Кіріспе

Югославияның саяси партиясы Корпоративтік мемлекеттілік Ұлттық консерватизм дін = Серб православтық христиандығы халықаралық = Түстер = Елтаңба = Югославияның әнұраны = "Войска Смене" Югославияның ұлттық қозғалысы (,), сонымен қатар Біріккен жауынгерлік еңбек ұйымы (Združena borbena organizacija rada / Здружена борбена организација рада, немесе Збор / Збор), Югославияның фашистік қозғалысы және саясаткер Дмитрие Льотич бастаған ұйым. 1935 жылы құрылған ол соғыстар аралығында Германиядан едәуір қаржы және саяси көмек алды және 1935 және 1938 жылғы Югославия парламент сайлауына қатысты, онда ол ешқашан халық дауысының 1 пайыздан астамын алған жоқ. 1941 жылы сәуірде Югославияға басып кіргеннен кейін, немістер Сербияның Құрлық үкіметіне қосылу үшін бірнеше Збор мүшелерін таңдады. Сербия еріктілер корпусы (СДК) Збордың партиялық әскері ретінде құрылды. Льотич полковник Коста Мушицкидің қолбасшылығындағы SDK-ны басқара алмады. 1944 жылдың соңында Льотич және оның ізбасарлары немістермен және басқа да әріптестік құрылымдарымен бірге Словенияға кері шегініп кетті. Наурыз айында Льотич пен Четник көшбасшысы Дража Михайлович Югославия партизандарына қарсы соңғы одақтастықта келісті. Льотичтің ізбасарлары четниктердің қолбасшысы Миодраг Дамьяновичтің қол астында болды. Льотич 1945 жылдың сәуір айының соңында автокөлік апатынан қаза тапты. Кейіннен оның ізбасарлары четниктермен бірге Италияға қашып кетеді. Соғыстан кейін Батыс одақтастар көптеген адамдарды Югославияға қайтарып берді, онда олар тез арада жазаланып, жаппай қабірге қойылды. Экстрадицияланбағандар батыс елдеріне көшіп барып, Збордың саяси күн тәртібін насихаттау мақсатында эмигрант ұйымдарын құрды.

Өмірбаян

Димитрие Льотич - Югославия Корольдігінің соғыстар аралығындағы оңшыл саясаткері. Караджорджевич әулетіне адал болғандықтан, 1931 жылы 16 ақпанда Александр патша оны Югославияның әділет министрі етіп тағайындады. Сол жылдың маусым айында Льотич Александрға Югославияның саяси жүйесін итальяндық фашистік үлгіге сәйкес құруды ұсынды. Ол оған "халық күштерінің жұмылдырылуына негізделген, экономикалық, кәсіби, мәдени және қайырымдылық ұйымдарының айналасында жиналған, патшаға саяси есеп беретін демократиялық емес және парламенттік емес, тұқым қуалайтын конституциялық монархия" жобасын ұсынған конституцияның жобасын ұсынды. Патша Льотичтің конституциясын тым авторитарлық деп қабылдамады. 17 тамызда Льотич үкіметтің Югославияда бір үкімет қолдауындағы саяси партия құру туралы шешім қабылдағанынан кейін қызметінен кетті.

Құрылу

1934 жылы Марсельде Александр өлтірілді. Сол жылы Льотич үш фашистік қозғалыстармен және олардың Белградта шығарылатын "Отаджбина" (Оталық) газетінің, Герцеговинада шығарылатын "Збор" (Жыйын) айлық басылымының және Петроградта (қазіргі Зреньянин) шығарылатын "Буđenje" (Ояну) апталық басылымының баспагерлерімен байланысқа түсті. Льотич үш басылымға да үлес қосты және Отаджибина қозғалысына ең ықпалды болды. Кейіннен ол Югослав ұлттық қозғалысын құрды, ол Біріккен белсенді еңбек ұйымы (Združena borbena organizacija rada, немесе Zbor) ретінде де белгілі болды. Збор үш фашистік қозғалыстың бірігуінен құрылды - Югославтық іс-қимыл, Люблянадан "Жауынгерлер" және Петроградтан Буđenje. Ол ресми түрде Белградта 1935 жылы 6 қаңтарда, Александр патшаның диктатуралық жарияланымының алтыншы жылдығында құрылды. Оның мүшелері Льотичті оның президенті, Юрай Кореничті оның вице-президенті, Фран Кандареді екінші вице-президент және Велибор Джоничті оның бас хатшысы етіп сайлады. Льотич өзінің бұрынғы әділет министрі болғандығы және патша сотымен байланысы болғандықтан таңдалды. Збордың ресми мақсаты жоспарлы экономиканы және "ұлттық өмірлік күш пен отбасының нәсілдік және биологиялық қорғанысын" енгізу болды. Отаджбина оның ресми газеті болды. Партия құрылғаннан кейін заңсыз деп танылды, өйткені Югославиядағы барлық саяси партияларға 1929 жылы Александр патшаның диктатурасы жарияланғанынан кейін тыйым салынды. 1935 жылы 2 қыркүйекте Ионич және адвокат Милан Ачимович Югославияның Ішкі істер министрлігіне Зборды заңдастыру туралы өтініш жасады. 8 қарашада Ішкі істер министрлігі "Зборды" ресми саяси партия ретінде таныды. Югославиядағы неміс шенеуніктері қозғалысты тез байқап қалды, Югославиядағы неміс елшісі Виктор фон Херен оған қаржылық көмек көрсетіп, неміс агенттерімен араласты. Бір неміс байқаушысы: "Збор қозғалысы ұлттық-социалистік партияның бір түрін білдіреді. Оның қағидалары - масондарға, яһудилерге, коммунистерге және батыс капитализміне қарсы күрес". Неміс өнеркәсіптік кәсіпорындары, сондай-ақ неміс барлау қызметі Zbor-ге қосымша қаржылай көмек көрсетті. Сербияда Зборға көбінесе қалалық орта тап мүшелері, оңшыл студенттер және қарулы күштер қолдау көрсетті. Збордың көпшілігі этникалық сербтер, кейбір хорваттар мен словендер партияға кішкентай санда қосылды. Оның мүшелігі Льотичтің авторитаризміне қатысты келіспеушіліктерге және Сербияда танымалдылығы мен саяси билігінің жоқтығына байланысты жиі өзгеріп отыратын. Льотич өзінің неміс жақтастары мен діни фанатизміне байланысты Сербияда танымал емес еді. Збордың өзіне қолдайтын қолдаудың шектеулі мөлшері серб халқының арасында радикалды оңшыл сезімнің күшті болмағанынан туындады. Себебі, оңшыл саясаттың Германиямен байланысы бар еді. Сербтердің басым көпшілігі фашистік және нацистік идеяларды мүлдем қабылдамады. Збордың бір уақытта 10 000-нан астам белсенді мүшесі болған жоқ, оның көпшілігі Смедерево мен Воеводинадағы нацистік пропагандаға 1933 жылдан бері ұшыраған этнос Германия (Volksdeutsche) азшылығынан қолдау тапты. Милан Стоядиновичтің премьер-министрлік кезінде "Збордың" көптеген мүшелері партиядан шығып, Стоядиновичтің Югослав Радикалды Одағына (ЮРЗ) қосылды. Дегенмен, бұл қозғалыста индивидуализм мен парламенттік демократиядан бас тарту туралы үгіт-насихат жалғасты. Льотич Югославияның бір билеушіге бірігуін және христиан дінінің ілімдерін, дәстүрлі құндылықтарды және корпоратизмді қабылдап, өзінің діни және мәдени дәстүрлеріне оралуын талап етті. Ол оңтүстік славяндардың бірігуі тарихи және саяси болмыстың сөзсіз екендігін және сербтер, хорваттар мен словендер "қан туыстығы мен ортақ тағдырдың сезімін" бөліскенін айтып, орталықтандырылған ұйымдастырылған мемлекетті жақтады. Сонымен қатар, Льотич күткен Югославияда Сербия билік ететін болды. Збор Югославиядағы жалғыз ашық антисемитизмді және ксенофобияны жария түрде насихаттады.

1935 және 1938 жылғы сайлаулар

Парламент демократиясына қарсылық білдіргеніне қарамастан, Збор 1935 жылғы Югославия парламент сайлауына қатысты. Ол бүкіл Югославия бойынша 8100 үміткер ұсынды. 5 мамырда Югославия үкіметі сайлау нәтижесі туралы алғаш жариялады, онда сайлаушылардың 72,6 пайызы жалпы саны 2,778,172 бюллетеньді жібергенін көрсетті. Боголюб Жевтич партиясы 1 738 390 (62,6%) дауыс және парламентте 320 орын алды, ал Владко Мачек бастаған Оппозициялық блок 983 248 (35,4%) дауыс және 48 орын алды. Збор 23 814 (0,8%) дауыс жинап, сайлауда соңғы орынды иеленді және парламентте орын алмады. Ол алған барлық дауыстардың 13 635-і Дунай бановинасынан келді, онда Льотичтің туған ауданы Смедерево орналасқан. Билік алғашқыда жариялаған сайлау нәтижесі жұртшылық арасында дүрбелең тудырып, үкіметті 22 мамырда қайта санау нәтижелерін жариялауға мәжбүр етті. Қайта санау 5 мамырда тіркелмеген 100 000 қосымша бюллетеньнің берілгенін және Жевтич партиясының 1 746 982 (60,6%) дауыс пен 303 орын алғанын, Оппозициялық блоктың 1 076 345 (37,4%) және 67 орын алғанын, ал Збордың 24 008 (0,8%) дауыс алғанын және тағы да ешқандай орын алғанын көрсетті. 1937 жылы Льотич Збор басылымдары арқылы Стойадиновичке шабуыл жасай бастады және оны үш жыл бұрын Александр патшаны өлтіруге қатысы бар деп айыптады. Стойадинович үкіметі Льотичтің немістер тарапынан қаржыландырылуы және нацистік пропаганданы тарату және Сербияда неміс экономикалық мүдделерін дамыту үшін қаржы ресурстарымен қамтамасыз етілгенін ашу арқылы жауап берді. Льотичті немістермен байланыстыратын айыптау материалдарын Югославия билігіне Германияның Люфтваффе командирі, Стойадиновичтің жақтасы Герман Геринг берген. Стойадинович бұл аянды келесі жылғы парламент сайлауында пайдаланып, қарсыластарын, соның ішінде Льотичті "әділетсіз агитаторлар" ретінде таныстырды. Льотич Стойадиновичке "Отаджибина" басылымы арқылы шабуыл жасап, жауап берді, олардың көбі кейіннен тыйым салынды. Стойадинович үкіметі барлық Збор митингілері мен газеттеріне тыйым салды, Збордың үгіт-насихат материалдарын тәркілеп, Збор басшыларын тұтқындады. 1938 жылдың қыркүйегінде Льотич Югослав жандармериясы Збор жақтастарының көпшілігіне оқ атып, кем дегенде бір адамды өлтіргеннен кейін тұтқындалды. Ол жиі шіркеуге баратын адам болғандықтан, діни маниямен айыпталып, босатылғанға дейін қысқа уақытқа ақылсыз адамдар үйіне жіберілді. 10 қазанда Стойадинович Югославия Парламентін таратып, жаңа сайлау жариялады және "Збор" мүшелерін тағы да тұтқындады. Льотич бұған жауап ретінде Zbor жақтастарының алдағы сайлауға қатысуына кедергі жасау үшін тұтқындалып жатқанын ашық айтты. 1938 жылдың желтоқсанындағы парламент сайлауы үш үміткерді ұсынды: Стоядинович, Мачек және Льотич. Дауыс беру кезінде оппозициялық партиялардың мүшелері, соның ішінде Збор, тұтқындалып, полиция қорқытуына ұшырады, ал дауыс беру тізілімдері Стойадиновичтің пайдасына бұрмаланды. Збор сайлауда соңғы орынға ие болды, 30 734 (1,01%) дауыс жинады және парламентте тағы да орын алмады. Збордың пайдасына 17,573 дауыс Дунай бановинасында берілді, ал Далмация жағалауы бановинасындағы дауыс саны 1935 жылдың мамырында 974-тен 1938 жылдың желтоқсанында 2427-ге дейін өсті.

1939-1941 жылдар

1939 жылдың тамызында Льотичтің туысы Милан Недич Югославияның қорғаныс министрі болып тағайындалды. Сол жылы "Збор" басылымдарының бәріне, соның ішінде "Отаджибина", "Буждение", "Збор", "Наш пут" (Біздің жол) және "Вихор" (Тұман) басылымдарына тыйым салынды. Льотич Недичпен байланыстарын пайдаланып, тыйым салынған Збор басылымы "Билтен" (Бюллетень) Патшалық Югославия армиясының мүшелеріне таратылуын қамтамасыз етті. Журнал заңсыз түрде әскери баспаханада басылып, әскери курьерлер арқылы бүкіл елге таратылды. Льотич журналдың басты құрастырушысы және бас редакторы болды. Бильтеннің 58 саны 1939 жылдың наурызынан 1940 жылдың қазанына дейін жарық көрді, онда Льотич Югославияның сыртқы саясатын қолдады және Белградтың еврейлерге төзімділігін сынға алды. Журналдың кейінгі сандарының әрқайсысы 20 000 данаға дейін басылды. Льотич әсіресе жас әскери академияның оқушыларына, сондай-ақ аға офицерлерге идеологиялық ықпалын тигізуге қуанышты болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Льотич Югославияның бейтараптығын қолдады. Ол 1939 жылғы тамыздағы Цветкович-Мачек келісіміне қатты қарсылық білдірді және оны жоюды талап етіп, ханзада Павелге бірнеше рет хат жазды. Бұл хаттарда ол үкіметті Збор идеологиясына сәйкес дереу қайта ұйымдастыруды, хорват автономиясын жоюды, Корольдік югослав армиясын этникалық сербтер мен кейбір хорваттар мен словен еріктілерінің құрамына, олар қарулы болады және қарулы күштердегі хорваттар мен словендердің көпшілігі құрамына, олар жұмысшы бірліктері ретінде қызмет етеді және қарусыз болады. Осы барлық пункттердің мақсаты Югославиядағы серб еместерді екінші дәрежелі азаматтар мәртебесіне төмендету болды. Осы уақытқа дейін Зборға неміс гестапосы, Абвер (неміс әскери барлау қызметі) және Штуцштаффел (СС) кірді. 1940 жылы Корольдік Югославия армиясы өзінің неміс жақтастарынан тазаланды және Льотич қарулы күштерге ықпалын жоғалтты. Льотичтің ізбасарлары Цветкович-Мачек келісімін Югославия Коммунистік партиясының (КПЖ) жастар қанатымен қақтығысып, зорлық-зомбылықпен жауап берді. Бұл оқиғалар Зборға 5000 жаңа мүшелерді тартты және 1940 жылдың шілдесінде Льотич соғыстың жағдайында Югославияны ішкі жағынан нығайтуға бағытталған Белградтың Кеңес Одағының дипломатиялық мойындауына қарсы екенін білдірді. 1940 жылы 23 қазанда Ақ бүркіт мүшелері Белград университетінің кампусының сыртында жиналды. Университет президенті Петар Мичич Збордың жақтасы болды. Белград полициясы көтерілістердің алдын ала болғанын білгені айтылып, зорлық-зомбылық басталғанға дейін аймақтан кетіп қалды. Содан кейін "Ақ бүркітшіктер" мүшелері профессорлық-оқытушылық құрам мен студенттерге тапанша мен пышақпен қауіп төндірді, олардың кейбіреулерін пышақтады, Адольф Гитлер мен Бенито Муссолиниді өздерінің батырлары деп атап, "еврейлерді құрт!" деп айқайлады. Серб ұлтышыл қозғалысы Slovenski Jug (Славяндық Оңтүстік) мүшелері де тәртіпсіздіктерге қатысты, оны Льотич зорлық-зомбылық әскери заңды туғызады және осылайша университеттегі орталықтандырылған бақылау жүйесін әкеледі деген үмітте ұйымдастырды. Сербиялық жұртшылық тәртіпсіздікке ашу-ызамен жауап берді. 24 қазанда Югославия үкіметі Збордың заңды мәртебесін алып тастады. 2 қарашада Ішкі істер министрлігі Сербияның барлық муниципалдық әкімшілеріне Збор мүшелерінің тізімін жіберді. Үкімет Зборға қарсы бірнеше жүз мүшесін ұстап, Льотичті жасыруға мәжбүр етті. Сербиядағы жалғыз қоғам қайраткерлерінің бірі Льотичтің пайдасына сөйлеген Сербия православиелік епискобы Николай Велимирович болды, ол оның "Құдайға деген сенімі" мен "жақсы мінезін" мадақтады. Үкімет тергеуі Збордың неміс қаражатын қабылдағаны үшін бас опасыздыққа кінәлі екенін анықтаса да, билік немістерді ашуламау үшін Льотичті тұтқындамауға абай болды. Льотич үкіметтік бақылауға алынды, бірақ билік оны тез жоғалтты. Ол Белградтағы достарымен жасырынған және Недич пен Велимировичпен байланыста болған. 6 қарашада Недич үкіметтің Зборға қарсы іс-қимылына наразылық білдіру үшін қызметінен кетті. Ол қызметінен кеткеніне қарамастан, "Билтеннің" қосымша саны басылып шықты. Олар Югославияның сыртқы саясатын қолдайтын, үкіметтің еврейлер мен масондарға төзімділігін сынға алған және үкіметтің британдық мүшелеріне Югославияға қарсылық танытқандары үшін шабуыл жасаған. Льотич 1941 жылдың сәуіріне дейін жасырынды.

1941-1945 жылдар

1941 жылы 6 сәуірде Оқпан әскерлері Югославияға басып кірді. Жаман жабдықталған және нашар даярланған Корольдік Югославия армиясы тез жеңілді. Зборға қатысты бірнеше ондаған корольдік югославтық офицерлер шабуыл кезінде Вермахтпен тұтқындалды, бірақ тез босатылды. Немістер Льотичке Германияның басқыншылығы кезінде Сербияда еркін жүріп-тұруға кепілдік беретін жазбаша хабарлама жіберді. Неміс әскерлері Белградқа кіргеннен кейін көп ұзамай Льотичтің ізбасарларына қаладағы еврей емес тұрғындар арасынан шамамен 1200 яһудиді таңдау міндеті тапсырылды. Сербияны басып алғаннан кейін немістер Збордан басқа барлық саяси партиялардың қызметіне тыйым салды. Олар Льотичті Сербияның қуыршақ үкіметінің басшысы етіп тағайындамақ болғанмен, Льотич пен немістер оның танымалдылығы оның басшылығымен кез келген үкіметті сәтсіздікке ұшырататынын түсінді. Көп ұзамай немістер Льотичті Сербияның алғашқы қуыршақ үкіметінде, Милан Ачимовичтің комиссарлық әкімшілігінде болуға шақырды. Льотичке экономикалық комиссар лауазымы ұсынылды, бірақ ол ешқашан қызметке қабылданбады, себебі ол әкімшілікте екінші реттік рөл атқару идеясын ұнатпады, ал оның танымалдылығынан. Ол Сербияның қуыршақ үкіметінде өзінің ең жақын серіктестері, немістер комиссарлар ретінде таңдаған Збор мүшелері Стеван Иванич пен Милослав Васильевич арқылы жанама түрде ықпалын тигізді. Немістер Льотичке басқа этностық сербтерге қарағанда оккупацияланған Югославияға көбірек сенді. Сербияны неміс басқыншылығынан кейін басталған коммунистік көтеріліспен күресу үшін сенімді серіктестік күштерін қажет еткендіктен, олар оған 1941 жылдың қыркүйегінде Сербия еріктілері отрядтарын құруға рұқсат берді. Қазан айында Збор Германияның қаржылық қолдауымен Белградта Антимасондық көрмені ұйымдастырды. Көрмеде антисемиттік үгіт-насихатты көрсететін бірнеше көрмелер арқылы дүниежүзілік үстемдік үшін яһуди масондық және коммунистік құдандастығын ашуға тырысты. Желтоқсан айында Сербия ерікті жасақтары Сербия ерікті корпусы (СВК) деп аталып, генерал дер Артиллерия (генерал-лейтенант) Пол Бадердің қол астында болды. Формалды түрде Вермахт құрамына кірмегенімен, SDK немістерден қару-жарақ, оқ-дәрі, азық-түлік және киім-кешек алды. Оның бөлімшелеріне Германияның рұқсатысыз өз аумағынан шығуға рұқсат берілмеді. Льотичтің өзі тікелей полковник Коста Мушицкидің қолбасшылығындағы SDK-ға ешқандай бақылау жасамады. Сербияның мемлекеттік гвардиясы сияқты, ол жоғары СС және полиция басшысы Август Мейснердің және Сербиядағы қолбасшы генералдың тікелей қол астында болды. Операциялар кезінде оның бөлімшелері неміс дивизияларының тактикалық командалығына берілді. Бұл қарулы сербтердің жалғыз тобы болды, оған немістер соғыс кезінде сенген, оның бөлімшелері неміс командирлері тарапынан іс-әрекетіндегі ерлігі үшін жиі мақталған. SDK көбінесе Гештапоға немістердің тұтқындауынан қашып құтылған еврей азаматтарды іздестіріп, тұтқындауға көмектесті және еврей тұтқындарын Банжика концлагеріне жіберуге қатысы болды. 1942 жылдың 15 шілдесінде четниктердің басшысы Дража Михайлович Югославияның жер аударылудағы үкіметіне жеделхат жіберіп, Льотич, Недич және ашық серіктес четниктердің басшысы Коста Печанакты сатқын деп жариялауды өтінді. Бұл туралы Югославияның жер аударылушы үкіметі BBC радиосында жариялады. 1944 жылдың 4 қазанында Льотич Недичпен және 300-ге жуық серб үкімет қызметкерлерімен бірге неміс шенеуніктерімен бірге Белградтан қашып кетті. Льотич пен СДК қазан айының соңында Осиекке келді, онда неміс өкілі Герман Нойбахер олардың Словения жағалауына қауіпсіз өтуін ұйымдастыруға келісті. 1945 жылдың басында четниктердің басшысы Павле Дюришич Михайловичтен тәуелсіз Любляна сағасына көшуді шешті және Льотичтің Словениядағы күштері оның қозғалысына көмектесу үшін Батыс Босниядағы Бихач маңында онымен кездесуді ұйымдастырды. Наурыз мен сәуір айларында Льотич пен Михайлович партизандарға қарсы соңғы одақ туралы хабар алмасты. Келісімге қол жеткізу тым кеш болғанмен, Льотич пен Михайловичтің күштері 27 наурызда четник генерал Миодраг Дамьяновичтің қолбасшылығымен бірікті. Льотич соғыстың аяқталуын көрмеді. Ол 1945 жылы 23 сәуірде Словенияда жол апатынан қаза тапты. Мамыр айының басында Дамьянович өзінің қол астындағы әскерлердің көпшілігін Солтүстік-Батыс Италияға бастап барды, онда олар британдықтарға беріліп, тұтқындау лагерлеріне орналастырылды....