Кіріспе

Боливия мен Чили арасындағы шекаралық дау – Атакама шөліндегі шекаралық дау 1825 жылдан 1879 жылға дейін Боливия мен Чили арасында Атакама жағалауының территориялары үшін, екі елдің де Испания империясынан қалған аумақтарға қатысты әртүрлі пікірлерінен туындаған дау болды. Дау кезінде екі ел 1866 және 1874 жылдары шарттарға қол қойды. Бұл дау Тынық мұхиты соғысынан бұрын болды, ол Чилинің пайдасына шешілді. Боливия жерді бас тартқаннан кейін, Чили мен Аргентина арасында Пуна-де-Атакама дауы туындады және 1899 жылы шешілді.

Шығу тегі

Бұл даудың бастауы Испания империясында белгіленген шекарадан туындады, ол Атакама шөлін Чилинің генерал-капитандығының солтүстік шекарасы ретінде ғана анықтады. Боливиялық және чилилік тарихшылар Перу вице-корольдігінің, кейін Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінің және соңында Боливияның құрамына кірген Шаркас аймағының теңізге шығу құқығы болған-болмағаны туралы пікір келіспеушілікте. Өздерінің дәлелдерін әртүрлі құжаттармен растаған боливиялықтар, ондай құқық болды деп мәлімдейді, ал чилиліктер оған қарсы тұрады. 1825 жылы Симон Боливар Боливияны мемлекет ретінде құрғанда, ол теңізге шығу құқығын жариялады, 7 жыл бұрын тәуелсіздік алған Чилинің қарама-қайшы талаптарын ескермеді. Боливия мен Чили арасындағы шекаралық дау 19 ғасырдың көп бөлігінде Атакама дәлізі үшін күресте өршіді, ол қазіргі Солтүстік Чилинің құрамына кіретін Атакама шөлінің бір бөлігі еді. Атакама шөлі батысында Жағалау жотасымен, ал шығысында Анд тауларымен шектеседі. Аймақтың географиялық ерекшеліктері даудың қалай басталғанын анықтауда маңызды рөл атқарды. Таулы жер болғандықтан, аймақта ғасырға 2-4 рет қана жаңбыр жауады, бұл оны Жер бетіндегі ең құрғақ жерлердің біріне айналдырады. Чили (1818) және Боливия (1825) тәуелсіздік алғаннан кейін екі елдің де келесі үкіметтері шекараларын нақтылауға көңіл бөлген жоқ. Атакама аймағындағы ұлттық шекаралар әлі толық анықталмаған кезде, аймақта нитрат, күміс және мыс кен орындары табылды. Боливия мен Чили екеуі де осы аумаққа қатысты өзара талаптар танытты. Нитраттың тыңайтқыштар мен жарылғыш заттар өндірісіндегі маңыздылығына байланысты басқа елдердің де қызығушылығы оянды; Ұлыбритания, Испания және АҚШ ресурсты бақылауда ұстауға стратегиялық және экономикалық мүдделі болды және әртүрлі тараптарға қолдау көрсетті. Чилидің ықпалы даулы аймақта өсті, өйткені Чили және шетелдік компаниялардың қолдауымен кеншілер солтүстіске қарай жылжып, шахталар мен портовый инфрақұрылымдарды құра бастады. Жағалау аймағының экономикалық игеруінің көп бөлігін Чили компаниялары мен британдық мүдделер жүзеге асырды, Чилидің күшті экономикасы мен тұрақты институттарының арқасында.

1866 жылғы шекаралық келісім

Бұл аймақтағы ұлттық шекаралар 1866 жылға дейін толық келісілмеген. Екі ел 24-ші оңтүстік параллельді шекара ретінде белгілейтін және Боливия мен Чилиге 23-ші мен 25-ші параллельдер арасындағы аумақтан минералдық экспорттан түсетін салық кірісін бөлісу құқығын беретін келісімшартқа қол қойды.

Тынық мұхит соғысы

27 қараша 1873 жылы Антофагаста нитраты және теміржол компаниясы Боливия үкіметімен 25 жылға сальпетрді бажсыз өндіруге рұқсат беретін келісімшартқа қол қойды. 1874 жылы екінші келісім 1866 жылғы келісімнің орнына келді, Боливияға 23-ші және 24-ші параллельдер арасындағы толық салық кірісін жинауға құқық берді, бірақ Чили компанияларына арналған салық ставкалары 25 жыл бойы өспеуі тиіс еді. 1878 жылдың ақпан айында Боливия Конгресі мен Ұлттық Конституциялық Ассамблея келісімшартты толық емес деп таныды, өйткені ол 1871 жылғы Боливия Конституциясының талабына сәйкес Конгресс тарапынан ратификацияланбаған еді. Кейіннен Конгресс келісімшартты тек қана компания өндірілген минералдың әр квинталы үшін 10 цент салық төлесе мақұлдайтын болды. Чили 1874 жылғы шекара келісімі мұндай салықты көтеруге рұқсат бермейтінін мәлімдеді. Компания төлемдердің өсуі заңсыз екеніне шағымданды. Компания үлкен қысым көрсетіп, Чили үкіметінің араласуын талап етті. Антофагаста нитраты және теміржол компаниясы төлеуден бас тартқаннан кейін, президент Иларион Даза басқаратын Боливия үкіметі оның мүлкін тәркілеумен қорқытты. Чили 1878 жылдың желтоқсан айында аймаққа соғыс кемесін жіберіп жауап берді. Боливия 14 ақпанда компанияны тәркілеп, аукционға шығару туралы хабарлады. Чили мұндай әрекет шекара келісімін күшсіз ететінін мәлімдеді. 1873 жылы Перу мен Боливия өзара қорғаныс туралы құпия келісімге қол қойды. 1879 жылдың сәуір айында Перу мен Боливия арасындағы одақ туралы келісім туралы хабардар болғаннан кейін, Чили екі елге де соғыс жариялады. Төрт жыл ішінде Чили Боливия мен Перудің бірлескен соғыс күшін жеңді. Бұл Чилидің Перудің Тарапака департаменті мен Арика провинциясын, сондай-ақ Боливияның Литораль департаментін аннексиялауына әкелді, Боливияны теңізден қалған ел қылды. 1884 жылы Боливия Чилиге Боливияның барлық жағалауын, Антофагаста провинциясын және оның құнды нитрат, мыс және басқа да минералдық кен орындарын беруге келісім жасады. Екі ел 1904 жылы бейбітшілік және достық туралы келісімге қол қойды, ол осы шараны тұрақты етті. Чили Боливияның астанасы Ла-Пас пен Арика портын байланыстыратын теміржол салды және Чили порттары мен аумағы арқылы Боливия саудасының транзиттік еркіндігіне кепілдік берді.

Чилидің 1975 жылғы ұсынысы

1975 жылы Чилидің Аугусто Пиночет үкіметі Боливияға Чили мен Перу шекарасына параллель, теңізден Чили мен Боливия шекарасына дейінгі, үздіксіз Чили жерінің тар дәлізін беруді ұсынды. Бұл ұсыныс Lluta өзенін Чилидің солтүстік шекарасына дейін жеткізуді көздеді, ал орнына Боливиядан сомасы тең аумақ алуды қарастырды. Бұл ұсыныс, Шарраня келісімдері деп белгілі болды, бұрынғы Перу жерлерін қамтыды. Анкон шарты бойынша, Чили Перудың келісімінсіз бұрынғы Перу аумақтарын басқа елдерге беруге құқылы емес еді. Перу диктаторы Франсиско Моралес Бермудес бұл өзгерістерге қарсы болды, бірақ Ариканы үш мемлекеттің ортақ басқаруына беруді ұсынды. Чили бұл күрделі ортақ егемендік ұсынысын қабылдай алмайтынын мәлімдеді.

Жақында болған тарих

Боливия әлі де Атакама дәлізін қалайды, бірақ Чили оны қабылдамайды. Бұл қақтығысқа қарамастан, Чили Боливия тауарларының барлық түрлеріне Атакама арқылы шектеусіз қолжетімділік береді. Боливия мен Перу берген аумақтарда әлемдегі ең ірі мыс кен орындары орналасқан. Бұл кендерді Codelco мемлекеттік компания өндіреді, ол Чили мемлекетінің кірісінің маңызды бөлігін құрайды. Перу Боливияға теңізге шығу үшін «Боливия Теңізі» деп аталатын шағын жалдамалы аумақты берді, бірақ Боливия көбінесе оған қызығушылық танытпайды, себебі Чили Боливияға теңізге шығу үшін өздерінің жеріне мұқтаж емес екенін мәлімдеуі мүмкін. Боливиялық газ соғысы кезінде дау қайта жанданды, өйткені Эво Моралес бастаған Боливия халқының көп бөлігі Чили аумағы арқылы боливиялық газды экспорттауға қарсы болды, бұл үкімет пен шетелдік компаниялардың ниеті еді. 2004 жылы, 1904 жылғы келісімнің жылдығында боливиялық талаптар қайта көтерілді, ал «теңізге газ» сөздері экспортқа қарсылардың ұранына айналды. Дау, Боливия президенті Карлос Меса Америка мемлекеттері ұйымында Чили президенті Рикардо Лагоспен ашық пікір алмасып, қақтығысқа түскен кезде айқын болды. Боливияның мүддесін қозғауға қысым көрсеткен Меса бұл мәселені Американың барлық президенттерінің қарауына ұсынды. Чили президенті Боливияның Чилимен дипломатиялық қарым-қатынас орнатудан бас тартуын атап өтіп, екі ел арасындағы дипломатиялық қарым-қатынасты дереу орнатуды ұсынды. Меса бұл ұсынысты асығыс қабылдамады, себебі ол ұсыныс іздеген жоқ, керісінше, жағдайға халықаралық назар аударуды көздеді. Боливия президенті Эво Моралес Чилимен теңіз мәселесі бойынша барлық диалогты тоқтатуға шешім қабылдады, оның орнына мәселені халықаралық соттарда қарауды жөн көрді. Осылайша ол 2012 жылғы ҰАҰ резолюциясын бұзды, онда көптеген мүше мемлекеттер Боливияны Чилимен екіжақты диалог арқылы мәселені шешуге шақырып еді. Чили президенті Себастьян Пиньера Эво Моралесті диалогты жалғастыруға көндіруге тырысты, бірақ нәтиже болмады. Боливия үкіметі 2013 жылдың 24 сәуірінде Халықаралық сотқа шағымдану туралы шешім қабылдады. Күтпегендей, бұл іс екі елдің қол қойған шекаралық келісімдеріне қарсы емес еді, оған Эво Моралес әрқашан қарсы болған. Істің негізі 1970 және 1950 жылдардағы екіжақты келіссөздерде Чилидің Тынық мұхитына тәуелсіз жолды уәделегеніне, бірақ оның іске аспағанына байланысты туындады. Боливия өз ісінде «күту құқығын» қолданады, бұл Халықаралық сотта ешқашан қолданылмаған коммерциялық құқық термині. 2018 жылдың қазан айында Халықаралық сот Чилидің Боливияға теңізге шығу құқығын беру туралы келіссөздер жүргізуге міндетті емес деген соңғы және міндетті шешім шығарды. 2021 жылдың наурызында Боливия президенті Луис Арсе «Теңіз күні» мерекесінде даудың екі ел арасындағы «ашық және шешілмеген» мәселе екенін айтты және дауды шешу үшін Чилимен дипломатиялық келіссөздерді орнатудың тоғыз пункттен тұратын жоспарын ұсынды. Чили үкіметі диалогқа дайын екенін, бірақ мәселенің Халықаралық сотпен шешілгенін мәлімдеді. 2021 жылғы Чили президенттік сайлау науқаны кезінде коммунист кандидат Даниэль Джаду Боливиямен «өзара пайдалы» келісімге қол қоюды жақтады, онда Чили газ және су құқықтарын иеленуіне байланысты аумақ берілмек. Джаду мұндай келісімге тек референдум арқылы демократиялық мандат алған жағдайда ғана қолдайтынын нақтылады.