Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі Parietaria judaica, таралатын pellitory, Urticaceae тұқымдасына жататын шөптесін көп жылдық гүлді өсімдік түрі. Ол Жерорта теңізінің шығысында және Таяу Шығыста өседі және бүкіл әлемде қалалық арамшөп ретінде кеңінен таралған. Оның тозаңы жылы елдерде астма мен басқа да аллергияның маңызды себебі болып табылады, бірақ ол ластанған қалаларда биологиялық әртүрлілікке ықпал ететін және оны дәрілік шөп ретінде қолданады.

Сипаттама

Spreading pellitory - биіктігі 50 см-ге дейін (шешінші жартысы) көпжылдық шөп. Өсімдіктерде көптеген бұтақты сабақтар болуы мүмкін, олар қызғылт немесе қызыл түсті, ал түбінде сәл ағаш тәрізді және сымбат. Жапырақтары кезектесіп, овал тәрізді, әдетте ұзындығы 3 см х ені 1,5 см (ерекше жағдайда 6 см х 3 см дейін), жапырақтарының ұзындығы бөртпеден жартысы. Жапырақтың төменгі жағындағы тамырлар, жапырақтың шеттері мен жапырақтың жапырақтары сияқты жұмсақ түкті. Жоғарғы беті көбінесе жылтыр және немесе шашты немесе шашты шашты және сіңген тамырлармен. Еуропадағы қолайлы жағдайда гүлдеу жыл бойы болуы мүмкін. Жемістері қара түсті ахеналар болып келеді және көбінесе perianth-пен бірге түседі, онда өсімдіктің белгілі "жапсырмалылығын" тудыратын шаштары бар.

Сәйкестендіру

Бұл өсімдік өте ерекше. Олардың таралу аймақтарының кездесуі (мысалы, Жерорта теңізінің шығысында) ең көп шатасатын түрі - тік пеллитори, Parietaria officinalis. Қалыпты жағдайда оларды ажырату оңай болуы керек, өйткені тік пеллиторидің тік сабақтары мен үлкен жапырақтары бар (12 см-ге дейін, 6 см-ден кем емес), бірақ аралық өсімдіктерде гүл анатомиясын зерттеу қажет. Тіке пішіндік гүлдің аналық гүлінің көлемі (ағаштық гүлдің ұзындығы 2,75 см немесе одан көп) кеңілген пішіндік гүлге қарағанда (ағаштық гүлдің ұзындығы 2,25 см немесе одан аз) үлкен және ол брактан әлдеқайда ұзын.

Таксономия

Пеллиторийді таратуға арналған ғылыми атауды 1763 жылы Species Plantarum екінші басылымында Линней Фредерик Хасельквист Палестинада жинаған бір үлгі туралы сипаттамасына негізделген (осыдан белгілі бір эпитет judaica (лат.): Яһудея, еврей. Бұл қазір кеңінен қолданылатын атау, бірақ ұзақ уақыт бойы британдық өсімдіктер Parietaria diffusa Mertens & Koch ретінде белгілі болды. Жалпы атауы pellitory, ең алдымен, Parietaria ескі француз жемқорлық. Species Plantarum Linnaeus-да оған Юпитердің планеталық символын () тағайындады; Бұл жай ғана өсімдіктің көпжылдық екенін көрсету үшін код. Оның хромосомалық саны 2n = 26 .

Тарату және мәртебесі

Таралушы пеллиторий Макаронезия, Солтүстік Африка, Еуропадан Орталық Азияға және Орталық Гималайға дейін, бірақ Солтүстік және Оңтүстік Американың, Скандинавияның және Австралияның кейбір бөліктеріне енгізілген. Бұл тек тегіс жерлердегі өсімдік, Калифорнияда теңіз деңгейінен 125 м-ге дейін және АҚШ-тың ешбір жерінде 200 м-ден жоғары емес. Ұлыбританияда оның биіктігі туралы деректер жиналмаған, бірақ ол өсетін аймақтарды талдау 500 м-ден жоғары жерді және 300 м-ден жоғары жерді көрсетпейді.

Мекендейтін орта және экология

Туған мекенінде, таралған пеллиторий тастарда және бос жерде, аздап ылғалды және қорғалған жерлерде, мысалы, Шығыс Жерорта теңізінің әктас аймақтарындағы маусымдық өзен аңғарларында өседі. Алайда, ол қалалардағы синоантроптық тіршілік ортасына жақсы бейімделген, онда ол қаладағы жылу арал эффектісін пайдаланып, суық климатта өркендей алады. Ол басқа құрлықтарда да кең тараған, онда зиянкестер мен жыртқыш аңдардан бәсекелестік арқылы босатылады. Қалалық пейзажда оның негізгі тіршілік ету орны қабырғалардың түбінде, ылғалдылық, көлеңке және тапталудан қорғаныш бар. Ол жалаңаш топырақта немесе тротуардың шетіндегі саңылауда өседі және ол кішкене тұздылыққа төзімді, сондықтан жағалаудағы қалаларда және тұзбен өңделген жолдардың жанында кездеседі. Өсімдіктер ескі немесе ылғалды қабырғалардың кірпіштері мен тастары арасындағы, шелтелер мен қоршаулардың түбіндегі аралықтарда да кездеседі. Өсімдіктердің тығыздығы ескі қалаларда ең жоғары, ал қала маңындағы аудандарда олар мүлдем жоқ болып шығады. Бұл, мүмкін, малға өте дәмді болғандықтан. Қоршалған жерлерде, таралған пеллиторий - бұл әрдайым жасыл өсімдік, ол әдетте қысқы (солтүстікте) немесе жазғы айларда (жылы елдерде) аман қалу үшін кіші жапырақтар шығарады немесе меймандос емес жерлерде ағаш сабақтарының тығыз түйініне қайтып кетеді. Ол жылдың кез келген уақытында гүлденуде кездеседі, бірақ негізгі гүлдену маусымы - Жерорта теңізі аймағында күз және көктем, немесе Солтүстік Еуропада жаз. Гүлдеуге аспекті (солтүстік жарты шардағы оңтүстікке қараған қабырғалар), температура (жылы елдерде жақсы) және климаттың өзгеруі (жылыған ортада гүлдеудің артуы) қатты әсер етеді. Британдық ұлттық өсімдіктер жіктелімі Parietaria diffusa (яғни P. judaica) өз фитосоциологиялық қауымдастығын береді, OV41, бұл қабырғаларда немесе жағалаудағы жартастарда кездеседі. OV41a қабырғалық қауымдастығы түрге кедей, әдетте бір үлгіде 7 басқа өсімдіктер болады, көбінесе мох Homalothecium sericeum және Tortula muralis. Алайда, OV41b жағалауындағы қоғамда әр үлгіде орташа есеппен 17 түр бар, оның ішінде қызыл феску және жабайы морковь. Сондай-ақ, онда жабайы көкөніс сияқты бірнеше сирек кездесетін түрлер болуы мүмкін. Еуропа континентінде ескі қала қабырғаларының Parietanetalia қауымдастығы жойылып бара жатқан түрлер үшін маңызды баспана болып саналады. Шашыраңқы көкпар қалалық ортадағы көлік қозғалысы салдарынан болатын ауыр металл ластануының жоғары деңгейіне төзімді. Оның тіндерінде қорғасын, кадмий, мыс және мырыш сияқты металдар жиналады және олар тозаңның көбеюіне себепші болады. Бұл түрдің шашымен тозаңданады. Тұқымдар жабысқақ болып, оларды жәндіктер, басқа жануарлар, адамдар мен машиналар тасымалдайды. Қызыл адмирал көпшесі (Vanessa atalanta) және Блоксуорт мұрындысы (Hypena obsitalis) личинкалары пеллиторийлермен, соның ішінде пеллиторийлерді таратады, сонымен қатар бірнеше құрт түрлері, әсіресе Aphis parietariae.

Пайдалануы мен әсері

Шашыраңқы гүлдің тозаңы Жерорта теңізі аймағында, әсіресе көктем мен күзде гүлденудің ең жоғары кезеңінде тыныс алу жолдарымен байланысты аллергияның (асма мен ринит) басты себептерінің бірі болып табылады. Бір зерттеу бойынша Грекиядағы бір қаладағы пеллиторийдің үлкен популяциясы көктем айларында бір шаршы метрге 5,4 × 109 (5 миллиард) тозаң түйіршігін шығара алады, бұл көптеген медициналық проблемаларға әкеледі. Өсімдіктер медицинасында бұл бүйрек пен көк шөлке тастарына қарсы тиімді деп есептеледі, өйткені оның тамыры тас қабырғаларды бөледі. ХХ ғасырдың басында өмір сүрген белгілі өсімдік дәрігері Мод Грив оның "семірткедегі қантамырға әсері қазіргі кезде қолданылатын басқа да қарапайым дәрілерге қарағанда әлдеқайда айқын" деп есептеді. Кейбір рома халықтары оны жараларды, жараларды және көкпекті емдеу үшін қолданады. Кейбір авторлар грек шөпші Диоскоридтің Helxine деп атаған өсімдік пеллиторийді таратады деп санайды. Оның сипаттамалары өте орынды: "Хелксин үйінділер мен қабырғаларда өседі. Оның ұсақ, қызыл жапырақтары бар, олар сынапқа ұқсас, ал тұқымдары (айтсақ) кішкентай, өткір, маталарды ұстап тұратын тұқымдар ". Ол оны барлық қабынулар мен ісікке қарсы және басқа да көптеген мақсаттарда пайдалы деп есептеді. Он бес жүз жылдан кейін ағылшын шөпші Николас Калпепер осыған ұқсас сипаттама берді, бірақ қарама-қарсы жапырақтар сияқты кейбір қателіктер енгізілген және оны пайдалы антидиуретик және жалпы ем деп санады.