Кіріспе

1841 жылғы АҚШ Жоғарғы Сотының Атлантикалық құл саудасының заңдылығы жөніндегі ісі. "АҚШ қарсы "Амистад" шкунері", 40 АҚШ (15 Пет.) 518 (1841) – 1839 жылы испандық "Ла Амистад" кемесіндегі африкалықтардың көтерілісінен туындаған АҚШ Жоғарғы Сотының ісі. Бұл халықаралық дипломатия және АҚШ заңдарын қамтитын ерекше бостандыққа қатысты іс. Тарихшы Сэмюэл Элиот Морисон 1969 жылы оны 1857 жылғы "Дред Скотт пен Сэндфорд" ісінен бұрын құлдыққа қатысты ең маңызды сот ісі деп сипаттады. "Амистад" кемесі құлдарды қайта сату үшін Куба жағалауындағы портқа бет алған. Африкалықтар, Батыс Африкадағы Сьерра-Леоне аймағынан ұрланып, заңсыз құлдыққа сатылып, Кубаға жеткізілген менде халқы, бұғаудан босап, кемені басып алды. Олар капитан мен аспазды өлтірді, ал қалған екі экипаж мүшесі қайықпен қашып кетті. Менде халқы аман қалған екі испандық теңізшіге оларды Африкаға қайтаруды бұйырды. Бірақ экипаж түнде солтүстікке қарай жүзіп, оларды алдады. Кейіннен "Ла Амистад" кемесі АҚШ-тың Revenue Marine (кейіннен АҚШ Revenue Cutter Service, және АҚШ жағалау күзетінің алдыңғыларының бірі) қызметкерлерімен Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аймағында ұсталды және қамауға алынды. 1841 жылы АҚШ федералды округтік сотында және соңында Вашингтондағы Жоғарғы Сотта өткен, халықаралық мәселелерді қараған, көпшілікке жарияланған сот отырыстары құлдықты жою қозғалысына көмектесті. 1840 жылы федералды округтік сот португалдық "Текора" құл кемесі арқылы Атлант мұхиты арқылы Африкадан ұрланған адамдарды тасымалдаудың АҚШ-тың халықаралық құл саудасына қарсы заңдарын бұзғанын анықтады. Сот тұтқындардың өздерін ұрлап, заңсыз қамаудан босату үшін күрескенде еркін адамдар сияқты әрекет еткенін мәлімдеді. Сот африкалықтардың өз бостандығын қамтамасыз ету үшін қажетті заңдық шараларды қолдануға құқылы екенін, оның ішінде күш қолдануға дайын екенін айтты. Халықаралық және оңтүстік штаттардың қысымымен АҚШ президенті Мартин Ван Бюрен бұл істі Жоғарғы Сотқа шағымдануды бұйырды. 1841 жылдың 9 наурызында Жоғарғы Сот төменгі аудандық соттың шешімін бекітіп, менде халқын босатуға рұқсат берді, бірақ төменгі соттың оларды үкімет қаражаты есебінен Африкаға қайтару туралы қосымша бұйрығын жоққа шығарды. Оларды қолдағандар африкалықтарға Фармингтон қаласында уақытша тұруға орын және саяхатқа қаражат ұйымдастырды. 1842 жылы Африкаға қайтуға ниет білдірген 35 адам, сондай-ақ АҚШ-тағы христиан миссионерлерімен бірге кемемен Сьерра-Леонеге жеткізілді.

Теңіздегі көтеріліс және тұтқынға алу

1839 жылдың 27 маусымында испандық “Амистад” (“Достық”) кемесі Кубаның Гавана портынан Пуэрто-Принсипе провинциясына қарай жол тартып кетті. “Амистад” кемесінің капитаны Рамон Феррер, Хосе Руис және Педро Монтес – бәрі испандықтар еді. Феррердің қасында Антонио болды, ол Феррердің жеке қызметіндегі құлы еді. Руис Кубаның генерал-губернаторы сеніп тапсырған 49 африкалықты тасымалдап келе жатқан. Монтестің де генерал-губернатордың сеніміне лайық болған тағы төрт африкалық адамы болды. Сапар әдетте төрт күнге есептелгендіктен, экипаж төрт күндік азық-түлікпен ғана дайындалған еді, сондай-ақ кемені баяулатқан күшті желдің күшін ескермеген. 1839 жылдың 2 шілдесінде африкалықтардың бірі, Жозеф Синке, әйелдің тауып сақтап алған тілімшесінің көмегімен өзін және басқа тұтқындарды босатып алды. Бұл әйел, олар сияқты, Батыс Африкадан Кубаға құл ретінде заңсыз тасымалданған португалдық кеме “Текора” кемесінде болған еді. Менделер кемедегі аспаз Селестиноны өлтірді, ол олардың тұтқынға алушылар өлімге кесіп, жейтінін айтқан еді. Менделер сондай-ақ капитан Феррерді өлтірді, ал қарулы қақтығыс салдарынан екі африкалық та қаза тапты. Екі теңізші құтқару қайығымен қашып кетті. Менде кемені Африкаға Атлант мұхиты арқылы қайтарып жіберсе, кемеге жүзіп бара алатын екі испандық – Хосе Руис пен Педро Монтестің өмірін сақтап қалды. Олар сондай-ақ креол Антонионы сақтап, оны Руис пен Монтеспен аудармаласу үшін пайдаланды. Экипаж африкалықтарды алдап, “Амистадты” АҚШ-тың шығыс жағалауы бойымен солтүстікке бұрды, онда кеме бірнеше рет көзге түсті. 1839 жылдың 26 тамызында олар Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аралының шығысында, Куллоден-Пойнтқа жарты мильдей жерге зәкір тастады. Кейбір африкалықтар Монток ауылынан су мен азық-түлік алу үшін жағаға түсті. Кемені бақылап отырған лейтенант Томас Р. Гедни жағада африкалықтарды көріп, өзінің офицерлері мен экипажының көмегімен “Амистадты” және африкалықтарды ұстады. Оларды Коннектикут штатының Нью-Лондон портына, Лонг-Айленд бұғазына жеткізіп, Гедни кеме, жүк және африкалықтарды құтқару бойынша халықаралық теңіз құқығына сәйкес өзінің меншік құқығын растау туралы жазбаша талап арызды ұсынды. Гедни Коннектикут штатында құлдық техникалық тұрғыдан әлі де заңды болғандықтан, жақын орналасқан Нью-Йорк штатынан өзгеше, осы штатты таңдады, себебі штаттың біртіндеп жою заңы күшінде болды. Ол африкалықтарды сатудан пайда табуды көздеді. Гедни ұсталған африкалықтарды Коннектикут округінің АҚШ округтік сотына тапсырды, онда сот процесі басталды. Испанияның вице-консулы Антонио Вега “құл Антонио” үшін шағымданып, ол оның жеке мүлігі екенін мәлімдеді. Африкалықтар өздері құл немесе мүлік емес екенін жоққа шығарды және соттың оларды Испания үкіметінің бақылауына “қайтарып” беруге құқығы жоқ екенін айтты.

Танымал мәдениетте

1998 жылы Монток Пойнт маяғында Амистадты еске алуға арналған мемориал орнатылды. 2023 жылдың 26 тамызында Монтаук тарихи қоғамы, Иствилл қауымдық тарихи қоғамы және Саутгемптон афроамерикандық мұражайы бірлесіп Монтауктегі Куллоден нүктесіне жақын жерде 1839 жылы Амистад кемесінің тоқтаған жерін көрсететін тарихи белгі орнатты. Роберт Хейденнің 1962 жылы жарық көрген «Орталық өткел» атты танымал поэмасында Амистад кемесіндегі құлдар көтерілісі, құл саудасының тарихы және одан кейінгі сот процесі туралы айтылады. Говард Джонс 1987 жылы «Амистадтағы бүлік: құлдар көтерілісінің сағасы және американдық құлдықтан құтылу, заң және дипломатияға тигізген әсері» деген кітабын жариялады. «Амистад» (1997) фильмі көтеріліс пен сот процесінің оқиғаларына, сондай-ақ Говард Джонстың 1987 жылғы «Амистадтағы бүлік» кітабына негізделген. Афроамерикандық суретші Хейл Вудрафф 1938 жылы Алабама штатындағы Таладега колледжі үшін Амистадтағы көтеріліс оқиғаларын бейнелейтін қабырға суреттерін жасады. 1992 жылы Синке мүсіні Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласындағы қалалық әкімшілік ғимаратының жанына орнатылды. Лонг-Айлендтегі Монток Пойнт штатық паркінде Амистад мемориалы бар. 2000 жылы Коннектикут штатының Мистик қаласында Амистад кемесінің көшірмесі – «Амистад» кемесі суға жіберілді. Коннектикут штатының Фармингтон қаласының тарихи қоғамы африкалықтардың үйлері бойынша экскурсиялар ұйымдастырады, олардың туған жерлеріне оралуы үшін қаражат жинады. Луизиана штатының Нью-Орлеандағы Тулан университетіндегі Амистад зерттеу орталығы құлдық, құлдықтан құтылу және афроамерикандықтарды зерттеуге қатысты көптеген ресурстарға ие.