Capital punishment in Europe

Кіріспе

Ешбір елде өлім жазасы толықтай жойылған жоқ, тек Беларусь пен Ресейде ғана, соңғысында мораторий бар және 1996 жылдың қыркүйегінен бері өлім жазасы қолданылмайды. Өлім жазасына толық тыйым салу Еуропалық Одақтың (ЕО) негізгі құқықтары туралы хартиясында және Еуропа Кеңесінің Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясының екі кеңінен қабылданған хаттамасында бекітілген, сондықтан ол орталық құндылық болып саналады. Қазіргі заманғы Еуропа елдерінің ішінде Сан-Марино, Португалия және Нидерланды өлім жазасын алғаш рет жойған, ал Беларусьте тек қана өлім жазасы қолданылуда. 2012 жылы Латвия соғыс кезінде өлім жазасын жойған соңғы ЕО мемлекеті болды. Ресейде өлім жазасы 1996 жылдан бері белгісіз мерзімге тоқтатылды (мораторий бойынша). Беларусьті қоспағанда, соңғы рет 2022 жылы бір жазаға кесілді, Еуропа елінде соңғы рет 1997 жылы Украинада өлім жазасына кесілді.

Еуропадағы құқықтық құралдар

Еуропа Кеңесінің өлім жазасына қарсы екі негізгі құжаты бар: 6-шы және 13-ші хаттамалар. 1983 жылы қол қою үшін ашылған, бейбіт уақытта өлім жазасына тыйым салатын 6-протоколды Еуропа Кеңесінің барлық мүшелері ратификациялады, Ресейден басқа (ол қол қойды, бірақ ратификацияламады). 2002 жылы қол қою үшін ашылған 13-протоколда өлім жазасына барлық жағдайларда тыйым салынған. Еуропа Кеңесінің барлық мүше мемлекеттері оны ратификациялады, Ресейден басқа (оның Украинаға 2022 жылы шабуылға түсуіне байланысты ұйымнан шығарылды), оған қол қоймады, және Армения мен Әзірбайжан, олар қол қойды, бірақ әлі ратификацияламады. Армения мен Әзірбайжан өлім жазасын жойды. Польша 2014 жылдың мамыр айында 13-ші хаттаманы ратификациялаған соңғы ел.

ХХІ ғасыр

Еуропадағы XXI ғасырда өлім жазасын өтеп отырған жалғыз мемлекет - Беларусь (соңғы рет 2022 жылы өлім жазасы тағайындалды). Еуропа Кеңесінің бірде-бір мүшесі XXI ғасырда өлім жазасын қолданған жоқ. Қазіргі Еуропа Кеңесінің аумағындағы соңғы өлім жазасы 1997 жылы Украинада орындалды.

Босния және Герцеговина

Босния мен Герцеговинада 1995 жылдан бері өлім жазасы конституциялық түрде жойылған. Алайда, 2019 жылдың 4 қазанында ғана Босния мен Герцеговинаның екі субъектісінің бірі Серб Республикасының Конституциясынан өлім жазасы толығымен жойылды. Ол әлі де қолданыста болған кезде Серб Республикасы Конституциясының 11-бабы бойынша бекітілді.

Сепаратистік аумақтар және ішінара танылған юрисдикциялар

Еуропада танылмаған мемлекеттер де бар. 2006 жылы Еуропа Кеңесінің Парламент Ассамблеясы былай деп жазды: Арцах 2003 жылдың 1 тамызында Армения Республикасының жаңа Қылмыстық кодексін өз аумағында жүзеге асыруға шешім қабылдағанда, өлім жазасын алып тастаған болса, басқа аумақтар, Абхазия, Трансднестровье және Оңтүстік Осетия, мұны жасамады, олар өз заңнамаларында бейбіт уақытта да, соғыс уақытында да өлім жазасын сақтады. 1992 жылы Оңтүстік Осетия өз аумағында Ресей заңнамасын қолдану туралы шешім қабылдады, 1996 жылдан бері ол өлім жазасына кесу туралы мораторийді сақтап келеді. Өлім жазасы 2002 жылы күшіне енген Приднестровье қылмыстық кодексінде жазылған. 1999 жылдың шілдесінде президент Смирнов өлім жазасына кесуді тоқтату туралы бұйрық шығарды, ал Трансднестровьеде өлім жазасына кесілген бір ғана тұтқын бар. Абхазия 2007 жылы мораторийді ресми түрде бекітті, оны толық жоюға қарай жылжыды. 2007 жылдың 12 қаңтарында Абхазия парламенті "Өлім жазасына мораторий" деген заң қабылдады, ол бейбіт уақытта өлім жазасына кесуді тоқтатады. 1993 жылдан бастап елде өлім жазасына кесу фактісі бойынша тоқтатылды. Абхазияда 10 адам өлім жазасына кесілген, бірақ олар ешқашан орындалмаған. Солтүстік Кипрдің Түрік Республикасы тек ерекше жағдайларда жасалған қылмыстар үшін (соғыс қылмыстары) өлім жазасын қолданады. Сондай-ақ, қараңыз Кипрдегі өлім жазасы. Косовода өлім жазасы жоқ. Донецк Халық Республикасы 2014 жылы елге опасыздық, тыңшылық және саяси басшыларды өлтіру үшін өлім жазасын енгізді. Бұған дейін соттан тыс өлім жазасына кесілгені туралы да мәлімдемелер болған. Луганск Халық Республикасы 2014 жылдың 26 қыркүйегінде гомосексуалды зорлау жағдайларында өлім жазасын енгізді. 2020 жылы Ipsos/Sopra Steria сауалнамасы француздардың 55% өлім жазасын қайта енгізуді қолдайды деп көрсетті. Бұл өсім болды. 2021 жылдың сәуірінде сауалнама бойынша британиялықтардың 54% -ы Ұлыбританияда терроризмге кінәлі деп танылғандарға өлім жазасын қайта енгізуді қолдайтынын айтты. Респонденттердің төрттен бірі (23%) қарсы екенін айтты. Сербияда 64%, Мажарстанда 76% және Словакияда 61% көпшілік өлім жазасын қолдады.

In Europe there are also partially unrecognized states. In 2006, the Parliamentary Assembly of the Council of Europe wrote that: While Artsakh abolished the death penalty on 1 August 2003, when it decided to implement the Republic of Armenia's new Criminal Code on its territory, the other territories, Abkhazia, Transnistria and South Ossetia, have not done so, retaining capital punishment in their legislation both in peacetime and in wartime. As South Ossetia decided in 1992 to make Russian legislation applicable on its territory, it has observed a moratorium on executions since 1996. The death penalty is in the Transnistrian Criminal Code which came into force in 2002. In July 1999, de facto President Smirnov ordered a moratorium on executions, and there is said to be only one prisoner on death row in Transnistria. Abkhazia formalized its moratorium in 2007, moving towards full abolition. On 12 January 2007 the parliament of Abkhazia adopted a law entitled "Moratorium on the Death Penalty", establishing a moratorium on executions during peacetime. Since 1993 the country has had a de facto moratorium on executions. Although there have been 10 sentences of death in Abkhazia, these have never been implemented. The Turkish Republic of Northern Cyprus retains the death penalty only for crimes committed under special circumstances (war crimes). See also Capital punishment in Cyprus. There is no death penalty in Kosovo. The Donetsk People's Republic introduced the death penalty in 2014 for cases of treason, espionage, and assassination of political leaders. There had already been accusations of extrajudicial execution occurring. The Luhansk People's Republic introduced the death penalty on 26 September 2014 in cases of homosexual rape. In 2020, a Ipsos/Sopra Steria survey showed that 55% of the French people support re introduction of the death penalty. This was an increase. In April 2021 a poll found that 54% of Britons said they would support reinstating the death penalty for those convicted of terrorism in the United Kingdom. About a quarter (23%) of respondents said they would be opposed. In Serbia 64%, Hungary 76% and Slovakia 61% has majority in support for the death penalty.