Кіріспе

Те́рренс Харди Уэйт – ағылшын гуманитарий және жазушы (1939 жылы туған). Уэйт 1980-жылдары Кентерберий архиепискобы Роберт Рунсидің Англикандық қауымдастық істері жөніндегі көмекшісі болды. Англия шіркеуінің өкілі ретінде ол Ливанға барып, журналист Джон Маккарти және тағы үш адамды босатуға тырысты. 1987 жылдан 1991 жылға дейін ол өзі де тұтқынға алынып, қамауда ұсталды. Босатылғаннан кейін ол өзінің басынан өткендері туралы "Такен он Траст" (1994) атты естеліктер жинағын жазды және гуманитарлық қызмет пен қайырымдылыққа белсенді қатысты.

Ерте өмір және мансап

Шешир штатының Стайл ауылындағы ауылдық полицейдің ұлы Уэйт, Стоктон Хит округінің орта мектебінде білім алды, онда ол үздік оқушы болды. Кейін ол монах өмірін қарастырды, бірақ оның орнына Англикан шіркеуінің әлеуметтік көмек көрсету ұйымы – «Құтқару армиясына» (Church Army) қосылды, онда Лондон қаласында оқу және дайындықтан өтті. 1980 жылдары ол тұтқында болған кезде, «Құтқару армиясының» көптеген офицерлері «H» әрпі бар қарапайым белгіні тақты, бұл олардың бірі әлі де тұтқын екенін және оларды, сондай-ақ көптеген басқа адамдарды күнделікті дұғамен қолдайтынын еске салды. 1963 жылы Уэйт Бристоль архиепископы Оливер Томкинстің білім беру жөніндегі кеңесшісі болып тағайындалды және Бэзил Мосспен бірге Томкинстің SALT (Stewardship and Laity Training – ықылас және мирян даярлау) бағдарламасын діоцезде жүзеге асыруға көмектесті. Бұл лауазым Уэйтке психологиялық Т-топ әдістерін меңгеруді талап етті, мақсаты – мирянның (дін қызметкерлері емес адамдардың) белсенді қатысуын арттыру болды. Осы кезеңде ол Хелен Фрэнсис Уоттерске үйленді. Студент кезінде Уэйтке Ральф Болдридің ұстанымдары зор әсер етті. 1969 жылы ол Угандаға көшіп, Уганда, Руанда және Бурундидің алғашқы африкалық Англикан архиепискобы Эрика Сабитидің провинциялық оқыту жөніндегі кеңесшісі болып жұмыс істеді, сондай-ақ Шығыс Африка бойынша кеңінен саяхаттады. Уэйт әйелі мен төрт баласымен бірге Угандадағы Иди Аминнің төңкерісіне куә болды және ол мен оның әйелі бірнеше рет өлімнен мүжілді. Кампаладағы кеңсесінен Уэйт Оңтүстік Судан жобасын құрды және аймаққа көмек және даму бағдарламаларын әзірлеуге жауапты болды. Оның келесі лауазымы Римде болды, онда ол 1972 жылдан бастап II Ватиканның басшылық реформаларына бейімделуге тырысқан Медициналық миссионер әйелдер орденіне (Medical Mission Sisters) халықаралық кеңесші болып жұмыс істеді. Осы орыннан ол Азия, Африка, Америка және Еуропа бойынша кеңінен саяхаттады, институционалдық өзгерістер мен даму, мәдени қарым-қатынастар, топтық және топтар аралық динамика, сондай-ақ денсаулық сақтау және білім берумен байланысты даму мәселелеріне қатысты бағдарламаларды жүргізіп, кеңес берді. Ламбет сарайында орналасқан Уэйт қайтадан әлемді кеңінен аралап, архиепископтың дипломатиялық және шіркеулік байланыстарына жауапты болды.

Қалдықтарды келіссөзге алушы

1980 жылы Уэйт Ирандағы бірнеше тұтқындарды босату бойынша сәтті келіссөздер жүргізді: Ирадж Моттахеде (Эсфахан қаласындағы англикан діни қызметкері), Димитри Белос (епархиялық қызметкер), Носрат Шарифян (Керман қаласындағы англикан діни қызметкері), Фазели (шіркеу мүшесі), Жан Уэдделл (Ирандық англикан епископы Хасан Дехкани Тафтидің хатшысы), канон Джон Коулман және Коулманның әйелі. 1984 жылдың 10 қарашасында ол полковник Каддафимен Ливиядағы тұтқындық жағдайында ұсталған төрт британдық азаматтың – Майкл Бердиннер, Алан Расселл, Малкольм Андерсон және Робин Пламмердің босатылуы үшін келіссөздер жүргізіп, қайтадан сәттілікке жетті. 1985 жылдан бастап Уэйт Ливандағы тұтқындық келіссөздеріне қатысып, Лоренс Дженко мен Дэвид Джейкобсеннің босатылуын қамтамасыз еткен келіссөздерге көмектесті. Американдық шенеуніктер Ливандағы тұтқындарды босату үшін ирандық көмек алу мақсатында Хомейни үкіметіне қару сатуды құпия түрде жеңілдетті. Уэйттің Кипр мен Ливан арасында американдық тікұшақпен құпия сапар жасауы және подполковник Оливер Нортпен бірге суретке түсуі 1986 жылы «Ирангейт» жанжалы орын алғанда оның құпия ашылып кеткенін көрсетті. Кеңеске қарамастан, Уэйт өзінің сенімділігі мен адалдығын, сондай-ақ қалған тұтқындарға деген бейілділігін көрсету қажет деп ойлады.

Тұтқындық және босату

Уэйт 1987 жылғы 12 қаңтарда Бейрутке Терри А. Андерсон және Томас Сазерленд сияқты кешірілгендерді ұстап тұрған «Исламдық Джихад» ұйымымен келіссөздер жүргізу мақсатымен келді. 1987 жылғы 20 қаңтарда ол кешірілгендерді ұстап алғандармен кездесуге келісті, себебі оған кешірілгендерге, олардың ауру екенін айтқан, қауіпсіздікке кепілдік берілді. Бірақ топ сенімін бұзып, сол күні оны өзі тұтқынға алды. Уэйт 1763 күн тұтқында болды, оның алғашқы төрт жылы жеке камерада өтті. 1991 жылғы 18 қарашада босатылды.

Босату және одан кейінгі кезең

Бостандыққа шыққаннан кейін ол Кембридждегі Тринити-холлдың құрметті мүшесі болып сайланды, онда ол өзінің алғашқы кітабын, «Сенімге берілген» (Taken on Trust, 1994) деген естеліктерін жазды, ол Ливандағы тұтқындалуы туралы айтады. Кітап Ұлыбританияда және халықаралық деңгейде бестселлер болды. Уэйт өзін зерттеуге, жазуға, дәріс беруге және гуманитарлық қызметке арнауға шешім қабылдады. Оның екінші кітабы «Жадыдағы іздер» (Footfalls in Memory), Ливандағы тұтқындалуы туралы ойлар жиынтығы, 1995 жылы Ұлыбританияда жарық көрді және ол да бестселлер атанды. Оның 2000 жылдың қазанында жарық көрген ең соңғы кітабы «Приматпен саяхаттар» (Travels with a Primate) – бұрынғы бастығы Роберт Рансимен бірге жасаған саяхаттары туралы әзіл-қалжыңға толы әңгіме. Уэйт сонымен қатар көптеген журналдар мен мерзімді басылымдарға мақалалар жазды, «Reader's Digest»-тен бастап «Kipling Journal»-ға дейін, сондай-ақ көптеген кітаптарға мақалалар мен алғы сөздерді ұсынды. 2004 жылы Уэйт босатылғаннан кейін алғаш рет Бейрутке оралды. Ол BBC телеарнасына: «Егер ашу-ызаға берілсең, ол сені жеп қояды және сені ренжіткен адамдарға қарағанда, өзіңе көбірек зиян келтіреді», – деді. 2007 жылдың 31 наурызында Уэйт Иранға барып, 2007 жылдың 23 наурызында даулы суларда Иран ұстаған британдық теңізшілер мен морпештерімен келіссөздер жүргізуді ұсынды. 2012 жылдың желтоқсанында Уэйт Бейрутке қайта оралып, оны ұстап алғандармен татуласып, өткеннің көлеңкелері деп атаған нәрселерін мәңгілікке тоқтатуға тырысты.

Қайырымдылық жұмыс

1996 жылдың қаңтар айында Уэйт Уоррингтондағы бомбалық шабуылдардан кейін хордың атқарған гуманитарлық қызметін мойындап, Уоррингтон ерлер дауысты хорының демеушісі аталды. Одан бері ол Ұлыбритания мен Ирландиядағы түрмелерде хормен бірге өнер көрсетіп, тұтқындардың қайта оқуға көмектесетін бағдарламаларға қатысты. Түрмедегі концерттер хордың Рождестволық шараларының тұрақты бөлігіне айналды. Уэйт Y Care International (YMCA халықаралық даму және көмек көрсету агенттігі) қайырымдылық қорының негізін қалаушысы және президенті. 2004 жылы ол кешірілгендердің отбасыларына қолдау көрсету мақсатында Hostage UK ұйымын құрды. Уэйт 1991 жылы тұтқындықтан босатылғаннан кейін көп ұзамай бұрын үйсіз қалғандарға көмектесетін Эммаус Ұлыбритания қайырымдылық қорының президенті болды. Ол Storybook Dads (Ұлыбританиялық қайырымдылық ұйымы, тұтқындарға өз балаларына оқып беретін ертегілерді жазуға мүмкіндік береді, осылай ата-анасы түрмеде отырған 200 мың баламен байланыста болуға көмектеседі) және басқа да бірнеше ұйымның демеушісі. Сондай-ақ ол Ұлыбританиядағы Habitat for Humanity, Рома қоғамы және Кенттегі Строд Парк қорына да демеушілік етеді.

Құрметтер мен марапаттар

1991 жылы босатылғаннан кейін Уэйт Кембридждегі Тринити-холлдың құрметті мүшесі болып сайланды. Сол жылы Дурхам университеті оған азаматтық құқық докторы дәрежесін берді. 2001 жылы Англия Раскин университеті оған философия докторының құрметті дәрежесін берді. 2009 жылдың 30 мамырында Эли соборында өткен салтанатта Ашық университеті оған құрметті Д.Университет дәрежесін берді. 2009 жылы Честер университеті оны құрметті дәрежесімен марапаттады. 2006 жылы Оксфордтың Магдалена колледжінің қонақ ғылыми қызметкері болып сайланды. Уэйт 2023 жылғы туған күніне орай қайырымдылық және гуманитарлық қызметтері үшін Киелі Михаил және Киелі Георгий орденінің командирі (KCMG) атанды.