Кіріспе

Өліп кеткен динозаврлар туысы Немегтомая - монгол жерінде 70 миллион жыл бұрын, қазiргi креда дәуiрiнде өмір сүрген овирапторид динозаврлар туысы. Алғашқы үлгі 1996 жылы табылды, ал 2004 жылы жаңа тұқым мен түрдің негізі болды. Алғашқы тұқым атауы Nemegtia болды, бірақ 2005 жылы Nemegtomaia болып өзгертілді, өйткені бұрынғы атау алаңдаушылыққа ұшырады. Жалпы атаудың бірінші бөлігі жануар табылған Немегт алабына, ал екінші бөлігі "жақсы ана" дегенді білдіреді, бұл овирапторидтердің жұмыртқаларын ұялатқаны белгілі. Аталған атау палеонтолог Ринчен Барсболдтің құрметіне берілген. 2007 жылы тағы екі дана табылды, олардың бірі жұмыртқасы бар ұяның үстінен табылды, бірақ динозавр жұмыртқамен байланысты табылғанға дейін өзінің тұқымдас атын алған болатын. Немегтомайяның ұзындығы 2 м (7 фут) шамасында болғаны және салмағы 40 кг (85 фунт) болғаны болжанады. Овираптозавр ретінде ол қауырсынды болуы керек. Оның терең, тар, қысқа бас сүйегі, қасқырлы жотасы бар. Оның тісі жоқ, қысқа мұрны, қауырсынның құйрығы, тіс секілді тістерінің жұбы бар. Оның үш саусағы бар еді, біріншісі үлкенірек, тырнағы күшті. Немегтомия овирапторидтер тұқымдасына жатады. Ол Heyuanninae тұқымдасының жалғыз мүшесі. Немегтомайя овираптозаврлар ұшпайтын құстар болғандығын көрсету үшін қолданылса да, клад жалпы құс емес динозаврлар тобы деп саналады. Немегтомейяның ұясы жұмыртқалар сақинасының үстіне қойылып, оның қолдары соларға үстіне бүлінген. Жұмыртқалардың ешқайсысы толық емес, бірақ олардың ені 5 - 6 см (2 - 2,3 дюйм) және ұзындығы 14 - 16 см (5 - 6 дюйм) болған деп есептейді. Бұл дана стратиграфиялық аймақта табылған, бұл Nemegtomaia-ның жұмсақ, құмды субстрат пен азық-түлік беретін өзендердің жанында ұя салуды артық көретінін көрсетеді. Немегтомая жұмыртқаларын құйрығы мен қанатының қауырсындарымен жауып, қорғаған болуы мүмкін. Ұя құрған дананың қаңқасында зақым болған, бұл оның тері қоңыздарымен жегенін көрсетеді. Овирапторидтердің тамақтану тәртібі белгісіз, бірақ олардың бас сүйектері басқа жануарларға өте ұқсас, олар шөпқоректі болған деп саналады. Немегтомайя Немегто және Барунгйоот формацияларынан белгілі, олар бір аймақта бірге өмір сүрген ылғалды және құрғақ ортаны білдіреді деп есептеледі.

Ашу тарихы

1996 жылы жапон палеонтологы Йошицугу Кобаяши (монгол таулы аймағындағы халықаралық динозаврлар жобасының құрамында) оңтүстік-батыс Моңғолиядағы Гоби шөлінің Немегт формациясында овирапторид динозаврдың толық емес қаңқасын тапты. Моңғолия палеонтологиялық орталығында орналасқан MPC D100/2112 (бұрын PC және GIN100/2112) үлгісі толықтай дерлік бас сүйегінен және жартылай қаңқадан тұрады, оның ішінде мойын, арқа, сакраль және құйрық омыртқалары, сол жақ маңдайшасы, екі жамбас сүйегінің төменгі шеттері, оң жамбас, екі илия, екі жамбас сүйектерінің жоғарғы шеттері, екі ишия және бүйір сүйегінің жоғарғы шеттері. Бұл үлгіні Ingenia тұқымдасының жаңа үлгісі деп сипаттады (осылайша Ingenia sp. ; белгісіз түрлер) 2002 жылы қытайлық палеонтолог Лю Цзюньчан және оның әріптестері жасаған. 2004 жылы Лю және оның әріптестері скелет жаңа, ерекше таксонға тиесілі екенін анықтады және оны Nemegtia barsboldi холотиптік үлгісі етті. Тұқым атауы Немегт алабына қатысты, ал нақты атауы монғол палеонтологы Ринчен Барсбольдты, дананы тапқан топтың басшысын құрметтейді. 2005 жылы сипаттаушылар (биологтың хабарлауынан кейін) Nemegtia атауы 1978 жылы сол формациядағы тұщы су тұқымдық креветкаларының (Ostracoda) бір туысына қолданылғанын анықтады, сондықтан ол алаңдаушылық туды. Олар оның орнына Nemegtomaia ("мая" грек тілінде "жақсы ана" дегенді білдіреді, ал толық атауы "Немегттің жақсы анасы" дегенді білдіреді) деген жаңа атауды ұсынды, бұл кезде овирапторидтердің ұрлаудың орнына жұмыртқаларды ұялағанын, бірақ онымен байланысты ұя немесе жұмыртқаның іздері әлі табылмаған. Ингения 2013 жылы Ajancingenia деп қайта аталды, өйткені бұрынғы тұқым атауын дөңгелек құрт (Нематода) басқарды.

Тағайындалған үлгілер

2007 жылы "Гоби динозаврлары" экспедициясы Nemegtomaia-ның екі жаңа үлгісін тапты және оларды 2013 жылы итальяндық палеонтолог Федерико Фанти және оның әріптестері сипаттады. Бірінші данасы, MPC D107/15, Фанти (оны "Мария" деп атаған) Baruungoyot формациясында тапты және үстінде ата-анасы бар ұядан тұрады. Овирапторидтердің ұяның үстінен табылған төртінші туысы (Oviraptor, Citipati және cf. Machairasaurus), Nemegtomaia осы белгіге қатысты тұқымдық атау алды, ол жұмыртқалармен байланысты екені анықталды. Бұл дана "қате жағдайларда", яғни қатты жаңбыр мен құлап жатқан құмтас блоктары кезінде тік жардан қазылған. Ұяға салынған скелетте бас сүйегінің бөліктері, екі жамбас сүйегі, сол қол мен қол, оң жақ көкірек сүйегі, жамбас сүйектері, ишия, жамбас сүйегі, құйрық сүйегі, фибула және екі аяқтың төменгі бөліктері сақталған. Бұл үлгі холотиптен 500 м-ден аз жерде табылды және бірдей мөлшерде болды; анатомиялық ерекшеліктері мен географиялық жақындыққа байланысты ол Nemegtomaia-ға тағайындалды. Бұл бір блокқа жиналды, сондықтан сүйектер мен жұмыртқалардың кеңістіктегі қатынасы сақталады. Екінші үлгісі, MPC D107/16, америкалық палеонтолог Николас Р. Лонгрих Nemegt формациясында тапты. Ол қолдардан, сол жақ құйрық және радиус, қабырғалардан, жарым-жартылай таздан және екі жамбас сүйегінен тұрады. Бұл дана басқаларына қарағанда 35% кішірек болды және оның қолдары MPC D107/15 үлгісінің қолдарының сипаттамаларына ұқсас болғандықтан Nemegtomaia деп аталды. Қолдар басқа адамға тиесілі болуы мүмкін, өйткені олар скелеттің қалған бөлігімен байланыста табылған жоқ (басқа овирапторидтер бірнеше скелеттері бар карьерлерден белгілі), бірақ бұл растала алмайды.

Бас сүйегі

Немегтомайяның бас сүйегі терең, тар және қысқа (денесінің қалған бөлігімен салыстырғанда) және ұзындығы 179 мм-ге жетті. Оның мұрынның мұрындық және премаксилла сүйектері (негізінен соңғысы) арқылы қалыптасқан жақсы дамыған қыртысы болды. Голотиптің алдыңғы шетінің тік тұсы бас сүйегінің жоғарғы шетінен 90 градус бұрышқа тең. Басқа овирапторидтермен салыстырғанда, премаксиллалардың мұрын процестері (проекциялары) жоғарыдан қаралғанда (олар мұрын сүйектерімен қыртыстың ең биік нүктелерінде байланысқан) елең-еле көрінеді. Қабырғасы артқы жағына қарай төмен қарай созылып, ең биік нүктесінде дөңгелек арканы құрайды. Орбитаның диаметрі (көздің ашылуы) 52 мм болды; бас сүйегінің қысқалығына байланысты көздері үлкен болып көрінді. Көздің алдындағы анторбитальды қуыс екі фенстрадан (ашық жерлерден) тұрады; артқы жағында үлкен анторбитальды фенстра және алдыңғы жағында кішкентай максиллярлық фенстра. Немегтомия басқа овирапторидтерден ерекшеленетін себебі - бас сүйегінің орта сызығындағы алдыңғы сүйектің ұзындығы алдыңғы жағынан артқы жағына қарай 25% -ға тең болатын. Нары (сыртқы мұрын тесіктері) салыстырмалы түрде кішкентай және бас сүйегінің биіктігінде орналасқан.

Бас сүйектің соңы

Мойын (мұрын) омыртқаларының жүйке омыртқалары қысқа, ал жүйке доғалары X пішінді болып көрінді. Бұл омыртқалардың ортаңғы үшкісі ең үлкені болды. Скалапуланың (қамшық) жалпы ұзындығы 185 мм (7 дюйм) болған көрінеді. Құйрықтың жоғарғы сүйегінде қазіргі құстарға ұқсас, бірақ овираптозаврлар арасында ерекше емес, 152 мм (6 дюйм) ұзындықтағы қақпақ (депрессия) болды. Астының радиусы түзу, көлденең қима бойынша овал тәрізді және ұзындығы 144 мм болуы мүмкін. Бірінші саусағы салыстырмалы түрде үлкен және мықты (қақап сүйегі) бар, және басқа екі саусағынан да үлкен. Екінші саусағы біріншісінен сәл ұзын, ал үшінші саусағы ең кіші. Жаздың жоғарғы жиегі тік, екі жамбас та бір-біріне жақын болса да, олар бірікпеген. Жақсылық шахтасы кері бұрылған. Жамбас сүйегінің ұзындығы 286 мм (11 дюйм), ал аяқ сүйегінің ұзындығы 317 мм (12 дюйм) деп бағаланады. 2010 жылы американдық палеонтолог Грегори С. Пол қыртысы жоқ овирапторидтер басқа қыртысы бар түрлердің жасөспірімдері немесе әйелдері екенін және сондықтан топтағы тұқымдардың саны тым көп екенін айтты. Ол Nemegtomaia-ны "Citipati (=Nemegtomaia) barsboldi" деп атады, оны осы тұқымға өте ұқсас деп есептеді, бірақ 2016 жылы оны "Conchoraptor (=Nemegtomaia) barsboldi" деп атады. 2012 жылы Фанти мен оның әріптестері Немегтомаяның Ингениналардың құрамына енгенін, екі жаңа үлгілердің қолдарының пропорцияларына байланысты (қалыстырмалы түрде қысқа және бірінші саусағы берік) Хеюаннияға ең жақын туынды мүше екенін анықтады. Олар қырқалардың болуы, әдетте, инжинине емес, овирапторине байланысты болса да, бұл ерекшелік өлшем мен жетілумен байланысты болуы мүмкін деп мәлімдеді. Олар конхораптордың мұрын және маңдай сүйектері пневматикалық екенін және жануар жетілген сайын қыртысқа айналуы мүмкін екенін атап өтті, бірақ бұл тұқымдастың барлық белгілі қаңқалары бірдей кішкентай мөлшерде (және бір үлгі толық өскен сияқты). Төмендегі кладограммада Nemegtomaia-ның Oviraptoridae-ге орналасуы көрсетілген, Fanti etal., 2012: Oviraptorosaurs Азиядан (олар пайда болған болуы мүмкін) және Солтүстік Америкадан белгілі және негізінен Креда дәуірінің Кампан Мастрихті дәуірінен бастап пайда болған кен орындарынан белгілі. Топқа кіші және үлкен мүшелері кіреді, олар қысқа бас сүйектері мен құйрықтары, ұзын саусақтары және қысқа құйрықтарымен сипатталады. Базальдық (немесе "примитивтік") мүшелердің тістері болды, олар топтың туынды мүшелерінде (Oviraptoridae-ді қамтитын Caenagnathoidea суперотбасы мүшелері) жоғалып кетті. Олар кем дегенде ішінара өсімдікпен қоректенеді және ұяларын құс тәрізді ұстаныммен жасайды. Олардың барлығы қауырсынды болған деп есептелетін болса да, олар ұша алмайтын көрінеді. Бас сүйектері тобының әртүрлі тектес түрлерінде бір-біріне жақын дамыған көрінеді.

Көбею

Nemegtomaia MPC D 107/15 данасы жұмыртқалары бар ұямен байланысты табылды; оның аяқтары жұмыртқалар сақинасының ортасына орналастырылған, оның екі қолы дененің екі жағында жұмыртқалардың үстінен бүлінген, бұл басқа оврирапторидтердің көмуі туралы табылған. Ұяның жиналған бөлігі шамамен 90 см (35 дюйм) ені мен 100 см (30 дюйм) ұзындығында; қаңқа блоқтың жоғарғы 25 см (10 дюйм) бөлігін алады, ал қалған 20 см (8 дюйм) сынған жұмыртқалар мен қабықшалар алады. Ұяда өсімдік материалдары болған жоқ, бірақ анықталмаған сүйектердің сынықтары бар. Ұяда толық жұмыртқалар мен ұрықтар сақталмайды, бұл ұядағы жұмыртқалардың мөлшерін, пішінін, санын және орналасуын анықтауға кедергі келтіреді. Бастапқыда дененің астында екі қабат жұмыртқа болған болуы мүмкін, ал ұяның ортасында жұмыртқа болған жоқ. Жұмыртқалардың көпшілігі (жеті түрлі жұмыртқа анықталды) және жұмыртқаның сынықтары ұяның төменгі қабатында немесе үлгінің бас сүйегі, мойыны мен аяқ-қолдарының астында табылды, ал сүйектер тікелей жұмыртқаларға немесе олардың беттерінен 5 мм (0,2 дюйм) қашықтықта болды. Оның үстіне сүйектің орналасуы ұяның құммен толық жабылмағанын көрсетеді. Жұмыртқалардың орналасуы ұядағы нақты орналасуды білдірмесе де, басқа да көпшілік овирапторидтер ұялары жұмыртқалардың үш деңгейге дейін концентрикалық шеңберлерге жұппен орналасқанын көрсетеді. Сондықтан MPC D107/15 жұмыртқалары жерлеу кезінде немесе сыртқы факторлар, мысалы, қатты жел, құм дауылдары немесе жыртқыш жануарлар арқылы орын ауыстыруы мүмкін. Бұл жұмыртқаның жоғарғы қабаты көмілген жоқ деген пікірді де растайды, өйткені толық көмілген жұмыртқалар сыртқы факторлармен тасымалдану ықтималдығы аз болады. Овирапторидтердің жұмыртқаларының ұзындығы орташа есеппен 17 см (6 дюйм), ал МПК D107/15 табылған жұмыртқалардың ең толық көлемі 5 - 6 см (2 - 2,3 дюйм) ені және 14 - 16 см (5 - 6 дюйм) ұзындығы болған деп есептеледі. Жұмыртқалар бұған дейін Моңғолияда табылған кейбір жұмыртқалармен бірдей, сондықтан олар Elongatoolithidae (ұя таксоны отбасы) отбасына жатқызылды. Жұмыртқа қабығы салыстырмалы түрде жұқа, 1 мен 1,2 мм аралығында, ал олардың сыртқы беті қабықтан шамамен 0,3 мм жоғары көтерілетін қырқалар мен түйіндермен жабылған. Жұмыртқа қабықтарының микроқұрылымын дұрыс зерттеу мүмкін болмады, өйткені кальцит қатты өзгеріп, қайта кристалданады. Түрлі зерттеулер бірнеше балапан бір ұяға жұмыртқа жинап, оларды бір балапан, мүмкін аталық, қорғайтындай етіп орналастыратынын көрсетті. Көптеген овираптозаврлардың құйрығының соңында пигостильдер болғандығы белгілі, бұл қауырсын желкендерінің бар екендігін көрсетеді; 2013 жылы американдық палеонтолог В. Скотт Персонс және оның әріптестері бұл құйрықтар құдалану рәсімдері сияқты түрішілік қарым-қатынас үшін пайдаланылған болуы мүмкін деп болжады.

Тамақ және тамақтандыру

Овирапторидтердің тамақтану режимі Oviraptor жұмыртқаларды жыртқыш деп қате ойланған уақыттан бері әртүрлі түсіндірілді. Овираптозаврлардың тұтастай алғанда өсімдікқоректілер болғаны айтылған, бұл Caudipteryx-те табылған гастролиттермен (асқазан тастары) және Incisivosaurus тістеріндегі тозу қырларымен расталады. 2010 жылы Лонгрих және оның әріптестері овирапторидті жақтардың өсімдік жейтін тетраподтарда (төрт аяқты жануарларда) кездесетін ерекшеліктерге ұқсас екенін анықтады, әсіресе дицинодонттардың, синпсидтік діңдік сүтқоректілердің жойылған тобы. Овирапторидтер мен дицинодонттардың қысқа, терең және тіссіз жамбастары, ұзын тіс симфиздері, ұзын жамбастың терезелері және ауыздағы төмен қарай шығатын бар сияқты ерекшеліктері бар. Овирапторидтерге ұқсас жақ сүйектері бар қазіргі жануарларға тотықтар мен қиялар жатады; соңғы топтың да алқабында тіске ұқсас шығырлары бар. 2017 жылы канадалық палеонтолог Грегори Ф. Фанстон және оның әріптестері овирапторидтердің пагога тәрізді жақшалары жаңғақ пен тұқымдарды қамтитын жеміс жейтін диетаны білдіруі мүмкін деп болжады.

Палеоорталық

Немегтомайя Немегто және Барунгйоот формацияларынан белгілі, олар 70 миллион жыл бұрын, соңғы креда дәуірінің жоғарғы Кампань - төменгі Мастрихт дәуірлеріне жатады. Бұл таксон Немегт жерінен ғана белгілі болса да, басқа жерлерден табылған анықталмаған овирапторид қалдықтары оған тиесілі болуы мүмкін. Немегт массиві көптеген каньон немесе ойыстар, тереңдікке дейін, бұл құрылымдардың ең жақсы экспозициялары бар. Немегт формациясының тау жыныстары ылғалды, сулы (өзендер мен өзендермен байланысты) ортаны білдіреді деп есептеледі, ал Барунгёёт формациясының жыныстары шөлді немесе жартылай шөлді ортаны білдіреді деп есептеледі, ал эолиялық (жел әсерінен) төсектері бар. Бұл екі формация әртүрлі қазбаларымен тарихи түрде әртүрлі ортамен қатар уақыт кезеңдерін білдіреді деп ойланған, бірақ 2009 жылы канадалық палеонтолог Дэвид А. Эберт және оның әріптестері олардың арасындағы ауысу кезінде ішінара бір-бірімен жапсарласқандығын анықтады. Екі құрылым шамамен 25 м (82 фут) қалыңдықтағы стратиграфиялық аралықта "бағылысады", бұл аймақ шөгінділенген кезде өзендік және эолиялық ортаның бірге өмір сүргенін көрсетеді. Немегт құрамының қоршаған ортасы қазіргі Ботсвананың Окаванго дельтасымен салыстырылды. Немегті өзендері мен оның айналасындағы мекендер көптеген организмдерге үй болды. Су жануарларына моллюскалар, балықтар, қалпақтар және крокодиломорф Шамзошукс жатады. Көпқұрттылар сияқты сүтқоректілердің қалдықтары табылды, ал Гуриллиния, Джудинорнис және Тевиорнис сияқты құстар белгілі. Немегт түзілімінің өсімдік жейтін динозаврларына Тархия, пакицефалозавр Prenocephale, Сауролофус және Барсбольдия сияқты хадрозаврлар, Немегтозавр және Опистокоэликаудиа сияқты сауроподтар жатады. Басқа тероподтар арасында Тарбозавр, Алиорамус және Багаратан сияқты тираннозавроидтар, Бороговия, Точисавр және Саурорнитоидтар сияқты троодонтидтер, Теризинозавр сияқты теризинозаврлар және Деинохеир, Ансеримимус және Галлимимус сияқты орнитомимозаврлар бар. Немегт формациясынан белгілі басқа овираптозаврлар тұқымдасына базальдық Авимимус, овирапторидтер Ринхения, Номингия, Конхораптор және Аянцингения, ал каенагнатид Эльмизавр жатады. Бұл формацияларда овирапторидтік таксондардың саны көп болғанына қарамастан (Немегттің олардың ең көп әртүрлілігі бар), олардың ешқайсысы тығыз байланысты емес. Немегт формациясы овирапторидтер мен каенагнатидтер овираптозаврларына ие болғандықтан ерекше, ал 1993 жылы канадалық палеонтолог Филипп Дж. Курри және оның әріптестері бұл әртүрлілік екі топтың аймақтағы әртүрлі ортаны артық көретіндігіне байланысты деп болжады. 2016 жылы жапон палеонтологы Таканобу Цухихихи және оның әріптестері овирапторидтер құрғақ ортаны, ал каенагнатидтер өзендік ортаны ұнататын шығар, бұл олардың табылған формацияларының түріне байланысты. Фанстон және оның әріптестері овирапторидтер ксерологиялық және мезологиялық ортада кездесетінін (бірақ біріншісінде көбірек кездесетінін), ал басқа овираптозаврлар тобы ксерологиялық ортадан аулақ болған және отбасылардың бірге өмір сүруін тамақтанудағы нишалық бөлу арқылы түсіндіруге болады деп болжады. Немегт формациясының ортасы оазис ретінде әрекет етіп, овирапторидтерді тартқан болуы мүмкін.

Тафономия

Ұялысқан MPC D 107/15 үлгісі Барунгёёт формациясындағы тафономиялық процестер (тазалану мен кәдеге айналу кезіндегі өзгерістер) туралы көп ақпарат берді. Бұл үлгі құм дауылдары немесе құмдықтар ауысуы кезінде жиналған деп есептелетін тұстарда сақталған. Ол өлгеннен кейін тасымалданған жоқ, бірақ денесі оңға біршама ауысқан сияқты, бұл оның сол жақ жағынан оған қарай келген тұнбаның орналасқанын көрсетеді. Мойын сол жаққа қисық, сол қол артқа бүктеліп, аяқтары қисық күйде болады. Жерлеу кезінде омыртқа бағанасы, мойын және жамбас бұзылып, сүйектің көп бөлігі омыртқасыз жануарлардың әрекетімен зақымдалған деп есептеледі. Сүйектердегі, шұңқырлардағы және қайта өңделген шөгінділердегі (бәлкім, құйрық камераларының құрылысынан туындаған) тері қоңыздары (Dermestidae) және басқа да қоқыс жейтін жәндіктер колониялары оны жинап алғандығын көрсетеді. Скелет буынында тамақтанудың көптеген іздері бар, сүйектер тіктелген жерлердің барлығы дерлік жойылған. Бұтаның мойны мен бас сүйегінің астында туннельдер бар, ал мұндай іздер бар бөліктерден жұмыртқа қалдықтары табылған жоқ. Қазіргі кездегі тері қоңыздары негізінен бұлшықетті емес, ылғалды материалды жейді, ал олардың белсенділігі тез көму арқылы тоқтатылады. Сондықтан, MPC D107/15 үлгісі бастапқыда тек ішінара көмілген, оның жоғарғы бөлігі тері қоңыздарының колониясы дамуы үшін жеткілікті деңгейде ашық болған деп есептеледі. Скелетке (әсіресе омыртқа бағанасына) кейбір зақым келтіруді кіші сүтқоректілердің қоқыс жеуі де тудырған болуы мүмкін.