Боливиядан (10 күн ішінде) қуылды және олардың мүлігі тәркіленді, олардың көпшілігі Перу порттарының лагерьлерінде, қайықтарында және понтондарында баспана іздеп, Антофагастаға кемемен жеткізілгенге дейін. Чилиде тұратын 7 000 перуандық және боливиялықтардың қуылмағаны анықталды. Екі тарап та қарсы тараптың шайқастан кейін жараланған сарбаздарды өлтіргеніне наразылық білдірді және куәгерлердің мәлімдемелерін келтірді. Лиманы басып алғаннан кейін болған заңсыз соғыста перуаникалық чилиліктердің қырғынынан басқа, Перудағы жергілікті халықтар мен Перудің ақ криоллолары мен метизо жоғары таптарының құлдырауында болған (қытай) кулилер арасындағы этникалық және әлеуметтік шиеленіс күшейді. 1884 жылдың 2 шілдесінде партизан Томас Лаймс және оның үш серігі Касерес күштерінің Хуанкайодағы әрекеттерінен қаза тапты, өйткені партизандар қалалар мен ауылдардың перуаникалық тұрғындарына қарсы жасаған зұлымдықтары мен қылмыстары үшін жауапты болды. Қытайлық кулилер Чили армиясының "Вулкан" батальонына қосылды. Сонымен қатар, қара нәсілділер мен кулилер арасында да этникалық шиеленістер болды. Мысалы, Канетте қара нәсілділер "Монталбан" және "Хуан де Арона" плантацияларынан 2000 кулиді өлтірді.

Since 1876, a submarine cable connected Valparaíso and Lima. Both navies tried to take control of the cable or severed it according to its military and naval interests. Lima was not connected by cable to Panama, the southernmost post of the North American cable network. Valparaíso had been connected to Buenos Aires by a cable over the Andes since July 26, 1872. Buenos Aires was connected via Uruguay and Brazil, to Portugal and Britain and, from there, to the US over a submarine cable. It must be emphasized that La Paz, Bolivia's capital, was not connected by telegraph to the rest of the world. News coming from Tacna, Arica, and Antofagasta to La Paz had to be brought by foot or horse. The alternative way was from Peruvian port Mollendo (Querejazu: Moliendo) by railroad to Puno and then by boat service to Chichilaya, at the Bolivian shore of Lake Titicaca. The last route to La Paz was by horse or foot. The only telegraph in Bolivia was in Tupiza, south from La Paz, as the crow flies. Tupiza is at the border to Argentina and was connected to Buenos Aires via telegraph. The traditional transport for long distances were the steamships that connected Valparaíso, Caldera, Antofagasta, Iquique, Arica, and Lima to the rest of the world. The disruption of maritime trade routes and the unavailability of submarine telegraph cables from and in the war zone presented special problems for the press coverage of the war. On the other hand, the west coast was important for investors, farmers, manufacturers, and government officials because of their financial commitments. Hence, The Times of London and The New York Times covered the events of the war as much as possible, in spite of the absence of their own correspondents. Information was culled from government representatives in Europe and the US, merchant houses and Lloyd's of London, articles printed in the Panama Star and Herald, and Reuters. The result was a mix of brief telegraphic dispatches a few days' old from cities with cable stations, along with lengthier but older reports carried by steamships to London or New York. For example, the Battle of Iquique occurred on May 21, but its first mention appeared in the May 30 edition of both The Times and The New York Times with an incorrect message. It was only on June 17 that The Times could provide a reasonably accurate version of the battle.]] The three nations claimed to adhere to the Geneva Red Cross Convention to protect the war wounded, prisoners, refugees, civilians, and other noncombatants. At the onset of the war, 30,000 Chileans were expelled from Peru (within 8 days) and Bolivia (within 10 days) and their property confiscated, most of them having to shelter in the camps, boats, and pontoons of the Peruvian ports until they were transported by ship to Antofagasta. It is calculated that 7,000 Peruvian and Bolivian residents in Chile were not expelled. Both sides complained that the other side had killed wounded soldiers after the battle and cited eyewitness accounts. Besides the Peruvian Chilean slaughter in the irregular war after the occupation of Lima, an ethnic and social conflict was simmering in Peru between the indigenous peoples and (Chinese) coolies who had been enslaved by Peru's white criollo and mestizo upper class. On July 2, 1884, the guerrillero Tomás Laymes and three of his men were executed in Huancayo by Caceres's forces because of the atrocities and crimes committed by the guerrillas against the Peruvian inhabitants of the cities and hamlets. Chinese coolies formed the battalion "Vulcano" within the Chilean Army. There were also interethnic tensions under blacks and coolies. For example, in Cañete, 2000 coolies from the Haciendas "Montalbán" and "Juan de Arona" were massacred by blacks.

Шетелдік интервенция

Британдық тарихшы Б. Фарко былай деп жазды: "Еуропа мен АҚШ қару-жарақ өндірушілері соғысты жалғастыру үшін, өз тауарларын сату арқылы табысқа қол жеткізген, ал "өлім саудагерлері" деген түсінікке қайшы, ең ықпалды шетелдік бизнесмендер мен олардың консулдары мен елшілері нитрат саудагерлері және барлық соғысушы тараптардың өсіп келе жатқан қарыздарының иелері болды. Олар өздерінің қарызын төлеуге және нитрат бизнесінен пайда табуға үміттенудің жалғыз жолы соғыстың аяқталғанын және сауданың қалыпты түрде қайта басталғанын көру керектігін білетін. Дегенмен, соғысушылар шет елден торпедалық қайықтарды, қару-жарақ пен оқ-дәрілерді сатып ала алды және бейтараптық туралы екіұшты заңдарды айналып өтті, ал Лондондағы Baring Brothers сияқты фирмалар Чили мен Перумен жұмыс істеуге қарсы емес еді. Қару-жарақтар оларды сатып алуға қабілетті кез келген тарапқа еркін сатылды, бірақ британдықтар әскери кемелерді сатудан бас тартты. Мысалы, 1879 - 1880 жылдары Перу АҚШ-тан, Еуропадан, Коста-Рикадан және Панамадан қару-жарақ алды. Кариб теңізі жағалауында түсірілген қару-жарақ Панама бұғазы арқылы Тынық мұхит жағалауына жіберілді. Тынық мұхитында бірнеше кеме, соның ішінде "Талисман", "Чалако", "Лименья", "Эстрелла", "Энрикета" және "Гуадиана" Перуге жүкті тасымалдады. Сауда-саттық сол кезде Колумбияның бір бөлігі болған Панаманың тәуелсіз мемлекетінің президентінің келісімімен жүзеге асты. Панамадағы Чили консулы 1844 жылғы Чили мен Колумбия арасындағы келісімге сілтеме жасап, саудаға үнемі қарсылық білдірді, ол Колумбияға Чилидің жауларына соғыс материалдарын беруге тыйым салды. Чилидің Арика, Тарапака және Антофагастаны басып алғаннан кейін Перу мен Боливия үкіметтері АҚШ-қа соңғы үміт ретінде жүгінді, Чилидің басып алынған аумақтарды аннексиялауына тосқауыл қоюды сұрады. Американдық дипломаттар Еуропалық державалардың Тынық мұхитына араласуға құмар болуы мүмкін деп алаңдады. Вашингтондағы Боливия министрі АҚШ Мемлекеттік хатшысы Уильям Максвелл Эвартсқа Боливияның аумақтық тұтастығын ресми түрде қорғау үшін американдық инвесторларға гуано мен нитрат кен орындарына концессия беруді ұсынды. Мемлекеттік хатшы Джеймс Г. Блейн соғыста АҚШ-тың белсенді рөлін қолдады. Блейннің Перудегі өкілі Хурлбуттың келісімнен жеке пайда көретіні белгілі болғанда, ол бейбіт процесті қиындатып жатқаны анық болды. Американдық әрекеттер Гарсия Кальдеронның аумақтық мәселелерді талқылаудан бас тартуын күшейтті. Блейн Уильям Х. Трескотты Чилиге міссиямен жіберіп, мәселелер төрелік арқылы шешілетінін және соғыс әрекеттері аумақтық басып алуды ақтамайтынын жеткізді.

The British historian B. Farcau stated: "Contrary to the concept of the 'merchants of death,' the arms manufacturers of Europe and the United States conniving to keep alive the conflict, from which they had earned some welcome sales of their merchandise, the most influential foreign businessmen and their respective consuls and ambassadors were the traders in nitrate and the holders of the growing stacks of debts of all the belligerents. They were all aware that the only way they could hope to receive payment on their loans and earn the profits from the nitrate business was to see the war ended and trade resumed on a normal footing without legal disputes over ownership of the resources of the region hanging over their heads." Nonethelesses, belligerents were able to purchase torpedo boats, arms, and munitions abroad and to circumvent ambiguous neutrality laws, and firms like Baring Brothers in London were not averse to dealing with both Chile and Peru. Arms were sold freely to any side that could pay for them but the British abstained from selling warships. For example, in 1879 to 1880, Peru acquired weapons from the United States, Europe, Costa Rica, and Panama. Weapons offloaded on the Caribbean coast of Panama were sent overland to the Pacific coast by the isthmus railway. In the Pacific, a number of ships, including the Talismán, Chalaco, Limeña, Estrella, Enriqueta and Guadiana, transported the cargo to Peru. The trade was done with the consent of the president of the Sovereign State of Panamá, then part of Colombia. The Chilean consul in Panama persistently protested the trade by citing a Chile–Colombia agreement of 1844 that prohibited Colombia from providing war supplies to Chile's enemies. After the Chilean occupation of Arica, Tarapacá, and Antofagasta, the governments of Peru and Bolivia turned as their last hope to the United States to block the Chilean annexation of the occupied territories. American diplomats were worried that European powers might be tempted to intervene in the Pacific. The Bolivian Minister in Washington offered US Secretary of State William Maxwell Evarts the prospects of lucrative guano and nitrate concessions to American investors in return for official protection of Bolivia's territorial integrity. Secretary of State James G. Blaine supported an assertive role for the US in the war, When it became known that Blaine's representative in Peru, Hurlbut, would personally profit from the settlement, it was clear he was complicating the peace process The American attempts reinforced Garcia Calderon's refusal to discuss the matter of territorial cession. Blaine then dispatched William H. Trescot in a mission to Chile to establish that problems would be resolved through arbitration and that acts of war would not justify territorial seizures.

Ұрлық, залалдар және соғыс өтемақысы

Чилидің Перудегі басқыншы күштері жасаған тонау және соғыс өтемақылары тарихшылар арасында пікір қақтығысын тудырды. Чилиде бұл мәселе назардан тыс қалдырылып, Перуде анти-чилилік сезімдердің күшеюіне себеп болды. Чили тарихшысы Милтон Годой Ореллана Чоррильос және Мирафлорес шайқасынан кейінгі тонауды, Чили әскерлері қалаға кірмес бұрын Лимада перуастықтар жасаған тонауды, сондай-ақ Чилидің локомотивтерді, рельстерді, баспа машиналарын, қару-жарақтарды және т.б. жоюын ажыратады. Чили үкіметі "Oficina Recaudadora de las Contribuciones de Guerra" арқылы оны бақылауға тырысты, оның міндеттері тәркіленген мүлікті тіркеу және іске асыру, сондай-ақ Чилиге тасымалдауды, бағытын және жөнелтушіні тіркеу және растау болды. Бұл стратегиялық мақсаттың бірі бейбітшілікке қол жеткізу еді. Тоналған заттардың толық тізімі жоқ, бірақ көптеген жүктер жеке және ресми хаттарда, газет мақалаларында, манифесттерде және т.б. тіркелген. Сонымен қатар, чилиліктер мен перуастықтар Перудің мәдени мүліктерін тонады. Мәдени мүлікті қорғауға қатысты халықаралық құқық 19-шы және 20-шы ғасырларда дамыды, бірақ мәдени мүлікті қорғау идеясы алғаш рет 18-шы ғасырда Еуропада пайда болды. 1863 жылғы Либер кодексі қарулы қақтығыс кезінде өнер туындыларын шартты түрде қорғады (35-бап), бірақ соғыс өтемақысы ретінде мәдени мүлікті пайдалануға рұқсат берді (36-бап). Серхио Виллалобос 1817 жылы АҚШ өнер туындыларын тәркілеуді қабылдағанын, бірақ 1874 жылғы Соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарына қатысты Халықаралық декларация жобасы мәдени мүлікті қорғалатын мүлік ретінде қарастыру керектігін мәлімдеді. 1881 жылдың наурыз айында Чили үкіметі Перу Ұлттық кітапханасын (Biblioteca Nacional del Perú) тәркілеуге кірісті, нәтижесінде 45 000 кітап тәркіленді. Бірақ, кейбір кітаптар перуастықтар тарапынан Лимада сатылды, сондықтан Чили әскерлері қанша олжа алғаны туралы пікір қақтығысы туды. Дегенмен, 1881 жылдың наурыз айының соңында кітаптардың бір бөлігі Чилиге жеткізілді, содан кейін баспасөз майлы суреттер, кітаптар, мүсіндер және т.б. тонаудың заңдылығы туралы ақпарат таратып, пікірталас бастады, ал "La Epoca" газетінің журналисі оны "халықаралық тонау" деп сипаттады. 1883 жылдың 4 қаңтарында Чили Конгресінің отырысында депутат Аугусто Матте Перес ішкі істер министрі Хосе Мануэль Балмаседадан Перу мәдени мүліктерінің "нашар және қорлаушы" жөнелтілімдері туралы сұрақ қойды. Монт мүлікті қайтаруды сұрады, бұл ұсынысты депутаттар МакКлюр мен Пуелма қолдады. Министр одан әрі бұзушылықтарды тоқтатуға және талқылау барысында айтылған заттарды елге қайтаруға уәде берді. Ол осы уәдесін орындады, себебі жөнелтілімдер тоқтатылды және аталған мүсіндер қазір жоқ. Бірақ Чили Перу Ұлттық кітапханасына 3778 ұрланған кітапты тек 2007 жылдың қараша айында қайтарды. С. Виллалобос: "Ұрлыққа ешқандай ақталу жоқ", - деді. Тағы бір мәселе бейтарап елдердің азаматтарына тиесілі мүліктерге соғыс әрекеттерінен келген зиян болды. 1884 жылы төрелік соттар құрылды, оларға Чили тарапынан талапкер ел тағайындаған судья, сондай-ақ Ұлыбританиядан (118 талап), Италиядан (440 талап) және Франциядан (89 талап) келген азаматтардың талаптарын қарастыратын бразилиялық судья кірді. 1886 жылы неміс азаматтары үшін арнайы сот құрылды. "Италиялық" сот Бельгия азаматтарының ісін де қарады, ал "неміс" соты Австрия және Швейцария азаматтары үшін жұмыс істеді. Испандықтар Чили мемлекетінің шешімін соттың көмегінсіз қабылдады, ал АҚШ сол кезде келіспеді. Халықаралық құқық бойынша, шетелдік азаматтардың animus manendi талаптарын тек зардап шеккен мүлік нақты соғыс алаңында болған жағдайда ғана (мысалы, Арика, Чоррильос және Мирафлорес, сондай-ақ Писагуа мен Такна сияқты жағдайларда) қоюға болады, бірақ жеке немесе шашыраңқы сарбаздар келтірген зиян ескерілмеді. Соттар талап етілген құнның тек 3,6%-ын (1,080,562 чилилік песо) мойындады. Виллалобостың сөзіне сүйенсек, сот шешімдері перуастықтардың қорланғандықтары және шетелдік азаматтардың ақшалай мүдделері салдарынан Чили әскерлеріне қарсы айыптаулар асыра сілтегенін көрсетті.

The case of looting and war reparations done by Chilean occupation forces in Peru has caused controversy between historians. It is overlooked in Chile and a source of anti Chilean sentiment in Peru. The Chilean historian Milton Godoy Orellana distinguishes the looting after the battle of Chorrillos y Miraflores; the looting by Peruvians in Lima before the Chilean troops entered the city; and the Chilean destruction of locomotives, rails, printing machines, weapons, etc. The Chilean government tried to control it through the "Oficina Recaudadora de las Contribuciones de Guerra," whose tasks were to inventory and realize the confiscation and to record and to confirm transport to Chile, the destination, and the sender. Allegedly, the strategic purposes were to obtain the peace. There is no general list of the looted goods, but many of the shipments were registered in private and official letters, newspaper articles, manifests, etc. Also, looting of cultural assets of Peru by the Chileans and Peruvians occurred; the development of international law regarding the protection of cultural objects evolved over the 19th and 20th centuries, but the idea of protecting cultural assets first emerged in Europe in the 18th century. The Lieber Code of 1863 unconditionally protected works of art during an armed conflict (Art. 35) but expressly consented to the use of cultural property as war reparations (Art. 36). In fact, Sergio Villalobos states that in 1817, the US accepted the confiscation of art works but the 1874 Project of an International Declaration concerning the Laws and Customs of War asserted that the cultural assets were to be considered as protected. In March 1881, the Chilean government began to seize the Biblioteca Nacional del Perú, and 45,000 books were seized, but some of the books were sold in Lima by Peruvians, and so it is contested how much of the booty was taken by the Chilean forces. In any case, in late March 1881, some of the books arrived to Chile, and the press began to inform and discuss about the legitimacy of looting oil paintings, books, statues, etc., or "international robbery", as a journalist of "La Epoca" described it. On January 4, 1883, in a session of the Chilean Congress, the deputy Augusto Matte Pérez questioned Minister of the Interior José Manuel Balmaceda on the "opprobrious and humiliating" shipments of Peruvian cultural assets. Montt asked the devolution of the assets and was supported by deputies McClure and Puelma. The minister vowed to impede further exactions and to repatriate the objects mentioned in the discussion. Apparently, he did so since the shipments stopped, and the mentioned statues are not there anymore, but it was not until November 2007 that Chile returned 3,778 stolen books to the Biblioteca Nacional del Perú. S. Villalobos asserted, "There was no justification for the theft." Another issue was the damage from acts of war on properties owned by citizens of neutral countries. In 1884, the Tribunales Arbitrales were constituted with a Chilean judge, who was named by the country of the claimant, as well as a Brazilian judge to deal with the claims of citizens from Britain (118 claims), Italy (440 claims), and France (89 claims). A tribunal was established in 1886 for German citizens. The "Italian" tribunal also dealt with Belgian citizens, and the "German" tribunal acted for Austrian and Swiss citizens. Spaniards accepted the decision of the Chilean state without the tribunal's assistance and the US did not agree at the time. According to international law, animus manendi claims by foreign citizens could not be made unless the damaged property had been in an actual battleground (such as Arica, Chorrillos, and Miraflores, with Pisagua and Tacna being in a similar situation), but damages caused by individual or scattered soldiers were dismissed. Only 3.6% (1,080,562 Chilean pesos) of the value that was claimed was recognized by the tribunals. According to Villalobos, the verdicts proved that the accusations against the Chilean forces had been exaggerated by Peruvians because of their wounded pride and by foreign citizens because of monetary interests.

Салдарлар

Соғыс барлық қатысқан елдердің қоғамдарына терең және ұзақ мерзімді әсер етті. Аймақтық мәселелер жөніндегі келіссөздер 1929 жылға дейін жалғасты, бірақ соғыс 1884 жылы іс жүзінде аяқталды. Әртүрлі авторлар бұл соғысты Перу және Боливия үшін ауыр жара ретінде сипаттаған. Соғыс аяқталғаннан бері, Боливияның ішкі және сыртқы саясатында жағалауға ие болуға ұмтылыс үнемі қайталап тұрады, сондай-ақ Чилимен қарым-қатынастың шиеленісуіне себеп болып келеді. Тіпті қазіргі ғасырда да дипломатиялық қарым-қатынас үзіліп, халықаралық соттарға талап арыздары түсірілген. Боливия 2009 жылғы Конституциясына қазіргі Чили территориясына талассыз құқық ережесін енгізді. Дегенмен, Гаагадағы Халықаралық сот Боливияның Чилиге қарсы талабын қарағанда, қолданыстағы шарттарға қарсы осы мәлімдемелерді қолдамады. Лима шартынан кейін Чили мен Перу арасындағы қарым-қатынас, дипломатиялық келіспеушіліктер болғанымен, Чили мен Боливия арасындағы қарым-қатынасқа қарағанда жақсырақ болды. Алайда, екі ел де үздіксіз дипломатиялық қарым-қатынасты сақтап, халықаралық саудада ынтымақтасады, Азияда өзара интеграцияны және бірлескен стратегиялық сауданы дамыту мақсатында Тынық мұхиты альянсына мүше және бір-біріне белсенді түрде инвестиция жасайды. Бұл екі елдің экономикасының қарқынды өсуіне және мәдени алмасудың кеңеюіне ықпал етті.

Еске алу

Боливиядағы «Диа-дель-Мар» мерекесі 23 наурызда, бір апталық «Семана-дель-Мар» апталығының соңында Ла-Пастағы Абароа алаңында Эдуардо Абароаға құрмет көрсету рәсімімен және ел бойынша ұйымдастырылған басқа да шаралармен аталып өтеді. «Теңіз даңқы күні» – Чилидегі 1879 жылғы 21 мамырда болған екі теңіз шайқасын еске түсіретін жылдық мереке: олардың бірі Икике шайқасы, онда фрегат капитаны Артуро Прат және «Эсмеральда» корветінің барлық экипажы Перудің «Уаскар» мониторымен (1864 жылы Ұлыбританияда Перу үкіметі үшін салынған, 1879 жылы Чили тарапынан басып алынғанға дейін Перу теңіз күштерінде қызмет еткен) капитан Мигель Граудың басшылығымен батып кетті; екіншісі Пунта Груэса шайқасы, онда Карлос Конделлдің басшылығымен «Ковадонга» шхунасы Хуан Гильермо Море басқарған Перудің «Индепенденсия» бронелинейлігін Пунта Груэсаның жартастарында құлатып жіберді.

Дәйексөздер мен қосымша оқулар

Бойд. Роберт Н. Чили: 1879–1880 жылдардағы соғыс кезінде Чили және чилиліктердің суреттері. (1881)