Кіріспе
Неміс футболшысы (1945–2024)
Франц Антон Беккенбауэр (11 қыркүйек 1945 – 7 қаңтар 2024) – неміс кәсіби футболшысы, жаттықтырушы және футбол әкімі. "Кайзер" ("Император") деген лақап атымен танымал, ол барлық уақыттағы ең ұлы футболшылардың бірі саналады және ФИФА Әлем чемпионатында, Еуропа чемпиондар кубогында және "Алтын доп" жүлдесін жеңіп алған тоғыз ойыншының бірі. Беккенбауэр бастапқыда жартылай қорғаушы ретінде ойнаған, бірақ орталық қорғаушы ретінде танылды. Ол қазіргі заманғы либеро (сыпырушы) рөлін ойлап тапқан деп есептеледі. Екі рет Еуропаның үздік футболшысы атанған Беккенбауэр Батыс Германия құрамасы сапында 103 матч өткізіп, үш Әлем чемпионатына және екі Еуропа чемпионатына қатысқан. Ол Бразилиялық Марио Загалло және Франциялық Дидье Дешамппен бірге футболшы және жаттықтырушы ретінде Әлем кубогын жеңген үш адамның бірі; ол 1974 жылы капитан ретінде Әлем кубогын көтеріп, 1990 жылы жаттықтырушы ретінде бұл жетістікті қайталады. Беккенбауэр – халықаралық деңгейде Әлем чемпионаты мен Еуропа чемпионатын, ал клубтық деңгейде Еуропа кубогын жеңіп алған алғашқы капитан. 1998 жылы ХХ ғасырдың үздік футболшыларынан құралған командаға, 2002 жылы ФИФА Әлем чемпионатының арман командасына, 2020 жылы "Алтын доп" арман командасына, 2021 жылы IFFHS тарихындағы үздік ерлер командасына енді. 2004 жылы ФИФА 100 тізіміне, әлемнің ең үздік футболшыларының қатарына қосылды. Беккенбауэр Германияның 2006 жылғы ФИФА Әлем чемпионатының өткізілу құқығын жеңіп алуына жетекшілік етті және ұйымдастыру комитетінің төрағасы болды. Sky Germany телеарнасында сарапшы, ал Bild таблоидында 34 жыл бойы тілші болып жұмыс істеді. 2016 жылдың тамыз айынан бастап 2006 жылғы Әлем чемпионатына байланысты алаяқтық және ақша жылыстыру ісі бойынша тергеуге алынды. 2020 жылы тергеу мерзімнің өтуіне байланысты үкім шығармай-ақ тоқтатылды.
Алғашқы жылдар
Беккенбауэр Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Мюнхеннің қираған жерінде, пошта қызметкері Франц Беккенбауэрдің екінші ұлы және оның әйелі Антони (туған аты Хупфауф) болып дүниеге келді. Ол жұмысшы класының Гиэсинг ауданында өскен. Беккенбауэр католик дінінде тәрбиеленді және Мюнхен Обергизинг приходында алтарь қызметшісі болды. Әкесінің футболға деген күмәнді көзқарасына қарамастан, Беккенбауэр 1954 жылы 9 жасында SC Munich '06 клубының жастар құрамасында футбол ойнай бастады. Алғашқыда орталық шабуылшы болған ол, 1954 жылғы ФИФА әлем чемпионатының жеңімпазы Фриц Вальтерге табынды және қаланың сол кездегі басты командасы – 1860 Мюнхен клубын жақтады, тіпті олар 1950 жылдары Оберлига Зюдтен (Oberliga Süd) төмендеп кеткеніне қарамастан. "Менің арманым олар үшін ойнау болды", - деп кейін растады ол. 1963 жылы, 18 жасында Беккенбауэр дауға ұшырады, өйткені оның сол кездегі қарындасы жүкті екені және оған үйленуге ниеті жоқ екені белгілі болды; DFB оны Батыс Германия жастар құрамасынан шеттетуге мәжбүр болды, бірақ құраманың бапкері Деттмар Крамердің араласуынан кейін ғана қайта қабылдады.
Клубтық мансап
Беккенбауэр 1964 жылғы 6 маусымда «Бавария» клубында Бундеслигаға өту ойынында «Сент-Паули» клубына қарсы сол қанаттан дебют жасады. 1964–65 жылғы маусымда «Региональ Лига Оңтүстік» («Оңтүстік аймақтық лигасы», сол кезде Германиядағы екінші деңгей) команда лига жеңімпазы атанды және соңында Бундеслигаға жолдама алды. «Бавария» жаңа неміс лигасында тез арада көзге түсті, 1966–67 жылдары Германия кубогын жеңіп алды және 1967 жылы Кубок иелері кубогында еуропалық жетістікке қол жеткізді. Беккенбауэр 1968–69 жылғы маусымда команда капитаны болды және клубын алғашқы лига титулына жеткізді. Осы шамада ол либеро рөлін сынап көре бастады, осы рөлді жаңаша жетілдіріп, шабуылдаушы либеро стилінің ең көрнекті өкіліне айналды. Сонымен қатар ол үш рет Еуропа кубогын жеңді (1974–76).
1968 жылдан бастап жанкүйерлер мен БАҚ Беккенбауэрді «Кайзер» деп атады. 1977 жылы Беккенбауэр Солтүстік Америка футбол лигасына (NASL) «Нью-Йорк Космос» клубымен ойнауға шақырылды, дебюттік маусымында Пелемен бірге ойнады. 1980 жылға дейін төрт маусым бойы «Космос» сапында өнер көрсетіп, команда үш рет Футбол кубогын жеңіп алды (1977, 1978, 1980).
Халықаралық мансап
Беккенбауэр Батыс Германия құрамасы сапында 103 матч өткізіп, 14 гол соқты. Беккенбауэр Батыс Германия ұлттық құрамасы атынан алғашқы голдарын 1966 жылғы 23 наурызда Нидерландқа қарсы Ротердамдағы «Де Куип» стадионында соқты; ол екі гол соғып, Батыс Германия 4:2 есебімен жеңіске жетті. Ол 1966 жылы күміс жүлдегер, 1970 жылы үшінші орын және 1974 жылы чемпион атанған Әлем чемпионаттарының құрамында болды, сонымен қатар барлық үш турнирде де турнирдің символдық құрамасына енді. Ол 1972 жылғы Еуропа чемпионатын жеңіп алды және 1976 жылғы турнирде күміс жүлдегер атанды. Беккенбауэрдің ұлттық құрама сапындағы алғашқы ойыны 1965 жылғы 26 қыркүйекте өтті. Беккенбауэр 1966 жылы алғашқы Әлем чемпионатына қатысты, барлық матчтарда ойнады. Алғашқы Әлем чемпионат матчында, Швейцарияға қарсы, ол 5:0 есебімен жеңіске жеткен кезде екі гол соқты. Жарым финалда немістер КСРО-мен кездесті: Гельмут Галлер есепті ашты, ал Беккенбауэр матчтың екінші голын, турнирдегі төртінші голын соқты, осылайша 2:1 есебімен жеңіске жетіп, Батыс Германияға «Уэмбли» стадионындағы Англияға қарсы финалға өтуге көмектесті. Англия финалда және Жюль Римет кубогында қосымша уақытта жеңіске жетті.
1974 жылғы әлем чемпионаты
1974 жылғы әлем чемпионатын Батыс Германия қабылдады, және Беккенбауэр өз командасын жеңіске жеткізді, оның ішінде Йохан Кройфтан құралған басты фаворит саналатын Нидерланд құрамасын ауыр сынға түсірген 2–1 есебімен жеңіске жетті. Беккенбауэр мен оның қорғаушылары Кройфты осыншалықты жақсы қорғап, Нидерландтықтар өздерінің "Тоталь футбол" тактикасын толыққанды қолдана алмады.
1976 жылғы Еуропа чемпионаты
1976 жылғы жарыста Батыс Германия тағы да финалға өтті, онда олар пенальтилер бойынша Чехословакияға есе жіберді. Беккенбауэр турнирдің символдық құрамына енді. Беккенбауэр 1977 жылы, 31 жасында «Нью-Йорк Космос» клубына өткеннен кейін халықаралық футболдан қанағаттанды.
Басқарушылық мансап
Германияға оралғаннан кейін, Беккенбауэр 1984 жылғы 12 қыркүйекте Юпп Дерваллдың орнына Батыс Германия ұлттық құрамасының бас бапкері болып тағайындалды. Ол команданы 1986 жылғы әлем чемпионатының финалына жеткізді, онда олар Диего Марадонаның шабыттандырған Аргентинасына есе жіберді. Марсель 1990–91 жылғы Франция чемпионатында жеңіске жетті және оның ізбасары Реймонд Гетельс басшылығымен 1990–91 жылғы Еуропа кубогында күміс жүлдегер атанды. Беккенбауэр 1993 жылғы 28 желтоқсаннан 1994 жылғы 30 маусымға дейін, содан кейін 1996 жылғы 29 сәуірден сол жылғы 30 маусымға дейін «Бавария» клубын басқарды. Оның қысқа мерзімді басшылығында ол тағы екі марапатқа ие болды – 1994 жылы Бундеслига титулы және 1996 жылы УЕФА кубогы. 1994 жылы Беккенбауэр «Бавария» клубының президенті болды, ал келесі жылдардағы табысқа оның сарапты басқаруы үлкен үлес қосты. Клубтың қауымдастықтан шектеулі серіктестікке өзгеруінен кейін ол 2002 жылдың басынан бастап кеңесші кеңестің төрағасы болды. Ол 2009 жылы «Бавария» президенті қызметінен қанағаттанды, оның орнына ұзақ жылдар бойы бас менеджер болған Ули Хоэнес келді. 1998 жылы Беккенбауэр Германия футбол федерациясының вице-президенті болды.
ФИФА тергеулері мен тыйым салу
2014 жылдың маусым айында Беккенбауэрге ФИФА этикалық комитеті 90 күнге футболға қатысты кез келген қызметтен тыйым салды. Бұл, 2018 және 2022 жылғы әлем чемпионаттарын Ресей мен Катарға беру туралы тергеуге қатысудан бас тартқаны үшін жасалды. Беккенбауэр бұл тыйымға наразылық білдірді, себебі ол өзіне қойылған сұрақтарды неміс тілінде және жазбаша түрде беруді сұраған еді. Беккенбауэр ФИФА тергеуіне қатысуға келіскеннен кейін тыйым алынды. 2016 жылдың ақпан айында Беккенбауэрге 7000 швейцариялық франк айыппұл салынды және 2014 жылы тергеуге ынтымақтастық көрсетпегені үшін ФИФА этикалық комитеті ескертті. 2016 жылдың наурыз айында этикалық комитет 2006 жылғы ФИФА әлем чемпионатын Германияға беру мәселесі бойынша Беккенбауэрге қарсы ресми іс қозғалды. Тергеу барысында швейцариялық шенеуніктер Гибралтар арқылы Оңтүстік Африка футбол қауымдастығынан Беккенбауэрге кем дегенде 1,7 миллион евро төленгенін анықтады. Бұл төлем Оңтүстік Африканың 2010 жылғы әлем чемпионатын өткізуіне көмектескендігі үшін консультациялық қызмет ақысы деп хабарланды. Сондай-ақ, Германия футбол федерациясының (DFB) әлем чемпионатын ұйымдастыру комитетінде тегін жұмыс істегенін мәлімдеген Беккенбауэрге, Германия футбол федерациясының 2004 жылы Oddset тікелей ставкалар компаниясымен жасаған демеушілік келісімінен 5,5 миллион евро төленгені белгілі болды. Бұл ақшаға Германияда 2010 жылға дейін салық төленбеген. Беккенбауэр өзінің үлесіне салықты Австрияда, салық төлеуші ретінде тіркелген жерінде төлегенін мәлімдеді. 2021 жылы ФИФА шектеу мерзімі өткендіктен Беккенбауэрге қатысты этикалық тергеуді жапты.
Ресейден алынған пара
2019 жылдың қазан айында Black Mirror Leaks Ресей парламентінің депутаты Сергей Капковтың электрондық хат алмасуларын жариялады, онда Беккенбауэр мен оның кеңесшісі Федор Радман Ресейге 2018 жылғы әлем чемпионатын өткізуге дауыс бергені үшін 3 миллион евро алғандығы айтылды. 2018 жылғы чемпионат Ресейге берілгеннен кейін екеуі де қосымша 1,5 миллион евро сыйақы алған деген күдік туды.
Салық мәселелері
1976 жылы Беккенбауэр 1,6 миллион D маркасы көлеміндегі өткенге қатысты салық төледі. Ол бұрын табысын салықтан жасыру үшін жарамсыз деп танылған қаржылық құрылымға сүйенген кеңеске сенген. Осы жағдайда оған айыппұл салынбады. Ол өзінің естеліктерінде 1975 жылы Беккенбауэрдің 30 жылдығына қатысқан Баварияның қаржы министрі Людвиг Губер оған, Швейцарияға көшу туралы кеңес қоса, салық мәселелері бойынша кеңес бергенін айтты. Губер сонымен қатар мемлекеттік банк президенті болды және оның өткенге қатысты салықты төлеуіне мүмкіндік беру үшін 1 миллион D маркасы көлемінде несие беруге келісім берді. 1982 жылы Беккенбауэр салық ставкалары төмен Австрияға көшіп кетті.
Медиа
Беккенбауэрдің ойыншы карьерасы кезінде танымалдылығы соншалық болды, ол Монти Пайтонның "Философтардың футбол матчы" скетчіне жалғыз нағыз ойыншы ретінде және неміс командасына "күтпеген қосымша" ретінде енгізілді. Матч барысында, атақты грек және неміс философтары арасында, футбол ойнаудың орнына "ойыншылар" философиямен айналысып, шеңберлеп жүріп, ағылшын футбол комментаторлары жиі қолданатын "сұрақтар қою" фразасын айтты, бұл Беккенбауэрді қатты шатастырды. 2013 жылы Оңтүстік Кореяның Samsung компаниясы үшін түсірілген жарнамада Беккенбауэр әлемнің түкпір-түкпірінен келген футболшылардан құралған Galaxy XI командасының бас жаттықтырысы болды және капитандық лентасын Лионель Мессиге тапсырды. Беккенбауэр EA Sports-тің FIFA видео ойындары сериясында да бар; ол FIFA 15 Ultimate Team Legends құрамына қосылды.
Жеке өмір
Беккенбауэр үш рет үйленген және бес баласы болған, оның бірі – Стефан кәсіби футболшы. Ол 2015 жылдың 31 шілдесінде 46 жасында ми ісігінен қайтыс болды. Стефанның ұлы Лука да кәсіби футболшы, ол Баварияның өңірлік лигасы «Вакер Бургхаузен» клубында ойнайды. Беккенбауэр католик дінін ұстанған. Ұялы телефон компаниясының жарнамасына түскеннен кейін Беккенбауэр өзіне 0176 / 666666 нөмірін сұрады. Бірақ көп ұзамай, бірнеше ер адам оған телефон шалып, бұл нөмір жыныстық қызметтерге арналған деп ойлады (неміс тілінде "6" саны "алты" деп аударылады, бұл сөз "секс" сөзімен ұқсас дыбысталады). Беккенбауэр 2011 жылы Косовоның УЕФА мен ФИФА-ға қабылдануына қолдау көрсету үшін Косовоның құрметті консулы атанды. 2016 және 2017 жылдары Беккенбауэрге жүрек операциясы жасалды, ал 2018 жылы жасанды жамбас салғызылды.
Қайырымдылық жұмыс
Бундеслигалық карьерасының соңында Беккенбауэр 1982 жылғы 15 мамырда Гамбургте мүгедектерге, науқастарға және мұқтаж адамдарға көмек көрсету үшін Franz Beckenbauer Stiftung қорын құрды. Ол 1982 жылғы 1 маусымда өткен қоштасу ойынынан түскен 800,000 DM билет ақысын (Hamburger SV және Германия құрамасы арасындағы матч, онда Германия құрамасы 4:2 есебімен жеңіске жетті) қорға берді, содан кейін тағы 200,000 DM қосты. Барлығы Беккенбауэр қорға 20 миллионнан астам евро жинады. Оның әйелі Хайдрун қор төрағасы болып табылады.
Өлім
Беккенбауэр 2024 жылғы 7 қаңтарда 78 жасында табиғи себептерден қайтыс болды, деп оның отбасы Deutsche Presse Agentur агенттігіне жіберген хабарламасында мәлімдеді. 19 қаңтарда "Альянс Арена" стадионында қоштасу рәсімі өтті.
Мұра
"Франц Беккенбауэр футболдың символы және жеңіске ұмтылыс рухын бейнелейді. Одан әрі, ол әлем чемпионатын өз еліне әкелді. Біз оны мақтан тұтамыз", – деді неміс теннисшісі Борис Бекер. Ол қазіргі заманғы "свипер" немесе "либеро" рөлін ойлап тапқан деп есептеледі, ол командасының шабуылдық ойынына белсенді түрде араласатын қорғаныс ойыншысы. Германиядағы икона, және футболшы ретінде де, жаттықтырушы ретінде де әлем чемпионатын жеңген үш адамның бірі (басқалары – Марио Загалло және Дидье Дешамп). Германияның бұрынғы канцлері Герхард Шредер Беккенбауэрді 1974 жылы футболшы ретінде әлем чемпионатын жеңгені үшін, 1990 жылы жаттықтырушы ретінде жеңгені үшін және Германияның 2006 жылғы әлем чемпионатын қабылдау құқығын алуына жетекшілік еткені үшін жоғары бағалады. Беккенбауэр 2019 жылы «Ливерпуль» клубының бапкері Юрген Клоппты мақтағанда, Клопп өзіне патшаның рыцарь атағын алғандай сезінгенін айтты. 2024 жылы қайтыс болғаннан кейін, «La Gazzetta dello Sport» Беккенбауэрді «барлық уақыттағы ең ұлы қорғаушы» деп жариялады, ал көптеген БАҚ оны барлық уақыттағы ең ұлы ойыншылардың бірі деп мақтады.