Кіріспе
Швецияның алғашқы электронды компьютері
BESK (Binär Elektronisk SekvensKalkylator, Swedish for "Binary Electronic Sequence Calculator") was Sweden's first electronic computer, using vacuum tubes instead of relays. It was developed by Matematikmaskinnämnden (Swedish Board for Computing Machinery) and for a short time it was the fastest computer in the world. The computer was completed in 1953 and in use until 1966. The technology behind BESK was later continued with the transistorized FACIT EDB and FACIT EDB 3 machines, both software compatible with BESK. Non compatible machines highly inspired by BESK were SMIL made for the University of Lund, SAABs räkneautomat SARA, "SAAB's calculating machine", and DASK made in Denmark. BESK was developed by the Swedish Board for Computing Machinery (Matematikmaskinnämnden) a few years after the mechanical relay computer BARK (Binär Aritmetisk Relä Kalkylator, Swedish for "Binary Arithmetic Relay Calculator"). The team was initially led by Conny Palm, who died in December 1951, after which Stig Comét took over. The hardware was developed by Erik Stemme. Gösta Neovius and Olle Karlqvist were responsible for architecture and instruction set. It was closely modeled on the IAS machine for which the design team had retrieved drawings during a scholarship to Institute for Advanced Study (IAS) and Massachusetts Institute of Technology, U. S.
During the development of the BESK magnetic drum memory, Olle Karlqvist discovered a magnetic phenomenon, which has been called the Karlqvist gap.
BESK (Binär Elektronisk SekvensKalkylator, швед тілінде "Білік электронды реттілік калькуляторы") – Швецияның алғашқы электронды компьютері, ол релелердің орнына вакуумдық түтіктерді пайдаланды. Оны Matematikmaskinnämnden (Швед есептеу машиналарын басқару кеңесі) әзірледі және қысқа мерзімге ол әлемдегі ең жылдам компьютер болды. Компьютер 1953 жылы аяқталды және 1966 жылға дейін қолданылды. BESK технологиясы кейіннен транзисторлық FACIT EDB және FACIT EDB 3 машиналарымен жалғасты, олардың екеуі де BESK-пен бағдарламалық үйлесімді болды. BESK-тен үлкен шабыт алған, бірақ оған үйлесімсіз машиналар: Лунд университеті үшін жасалған SMIL, SAAB-тың räkneautomat SARA, "SAAB-тың есептеу машинасы", және Данияда жасалған DASK. BESK, механикалық релелік компьютер BARK (Binär Aritmetisk Relä Kalkylator, швед тілінде "Білік арифметикалық релелік калькулятор") пайда болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Швецияның есептеу машиналарын басқару кеңесі (Matematikmaskinnämnden) тарапынан әзірленді. Алғашқыда команданы Конни Палм басқарды, ол 1951 жылдың желтоқсанында қайтыс болғаннан кейін Стиг Комет басшылыққа келді. Аппараттық бөлігін Эрик Стемме жасады. Гёста Неовий мен Оль Карлквист архитектурасы мен командалар жинағына жауапты болды. Ол IAS машинасының үлгісі бойынша жасалды, оның жобалау тобы Жоғары оқу орнында (IAS) және Массачусетс технология институтында (АҚШ) стипендия алған кезде суреттерді алған. BESK магниттік барабан жадысын дамыту кезінде Оль Карлквист магниттік құбылысты ашты, ол Карлквист ажырымы деп аталды.
BESK (Binär Elektronisk SekvensKalkylator, Swedish for "Binary Electronic Sequence Calculator") was Sweden's first electronic computer, using vacuum tubes instead of relays. It was developed by Matematikmaskinnämnden (Swedish Board for Computing Machinery) and for a short time it was the fastest computer in the world. The computer was completed in 1953 and in use until 1966. The technology behind BESK was later continued with the transistorized FACIT EDB and FACIT EDB 3 machines, both software compatible with BESK. Non compatible machines highly inspired by BESK were SMIL made for the University of Lund, SAABs räkneautomat SARA, "SAAB's calculating machine", and DASK made in Denmark. BESK was developed by the Swedish Board for Computing Machinery (Matematikmaskinnämnden) a few years after the mechanical relay computer BARK (Binär Aritmetisk Relä Kalkylator, Swedish for "Binary Arithmetic Relay Calculator"). The team was initially led by Conny Palm, who died in December 1951, after which Stig Comét took over. The hardware was developed by Erik Stemme. Gösta Neovius and Olle Karlqvist were responsible for architecture and instruction set. It was closely modeled on the IAS machine for which the design team had retrieved drawings during a scholarship to Institute for Advanced Study (IAS) and Massachusetts Institute of Technology, U. S.
During the development of the BESK magnetic drum memory, Olle Karlqvist discovered a magnetic phenomenon, which has been called the Karlqvist gap.
Өнер көрсету
BESK 40 биттік машина болды; ол 56 мкс ішінде қосу операциясын орындай алатын, ал көбейту 350 мкс уақыт алды. Электростатикалық жад 512 сөзді сақтауға қабілетті болды. Нұсқаудың ұзындығы 20 бит болғандықтан, әрбір сөз екі нұсқауды сақтай алатын. BESK құрамында 2400 "радио түтігі" (вакуумдық түтіктер) және 400 германий диоды болды (соның салдарынан, ол жартылай қатты күйде жұмыс істеді). Электр қуатының тұтынуы 15 кВА құрады. Бастапқыда аппараттық проблемалар туғанша орташа жұмыс уақыты 5 минутқа жететін. 1954 жылы жүйе тұрақтанды. Аппараттық ақаулар туған кезде бағдарламалық құралды қайта іске қосуға мүмкіндік беру үшін, тоқтау нүктелері енгізілді. Алғашқыда BESK британдық Уильямс түтігімен жабдықталған, ол 40 катодтық түтіктерге және сегіз қосалқы түтіктерге негізделген 512 сөз x 40 биттік жад болды. Жадының жеткіліксіздігі бастапқыда-ақ анықталды, сондықтан Карл Ивар Бергманға ферриттік өзекті жадты жасау және орнату үшін бірнеше апта ғана берілді. Мерзімді ұстау үшін, олар тоқу тәжірибесі бар үй шаруасындағы әйелдерді жалдап, жадты жасауға тартысты. Жаңа жадтың бір біті бастапқыда жұмыс істемеді, бірақ оны оңай кесіп алып, жаңасымен ауыстыру мүмкін болды.
Қолданылуы
BESK 1954 жылғы 1 сәуірде қолданысқа енгізілді және Карл Густав Россби мен Швеция метеорологиялық және гидрологиялық институты үшін ауа-райы деректерін, телекоммуникация қызметін ұсынатын Televerket компаниясының статистикасын, шабуылдық ұшақ Saab Lansen-нің қанат пішінін және жол басқармасы Vägverket үшін жол пішінін өңдеді. Түнде Швеция Ұлттық қорғаныс радио ұйымы (FRA) радиохабарламалардың шифрларын бұзу үшін BESK-ті пайдаланды (Per Erik Persson және т.б.). BESK сондай-ақ шведтік ядролық энергетика саласы үшін есептеулер жасау үшін қолданылды, мысалы, нейтрондық спектрдің Монте-Карло симуляциялары (Per Erik Persson және т.б.), және шведтік ядролық қару бағдарламасы үшін, бірақ осы есептеулердің көп бөлігі SMIL арқылы жасалды. 1957 жылы Ханс Ризель BESK-ті пайдаланып 969 таңбалы Мерсенн санын тапты – сол кездегі ең үлкен сан. SAAB, Saab Lansen шабуылдық ұшағының беріктігін есептеу үшін BESK-те компьютерлік уақытты жалға алды (көп бөлігі құпия болған болуы мүмкін). 1955 жылдың күзінде SAAB қуаты жеткіліксіз деп есептеді және BESK-тен екі есе жылдам болатын «SAAB-тің есептеу машинасы» – SAAB-тің räkneautomat SARA жұмысын бастады. Кейбір бұрынғы SARA қызметкерлері Facit компаниясына өтіп, FACIT EDB-мен жұмыс істеді. 1956 жылдың көктемінде BESK-ті жасаған он сегіз инженер кеңсе жабдықтарын өндіретін Facit компаниясымен жұмысқа қабылданды және Стокгольмдегі Karlavägen 62 мекенжайындағы кеңседе орналасты, онда олар Карл Ивар Бергман басшылығымен Facit EDB (1, 2 және 3 модельдері) деп аталған BESK-тің көшірмелерін құрастыруға кірісті. Барлығы тоғыз машина жасалды, оның төртеуі Facit Electronics компаниясының ішкі қажеттіліктері үшін, ал бесеуі клиенттерге сатылды. 1960 жылдың 1 шілдесінде 135 қызметкері бар Facit Electronics Стокгольмнің солтүстігіндегі Солна қаласына көшті. 1960 жылы BESK жоспарланған тас жолмен келе жатқан көліктің жүргізушінің көзқарасынан анимация жасау үшін пайдаланылды. Бұл жасалған алғашқы компьютерлік анимациялардың бірі болды. Осы қысқа видео 1961 жылдың 9 қарашасында шведтік ұлттық телеарнада көрсетілді.
Қызықты деректер
"Беск" швед тілінде "ащы" деген мағынаны білдіреді. Bäsk – Лунд қаласы орналасқан Скан провинциясына тән Artemisia absinthium L. шөбімен хоштандырылған дистилленген спирттен жасалған дәстүрлі горький ішімдіктің атауы. Хабарға сенер болсақ, бұл атау бұрынғы BARK-қа CONIAC (Conny [Palm] Integrator And Calculator, Cognac және ENIAC-қа салыстыру) деген атты пайдалануға рұқсат бермеген шенеуніктерден кейін жасалған қасақана, бірақ көзге түспеген әзіл болған.