Кіріспе
Қол желдеткіш – кең, жазық бет, оны алға-артқа қозғап, ауа ағынын тудырады. Көбінесе, арнайы жасалған қол желдеткіштер – шеңбер секторы тәрізді пішінді, жұқа материалдан (қағаз немесе қауырсын сияқты) жасалған, иілгіш біліктерге бекітілген және қолданылмағанда жабыла алатын бүгілетін желдеткіштер болып табылады. Қол желдеткіштер механикалық желдеткіштер ойлап табылғанға дейін қолданылып келді. Ол салқын ауаның қағидасын пайдаланады. Адам терісінде қол желдеткіштен соққан ауа тердің булануын күшейтеді, судың булануының салдарынан салқындату әсерін береді. Сондай-ақ, ол денеден шыққан жылудан пайда болған, теріні қоршаған жылы ауаны ығыстырып, жылу алмасуды арттырады, егер қоршаған ортаның температурасы тері температурасынан төмен болса (әдетте шамамен 33 °C (91 °F) шамасында) қосымша салқындату әсерін тудырады. Бүгілетін желдеткіштерден басқа, қатты қол экраны да жоғары әлеуметтік топтар арасында әдемі және сұранысқа ие зат болды. Олар жеңіл, тасымалдауға ыңғайлы қол желдеткіштерден өзгеше мақсатта қолданылды. Қол экраны көбінесе әйелдердің бетін күннің шағылысынан немесе оттан қорғау үшін пайдаланылды.
A handheld fan, or simply hand fan, is a broad, flat surface that is waved back and forth to create an airflow. Generally, purpose made handheld fans are folding fans, which are shaped like a sector of a circle and made of a thin material (such as paper or feathers) mounted on slats which revolve around a pivot so that it can be closed when not in use. Hand fans were used before mechanical fans were invented. It works by understanding the concept of cool air. On human skin, the airflow from handfans increases evaporation of sweat, giving a cooling effect due to the latent heat of the evaporation of water. It also increases heat convection by displacing the warmer air produced by body heat that surrounds the skin, which has an additional cooling effect, provided that the ambient air temperature is lower than the skin temperature – which is typically about 33 °C (91 °F). Next to the folding fan, the rigid hand screen fan was also a highly decorative and desired object among the higher social classes. They serve a different purpose to the lighter, easier to carry handfans. Hand screen fans were mostly used to shield a lady's face against the glare of the sun or fire.
Африка
Қол желдеткіштер шамамен 4000 жыл бұрын Египетте пайда болған. Египеттіктер оларды қасиетті нысандар деп есептеген, ал Тутанхамонның қабірінде екі әсем қол желдеткіш табылған.
Ежелгі Еуропа
Археологиялық қалдықтар мен көне мәтіндер көрсеткендей, қол желдеткіш ежелгі Грецияда б.з.д. 4 ғасырдан бері қолданылып келген және "рипис" (ῥιπίς) деп аталған. Христиандық Еуропаның ең ерте белгілі желдеткіші – флабелл (салтанатты желдеткіш), ол 6 ғасырдан бастап пайда болған. Ол қызмет кезінде қасиетті нан мен шарапқа жәндіктер ұшып кірмеуі үшін қолданылған. Батыс Еуропада оның қолданылуы тоқтатылған, бірақ Шығыс православие және Эфиопия шіркеулерінде әлі де қолданылып келеді.
Қытай
Ежелгі Қытайда түрлі-түрлі жанкүйерлер болған. "Желдеткіш" (wikt:扇) деген қытай іргесі этимологиялық тұрғыдан "есік" (戶) және "қауырсын" (羽) деген іргелерден құралған. Тарихи тұрғыдан алғанда, жанкүйерлер қытай халқының өмірінде маңызды рөл атқарғаны белгілі. Қытайлықтар ежелгі заманнан бері ыстық күндері қолмен ұсталатын желдеткіштерді сергіп, демалу үшін пайдаланған; желдеткіштер сонымен қатар қытай мәдениеті мен өнерінің даналығын бейнелейді. Олар сондай-ақ рәсімдік және ритуалдық мақсаттарда, ал ханфу киген кезде әшекейлік аксессуар ретінде қолданылған. Қазірге дейін табылған ең көне желдеткіштер Көктем және Күз, Соғысқан мемлекеттер кезеңіне жатады. Хубэй провинциясының Мәдени мұралар археология институты бұл желдеткіштердің бамбук немесе қауырсыннан жасалған және көбінесе Чу мемлекетінде жерлеу заттары ретінде қолданылған деп болжайды. Қытайдағы ең көне желдеткіштер – б.з.б. 2-ғасырға жататын бамбук, ағаш немесе қағаздан тоқылған желдеткіштер. Қытайда "юшан" деп аталатын қауырсыннан жасалған желдеткіш – тұтқаның ұшына бекітілген қауырсындардың қатары. Желдеткіш жасау өнері дамып, Цзинь әулетінің кезінде түрлі пішіндерде және материалдардан жасалған желдеткіштер пайда болды. Бұл дөңгелек желдеткіштер бүктемелі желдеткіштер танымал болғаннан кейін де басты назарда болды.
Шетелдік экспорт
18 ғасырдың аяғынан 1845 жылға дейін Америка мен Қытай арасындағы сауда гүлденді. Осы кезеңде қытай желдеткіштері Америкада ең жоғары танымалдылыққа ие болды; американдық әйелдер арасында бризе желдеткіштері, сондай-ақ пальма жапырағынан, қауырсыннан және қағаздан жасалған желдеткіштер танымал болды. Бұл кезеңде пальма жапырағынан жасалған желдеткіштер ең көп таралған түр болып көрінеді. Жапониядағы желдеткіштердің ең ерте бейнесі біздің заманымыздың 6-шы ғасырына дейін жетеді, жерлеу қабірлеріндегі суреттерде желдеткіштердің бейнелері кездеседі. Қалқалап жабылатын желдеткіштер Жапонияда 6-9 ғасырлар аралығында ойлап табылды; ол акоме (衵扇) деп аталатын сарай әйелдерінің киімінен кейін сарай желдеткіші болды. "Сун Шуй" ("Сун тарихы") бойынша, 988 жылы жапон монахы Чоунен (ja:ちょう然/然) Қытай императорына жиырма ағаш желдеткіш (хинаки желдеткіштері (桧扇)) және екі қағаз желдеткіш (жабық қанатты желдеткіштер (蝙蝠扇)) сыйға берді. 11-шы ғасырда корей елшілері Қытай сарайына жапондық үлгіде жасалған корейлік қалқалап жабылатын желдеткіштерін сыйлық ретінде әкелді. Қалқалап жабылатын желдеткіштердің танымалдылығы соншалық болды, Хэйан кезеңінде гиоги және қағаздан жасалған желдеткіштердің безендіруін шектеуші заңдар қабылданды. Жапониядағы ең алғашқы желдеткіштер хиноки кипарисінен (немесе жапон кипарисінен) жіппен байланыстырылған жіңішке жолақтардан жасалған. Ағаш жолақтарының саны адамның мәртебесіне қарай өзгеріп отырды. 16-шы ғасырда португал саудагерлері оны Еуропаға әкелді, көп ұзамай континенттегі ерлер мен әйелдердің барлығы оны қабылдады. Иілмейтін желдеткіштер (учива) кең таралған және жиі қолданылады. Желдеткіштер ыстық ауа райында желдету үшін негізгі құрал болды. Учива желдеткіштері Азияның басқа да аймақтарына, соның ішінде Бирмаға, Таиландқа, Камбоджаға және Шри-Ланкаға тарады, және мұндай желдеткіштерді буддалық монахтар әлі де "салтанатты желдеткіштер" ретінде пайдаланады. Әскери іс-шараларда да желдеткіштер соғыс алаңында сигнал беру үшін қолданылды. Дегенмен, желдеткіштер көбінесе әлеуметтік және сарай шараларында қолданылды. Жапонияда жауынгерлер оны қару ретінде, актерлер мен бишілер өнер көрсетулерінде, ал балалар ойыншық ретінде пайдаланды. Дәстүрлі түрде, қатты желдеткіш (немесе бекітілген желдеткіш) Қытайда ең танымал болды, бірақ 1368-1644 жылдар аралығындағы Мин әулеті кезінде қалқалап жабылатын желдеткіштер де танымал болды, және осы қалқалап жабылатын желдеткіштердің көптеген әдемі үлгілері бүгінге дейін сақталған. Май-оги (яғни жапондық би желдеткіші) он таяқтан және отбасылық елтаңбаны бейнелейтін қалың қағаздан тұрады, ал жапон суретшілері оның үстіне әртүрлі суреттер мен өрнектер салды. Таяқтар, піл сүйегінен, сүйектен, микадан, інжу-маржандан, сандал ағашынан немесе тасбақа қабығынан жасалған, ою-өрнекпен әшекейленіп, қағаз немесе матамен қапталған. Қалқалап жабылатын желдеткіштерде таяқтар мен қорғаушылар болады ("монтурлар"), ал жапырақтарын әдетте қолөнершілер суретпен безендіреді. Шығыс Азияда да желдеткішке әлеуметтік маңыз берілді, ал желдеткішті ұстау әйелдердің жоғары бағаланған өнеріне айналды. Желдеткіштер тіпті қару ретінде де қолданылды – жапон тілінде "тессен" деп аталады. Сондай-ақ, "гунбай" – әскери басшының желдеткіші (көне Жапонияда); қазіргі уақытта сумо күресінде төрешінің желдеткіші ретінде қолданылады, ол тессен сияқты жапондық соғыс желдеткішінің түрі.
Корея
Әр Дано (ай күнтізбесінің 5 мамыры) ыстық басталар кезде, патша өзінің қарауындағы адамдарға қол желдеткіштерін тарату арқасында бір дәстүр қалыптасқан. Патшадан қол желдеткіш алған вассал, қаламмен сурет салып, ақсақалдар мен борышкерлерге ақ желдеткіштер таратқан, соның нәтижесінде қол желдеткіштерін алмасу кеңінен таралды. Осы мәдени факторлар Кореяда қол желдеткіштердің түрлі-түрлі болуына да себепкер болды.
Вьетнам
Қол желдеткіші (Quạt tay) вьетнам мәдениетінің ажырамас бөлігі болып табылады. Ле Кви Донның «Ван дьаи лоаи нгу» кітабында жазылғандай, ежелгі Вьетнамда құс қауырсынынан жасалған қол желдеткіштер мен тарау пальмасының жапырақтарынан жасалған quạt bồ quỳ желдеткіштері қолданылған. Бүгілетін желдеткіштер, вьетнам тілінде quạt tập diệp деп аталатын, Вьетнамда тек 10 ғасырда пайда болды. Христиан миссионері Кристофоро Борри 1621 жылы вьетнамдық ерлер мен әйелдердің күнделікті киімдерінің бір бөлігі ретінде қол желдеткішін жиі ұстағанын жазды. Вьетнамның көптеген ауылдарында, мысалы Кань Хойк және Дяо Ся ауылдарында, 19 ғасырдың басына дейін созылатын әсем қол желдеткіштерін жасау дәстүрі бар. Вьетнам ауылдарында quạt mo және quạt nan сияқты қарапайым қол желдеткіштері кеңінен таралған және шаруалар мен жұмысшылар арасында жиі қолданылады. Quạt mo ең қарапайым дизайнға ие, ол кептірілген арека пальмасының сабақтарынан тікелей кесіліп, содан кейін тегістеу үшін басылады. Ол «Thằng Bờm» атты танымал вьетнамдық ca dao (халық әнінің түрі) поэмасында кездеседі. Quạt nan да қарапайым дизайнға ие, ол жарты ай пішіндес маклурохола жапырағын тік бамбук таяққа тігіп жасалады.
Еуропаға қайта әкелу
Қол желдеткіштері Жоғарғы Орта ғасырларда Еуропада болмады, бірақ 13 және 14 ғасырларда қайтадан енгізілді. Крестшілер мен Византия империясынан келген қашқынтар Таяу Шығыстан желдеткіштер әкелді. 15-шы ғасырдың басында және 16-шы ғасырдың басында Қытайдың бүгілетін желдеткіштері Еуропаға таныстырылды, кейіннен 18-шы ғасырда Еуропаның әлеуметтік өмірінде маңызды рөл атқарды. Португал саудагерлері 15-ші ғасырда Қытайға теңіз жолын ашты, ал 16-шы ғасырдың ортасында Жапонияға жетті. Олар Еуропаға Шығыс (қытай және жапон) желдеткіштерін енгізген бірінші адамдар болып есептеледі, бұл олардың танымалдылығын арттырып, Еуропаға Шығыс желдеткіштерінің импортын ұлғайтты. Бұл желдеткіштер әсіресе Испанияда танымал болды, онда фламенко бишілері оны пайдаланып, оның қолданысын ақсүйектерге дейін жеткізді. Еуропалық желдеткіш жасаушылар одан әрі заманауи дизайнды енгізіп, қол желдеткіштерінің қазіргі сәндік үлгілермен үйлесуіне мүмкіндік берді.
17 ғасыр
XVII ғасырда Қытай мен Жапониядан қапталмалы желдеткіштер және олармен байланысты семиотикалық мәдениет әкелінді. 17 ғасырдың соңына қарай, оның танымалдылығының арқасында Еуропаға Қытайдан көптеген желдеткіштер импортталды, ал жапондық қапталмалы желдеткіштер де сол кезеңде Еуропаға жетті, бірақ олардың саны аз болды. Англия, Испания және басқа елдерде желдеткіштердің жасырын, айтылмаған кодтар арқылы хабар алмасу құралы ретінде қолданылғаны айтылады. Бұл "желдеткіш тілдері" шектеулі әлеуметтік этикеттің қиындықтарымен күресудің бір жолы болды. Алайда, қазіргі зерттеулер бұл 19 ғасырда жасалған маркетингтік әрекет екенін, және ол келесі ғасырларда да өте тартымды болып сақталғанын көрсетті. Қазірде Cussons & Sons & Co. Ltd сияқты желдеткіш өндірушілер бұл тәсілді маркетинг мақсатында пайдаланады. Мысалы, 1954 жылы олар "желдеткіш тілі" тақырыбындағы жарнамалар сериясын шығарды, онда желдеткіштерді танымал француз өндірушісі Duvelleroy ұсынды. 18-19 ғасырларда қатты немесе экранды желдеткіштер (éventail a écran) де сәнге ие болды. Бірақ олар әйелдер киімінің ажырамас бөлігіне айналған, қолға ыңғайлы қапталмалы желдеткіштердей танымал болған жоқ. Экранды желдеткіштер көбінесе үйдің ішінде қолданылды. 18 және 19 ғасырлардағы интерьерлерді бейнелейтін суреттерде оларды әдетте камин үстінде жатқан күйінде көруге болады. Олар әйелдердің бетін оттың жарқылы мен ыстығынан қорғауға, ыстықтан бетінің қызаруына жол бермеуге арналған еді. Бірақ, бәлкім, ең бастысы, сол кезде көбінесе балауыз негізінде жасалған, мұқият жағылған макияжды ыстықтан бұзбауға көмектесті. 20 ғасырға дейін үйлер каминдегі ашық от немесе пештермен жылытылатын, ал нашар жылу оқшаулауы қыста көптеген үйлерді суық әрі желдеткіш етіп жіберді. Сондықтан, кез келген әлеуметтік немесе отбасылық жиын отқа жақын жерде өтетін. Экранды желдеткіштің дизайны тұрақты тұтқадан тұрады, көбінесе әсем өңделген (боялған немесе оюланған) ағаштан жасалған, ол жалпақ экранға бекітіледі. Экран жібек, жұқа ағаш, былғары немесе папье-машеден жасалуы мүмкін. Оның беті гүлдер мен жұмақ құстарынан бастап діни көріністерге дейін әртүрлі суреттермен боялған. 19 ғасырдың соңында олардың қажеттілігі болмағандықтан жоғалып кетті. 19 ғасырда Бермингемде орналасқан Дженненс пен Бетридж сияқты фирмалар көптеген папье-маше желдеткіштерін өндірді.
Қазіргі заман
Қазіргі заманғы қол желдеткіштер бұрынғыдай көп қолданылмайды, бірақ оларды әлі де көптеген адамдар пайдаланады.
Тартылу субмәдениеттері
Мәдениет пен сән үшін қолмен бүгілетін желдеткіштерді пайдалануды жалғастыратын үлкен топ – дрэг-куиндер. Артықшылық, байлық, мәртебе және сән-салтанат туралы мәдени идеяларды еліктеу және қабылдау идеяларынан туындаған үлкен бүгілетін қол желдеткіштер, кейде радиусы бір метрден асатын, сөйлеуді көрнектендіру үшін, қойылымдардың бөлігі ретінде немесе киімге қосымша ретінде қолданылады. Желдеткіштерге дрэг және ЛГБТҚ+ мәдениетінің сөздігінен алынған фразалар жазылуы мүмкін, сондай-ақ олар тізбектей немесе мата қиыршықтарымен безендірілуі мүмкін. Бүгілетін желдеткіштер көбінесе адамның сөйлеуіндегі бір нәрсені баса көрсету үшін қолданылады, емес, өзін желдету үшін. Адам басқа біреуді "көлеңкеге тастау" (қайырлы қорлау) кезінде желдеткішті күшпен ашып, қорлауды тоқтататын қатты дыбыс шығарады. Дрэг-би нөмірлерінде де үлкен қол желдеткіштері сәнділік пен бидегі қозғалыстарды күшейту үшін қолданылатын реквизит ретінде пайдаланылады. Танымал дрэг-комедиялық веб-шоу UNHhhh бүгілетін желдеткіштерді әзілдің бір бөлігі ретінде пайдаланды, ал редакторлар желдеткіштің ашылу дыбысын "thworp" деп атады.