Кіріспе
Раджнараян Чандаваркар (1953 23 сәуір 2006 ж.) - Оңтүстік Азияның тарихы мен саясаты бойынша оқырман және Кембридждегі Тринити колледжінің мүшесі.
Өмірбаян
Чандаваркардың шығармалары Мумбаидегі өнеркәсіптік жұмысшы таптың қалыптасуы процестерімен тікелей байланысты. Ол қала мен ауыл арасындағы байланыс, индустриалды капитализмнің дамуын түсіну үшін жаңа салааралық әдісті анықтауға тырысты. Оның түсініктері Оңтүстік Азияның әлеуметтік тарихы мен саясатының көптеген тақырыптарын зерттеуге себеп болды. Бұл оның Кембриджде жетекшілік еткен студенттердің жұмысында айрықша көрініс тапты. Қазіргі таңда Үндістан, Ұлыбритания, Израиль, Жапония, АҚШ және Канадада жұмыс істейтін ғалымдардың жаңа буыны өзінің жетістіктерінің көбіне оның тәлімгерлігіне қарыздар. Кембридждегі семинарларға, халықаралық конференцияларға және басқа да академиялық жиындарға қатысушы ретінде ол өзінен алыс салалардағы ғалымдарға шабыт берді. Чандаваркар жоғары білім алу үшін Англияға барар алдында Бомбейде өскен. Ол мектептегі соңғы жылдарын Батыс Сассекстегі Лансинг колледжінде аяқтады. Академиялық мансабының қалған кезеңінде ол Англиядағы Кембридж университетімен және Мумбай қаласымен тығыз байланыста болды. Ол 1973-1976 жылдары Гонвилл және Каиус колледжінде бакалавриатты оқыды, онда оның бакалавриат жетекшісі Гарет Стетман Джонстың әсеріне қатты ұшырады. Кейін ол Кембридждегі Тринити колледжінде Анил Силдің жетекшілігімен докторлық диссертациясын аяқтады. 1979 жылы ол Тринитидің мүшесі болды және ол өлгенге дейін колледжмен байланысты болды. 2001 жылдан бері Кембридждегі Оңтүстік Азия зерттеулер орталығының директоры болып қызмет атқарады. Кеймбриджмен өмір бойы байланыста болғанына қарамастан, ол Үндістанмен тығыз байланыста болды, өзінің Үндістан азаматтығын сақтап қалды, жиі барып, зерттеулер жүргізді және өзінің зияткерлік мүдделеріне, әлеуметтік міндеттемелеріне және крикетке қатысты шеңберлерге тікелей қатысты. 1970-ші жылдардың аяғында Мумбайда зерттеу жұмыстарын бастаған ол тез арада Үндістан кеңсесі кітапханасы, Махараштра мемлекеттік мұрағаты және Мумбай полиция мұрағаты сияқты кітапханаларда бар ресурстарды жақсы меңгерді. Ол тарихи материалдарды жеп, ешқашан "фактілерге" табынбаған. Ол деректерді тексеріп, дәлелдерді сын көзбен қарастырып, деректері ашатын әлеуметтік және саяси үрдістерді ашуға тырысты. Осылайша ол "эмпиризм" деген тар түсініктен тыс нәрсеге қол жеткізді. Алайда ол мұрағаттық материалдарды мұқият талдамайынша, кез келген зерттеуге күдікпен қарады және студенттерін өздерінің дереккөздеріне берік негіздеуге шақырды. Раджнараян Чандаваркар 2006 жылы 23 сәуірде АҚШ-тың Нью-Гэмпшир штатының Ливан қаласындағы Дартмут-Хитчкок медициналық орталығында жүрек ауруынан қайтыс болды. Ол жақын маңдағы Дартмут колледжінде өткен конференцияға қатысып отырған. Ол қайтыс болған кезде елу екі жаста еді.
Жарияланымдар
Диссертациялық зерттеулеріне негізделген басылымдар 1980 жылдардың басында пайда бола бастады, ал Мумбай тарихының ғалымдары оның қала мен жұмысшы тап туралы зерттеуін айтарлықтай күтті. 1994 жылы "Өнеркәсіптік капитализмнің шығу тегі" (1994) кітабы алғаш рет жарық көрген кезде, кейбір орталарда оған таңғалу, тіпті қорқыныш сезімімен қаралды. Бұл кітапта үлкен зерттеулер жүргізіліп, сол кездегі Оңтүстік Азияның еңбек тарихында болған кез келген нәрседен асып түсетін жергілікті тарихи білімнің тереңдігі көрсетілген. "Түп-басқару" көптеген қолданыстағы түсініктерді сынға алды; шын мәнінде ол жұмысшы сыныбының тарихы қандай болуы керек деген болжамдарға күмән келтірді. Зерттеу жұмыскерлер мен кәсіподақтардың өндірістік жұмыс орнынан тыс Мумбайдың кең бейресми экономикасына, жұмысшылар тұратын аудандарға және жұмысшылардың шыққан жері Ратнагири мен Декан сияқты ауылдық аймақтарға жетті. Чандаваркардың пікірінше, капитализмнің бастамасы тек бірнеше өнеркәсіп капитандарының ғана емес, сонымен қатар барлық әлеуметтік күштердің бастамаларында жатыр. 1998 жылы "Түпнұсқа" журналынан кейін "Империялды билік және халықтық саясат" журналы жарық көрді. Бұл - индустриалды капитализм, жұмысшы саясаты, Мумбайдағы полиция, оба, отаршылдық дискурс және отаршылдық мемлекеттің сипаты туралы очерктер. Кейбір очерктер "Түпнұсқа" сияқты эмпирикалық жағынан бай болды, ал басқалары түсінікті шығармалар болды.
Үлестер
Бұл екі кітап пен осыған байланысты мақалалар Батыс Үндістанның тарихы мен экономикасы туралы ойлаудың жаңа және негізінен жаңа жолдарын ұсынады. Біріншіден, Чандаваркардың еңбегі индустрияландыру мен капиталистік трансформация процестерін жаңаша түсінуге мүмкіндік берді. Үлкен көлемдегі өндірістің дамуын Еуропадан Үндістанға технологиялық таралудың қарапайым мәселесі ретінде немесе кәсіпкерлердің ізашарларының жеңісі ретінде қарастырмастан, Чандаваркар бұл процесті империализм, ауылдағы кедейлік, қауіпсіз емес нарықтар және жұмысшылардың агенттіктері шарттаған тарихи контекстке орналастырды. Ол фабрикалар құру көбінесе тоғызыншы ғасыр экономикасындағы шеткі тұлғалардың, экспорттық саудада шетелдік кәсіпкерлерге бағынышты позицияда болған, капитал жұмылдыруда тұрақты қиындықтарға тап болған және осы белгісіз бизнес климатта тез пайда табу үмітімен инвестициялардың бір түрінен екіншісіне асыққан адамдар тарапынан тәуекелді азайту күш-жігерін болды деп мәлімдеді. Чандаваркар Мумбаидегі индустриалды капитализмнің қалыптасуында жұмыс күшінің рөлін ерекше атап өтті. Ол өнеркәсіпшілер мен жұмысшыларды өзара әрекеттесудің ортақ театрына қатысушылар ретінде қарастырды; екі топтың актерлері бір-бірінің мінез-құлқын шектеді. Еңбекшілерді жұмысқа алу қажеттілігі мен жұмысшылардың қарсылықтары капиталистердің пайданы барынша арттыратын бірыңғай саясатты әзірлеуге мүмкіндіктерін үнемі шектейтін болды; өнеркәсіпшілердің стратегиясы жұмысшылар арасындағы бөліністі дамытуға қызмет етті. Бұл зерттеулердің екінші үлесі жұмысшы сыныбының әлеуметтік ұйымдастырылуын талдаудан тұрады. Ол жұмыс орнында, қала маңындағы көршілес аудандарда, жұмысшылардың қаладағы байланыстарында әлеуметтік құрылымдарды қарастырды. Оның зерттеулері еңбек туралы бұрынғы зерттеулерден асып түседі, олар көбінесе жұмысшы тап қоғамының мәні ретінде қандай да бір мықты, тұрақты құрылымды - каста, сынып немесе шығу орны ретінде анықтауға тырысты. Чандаваркар жұмысшыларды өте әртүрлі және үнемі өзгеріп отыратын қарым-қатынастар жиынтығына қатысты деп қарастырды. Мысалы, ол жұмысшы тап қоғамында жұмысшылардың үстемдігін түбегейлі күмәнге ұшыратып, еңбек тарихының негізгі ортодоксальділігін күмәнге ұшыратты. Ол Мумбаидегі жұмысшылар жұмысшылар маңындағы басқа адамдармен бәсекелескенін және олардың күші клиенттердің талаптарын қанағаттандыру қажеттілігімен шектелгенін көрсетті. Чандаваркар сонымен қатар, өндірістік жұмыспен қамту жағдайында таптық әлеуметтік байланыстардың дамуына тікелей тенденция жоқ екенін айтты. Шынында да, жұмыс орындарының ерекшеліктері мен әртүрлі басшылардың өзара бәсекелесуі жаңа бірліктерді тудырумен қатар жаңа бөліністерді де тудыруы мүмкін. Әлеуметтік ұйымның таралған, әлсіз және үнемі өзгеріп отыратын сипаты үшін Чандаваркардың стипендиясы Оңтүстік Азиядағы қалалық қоғамды жалпы алғанда түсіну үшін терең әсер етті. Бұл кітаптардың үшінші негізгі бағыты жұмысшы класының саясатын түсінумен байланысты. Чандаваркардың жұмысы еңбек саясатының әдеттегі зерттеулерінен тыс, тек кәсіподақтар мен Коммунистік партияға жұмысшылардың қатысуын ғана емес, сонымен қатар олардың барлық топтар мен партияларға қатысуын зерттеді. Бұл оған саяси оқиғаларды "сыныптық сананың" үздіксіз дамуының дәлелі ретінде түсіндіретін немесе керісінше, жұмысшылардың осындай міндеттемелерді жүзеге асыра алмауын түсіндіруге тырысатын көзқарастарға күмән келтіруге мүмкіндік берді. Чандаваркар жұмысшылардың саяси көзқарасы мен жеке басын, оның ішінде таптық көзқарасын, динамикалық және өзгермелі деп дәлелдеді, олар саяси жағдайдың өзгеруіне байланысты әрдайым құрылып отырады. Жағдай өзгерген сайын жұмысшылар коммунистік, ұлтшыл және коммуналдық ұйымдарды қолдау, кең белсенділік пен салыстырмалы пассивтілік арасында ауысты.
"Сабақ" және "мәдениет"
"Түпкесі мен императорлық биліктің" ең даулы аспектісі, мүмкін, олардың "мәдениетке" деген көзқарасы болды. Чандаваркар жұмысшылардың мінез-құлқын ауылдық Үндістанның "дәстүрлі" міндеттемелеріне байланысты деп санайтын тәсілдерге қарсы болды. Ол, мысалы, ауылды байланыстарды сақтауды бұрынғы кезеңнен қалған эмоциялық байланыстардың дәлелі ретінде емес, жұмысшылардың тіршілік ету стратегиясы ретінде қарастыру керектігін айтты. Жұмысшы мәдениетінің кез келген статикалық бейнелеуіне деген қанағаттанусыздығы оны Subaltern Studies тобының кейбір мүшелерін қатты сынға алуға мәжбүр етті. 1997 жылы өзінің ең жағымсыз шығармасын жазып, ол: "Касталық және туыстық байланыстар жұмысшылардың әлеуметтік ұйымы үшін өте маңызды болды: сонымен қатар, аймақ пен діннің, жұмыс орны мен көршіліктің, кәсіподақ пен саяси партиялардың бір-бірімен қиылысатын туыстық байланыстары болды. Көшіп-қонушы жұмысшылардың мәдениеті "қоғамның, тілдің, діннің, таптың және туыстық қатынастың берік бастапқы байланыстарымен сипатталады" деп талап ету олардың өзара әрекеттесуінің мүлдем басқа нәрсені пайда еткенін жасыру және олардың "мәдениетінің" жұмыс пен саясаттан, тіпті жұмыс орны мен көршіліктің күнделікті күресінен қаншалықты хабардар болғанын көре алмау болып табылады" (Чандаваркар 1997, 187). Бірақ тарихи зерттеулер жұмысшы сыныбының мәдениеті мен жеке басын көбірек динамикалық суреттеуді жалғастыра бергендіктен және өзінің жеке стипендиясы аймақтық шовинизм мен қауымдастық қозғалыстарына жұмысшылардың ынта-ықыласының өсуін бағалауға тырысқандықтан, Чандаваркар өзінің жұмысындағы мәдени құбылыстар мен процестердің рөлін мойындады және ол өз студенттерін мәдени мәселелерді айтарлықтай қарауға шақырды. Чандаваркардың ең маңызды соңғы жұмысы - оның "Жүз жыл, жүз дауыс: Жирангаунның диірменшілері" кітабына (2004) кіріспесі. Бұл ұзақ эссе қарапайым кіріспеден әлдеқайда көп екенін дәлелдеді; бұл 1880-жылдардан 1980-жылдарға дейінгі қаладағы жұмысшы сыныбының түпнұсқалық зерттеу жұмысы және кеңінен тарихы болды, бұл тақырыптағы стандартты жұмыс ұзақ уақытқа созылуы мүмкін. Бұл эсседе ең алдымен жұмысшы класының адалдығының уақыт өте келе, кәсіподақ пен коммунистік белсенділіктің биіктігінен Самиukta Махараштра және Шив Сена қозғалыстарына дейін 1982 жылғы Ұлы ереуілге дейінгі өзгерістеріне назар аударылды. Адаркар мен Менонның баяндамаларына сүйене отырып, бұл оқиғалар туралы көптеген жайттар түсіндірілді, олар Жирангаонның бай халықтық мәдениеті, капиталистердің рөлі, әртүрлі саяси партиялар мен басшылардың өтініші мен стратегиясы, жұмысшылардың өз әрекеттері мен мүдделері туралы сөз болды. Бұл эсседе 1982 жылдан кейін жұмысшылардың саяси әлсіздігінің артуы да айтылған. Бұл - Чандаваркардың соңғы жылдардағы ғылыми дамуын ең жақсы көрсететін еңбек. Алайда, оның қайтыс болған кезінде бірнеше басқа басылымдар әлі де жүргізіліп жатты, соның ішінде еңбек тарихы туралы "Заманауи Азия зерттеулері" арнайы саны (онда ол Мумбаидағы жұмысшылардың құлдырауы туралы жеке үлесі болады) және отаршылдық пен демократия туралы ұзақ эссе. Соңғы жылдары ол Мумбайдың үлкен тарихымен көбірек қызыға бастады. Өлерінен жиырма төрт сағат бұрын ол Дартмут конференциясында он жетінші ғасырдан бастап қазіргі уақытқа дейінгі қала туралы керемет баяндама жасады. Өкінішке қарай, басқа жазбалар әлі де ұзаққа созылмаған, сондықтан біз Чандаваркардың көптеген түрлі салалардағы зерттеулерінің көп бөлігі жарияланбай қалуы мүмкін деп қорқамыз.
“Caste and kinship ties were vital to the social organization of workers: but so were the affinities of region and religion, workplace and neighbourhood, trade unions and political parties, all of which cut across each other. To insist that the culture of migrant workers was characterized by ‘strong primordial ties of community, language, religion, caste and kinship’ is to obscure the extent to which their interaction produced something quite different and it is to remain blind to the extent to which their ‘culture’ was also informed by work and by politics, and indeed, by the daily struggles of workplace and neighbourhood" (Chandavarkar 1997, p. 187). But as historical research continued to develop more dynamic portraits of working class culture and identity, and as his own scholarship sought to appreciate the growth in enthusiasm on the part of workers for movements of regional chauvinism and communalism, Chandavarkar increasingly acknowledged the role of cultural phenomena and processes in his work and he encouraged his students to deal seriously with cultural issues. Chandavarkar's most important recent work is his introduction (2004) to One Hundred Years, One Hundred Voices: The Millworkers of Girangaon, Neera Adarkar and Meena Menon’s wonderful oral history of the Girangaon neighbourhood in Mumbai. This long essay proved to be far more than an ordinary introduction; it was an original work of research and a sweeping history of the working class in the city from the 1880s to the 1980s that may long remain the standard work on the subject. The essay focused primarily on the transformations of working class allegiances over time, from the height of trade union and Communist activity to the Samyukta Maharashtra and Shiv Sena movements to the Great Strike of 1982. Drawing upon the accounts provided by Adarkar and Menon, it offered a multifaceted explanation for these developments that addressed the rich popular culture of Girangaon, the role of capitalists, the appeals and strategies of different political parties and leaderships, and the workers' own actions and interests. The essay also highlighted the increasing political impotence of workers after 1982. It is probably the work that best reflects the evolution of Chandavarkar's scholarship in recent years. However, several other publications were still in process at the time of his death, including a Modern Asian Studies special issue on labour history he was editing (in which he will have an individual contribution on the decline of jobbers in Mumbai) and a long essay on colonialism and democracy. In recent years, he had become increasingly interested in the larger history of Mumbai. Less than twenty four hours before his death, he gave a brilliant paper on the city from the seventeenth century to the present in the conference at Dartmouth. Other writing, unfortunately, was probably not so far along, and we fear that much of Chandavarkar's voluminous research in many different areas may now go unpublished.
Мұра
Чандаваркар өзінің студенттері арқылы Оңтүстік Азия тарихында бай мұра қалдырды. Ол он сегіз студентке тәлімгер болды. Оның жан-жақты тұлғасы және студенттердің жұмысына сын көзбен қарауы бастапқыда оның ұстаздары үшін өте күшті болуы мүмкін, бірақ сонымен қатар бай және шыншыл ақыл-ой менторын көрсетеді. Оның үнемі сынға алуы студенттерге өз идеяларын жемісті дамытуға және сонымен бірге бай зерттеу көзқарастарын қалыптастыруға мүмкіндік берді. Оның иконоборшылығы олардың тарихи теориялар туралы қабылданған даналыққа күмән келтіруге мүмкіндік берді, ал оның архивтік материалдармен айналысуы оларды дәлелдерге алғашқы тәсілдермен қарауға дайындады. Чандаваркардың ықпалы оның студенттерінің түрлі салалардағы зерттеулерінде көрінеді. Мысалы, Уттар-Прадеш қалаларындағы қаладағы кедейлердің саясаты; Бенгалиядағы джут жұмысшыларының арасындағы жыныстық, таптық және қауымдық өзара әрекеттесуі; және қауымдық құрылымның өзгеру үлгілері мен Малабардағы коммунизмнің дамуы. Оның көптеген студенттері еңбек тарихын Солапурдағы ұлтшылдық пен еңбек радикализмі арасындағы қарым-қатынас, Бенгалияның джут жұмысшылары мен Дундидің жұмысшы сыныптарын британ империализмі аясында салыстыру және Калькутта сыртындағы джут фабрикалары қалаларындағы халықтық қозғалыстар жағдайында таптардың мағынасы сияқты жаңа көзқарастар аясында зерттеді. Басқалары кең салаларды зерттеді, соның ішінде саясат тілі мен Уттар-Прадештегі ұлтшылдардың идеологиялық бейімділіктері және колониалды кезеңде Гуджараттағы қалалық орта таптың мәселесі. Қазіргі Ахмадабадтағы қауымдастық туралы зерттеулер саясаттағы этникалық топтардың рөлінің теориялық негіздерін ашуға тырысты. Оның басқа да шәкірттері Ориссадағы аймақтық өзіндік ерекшеліктерді, тамил мұсылмандарының саясатын, балалық шақ пен бала еңбегін зерттеді. Өзінің студенттері арқылы Чандаваркар тарихшылардың жаңа тобына басшылық жасаумен қатар, Оңтүстік Азия тарихының әртүрлі аспектілерін қамтитын кең ауқымды және эклектикалық салалардағы білімді ынталандырды. Бір қызығы, Чандаваркардың қатал жұмысшы ретінде танымалдығы бар еді. Кембридждегі академиялық өмір Чандаваркардың студенттермен қызықты және күрделі қарым-қатынасы туралы фольклорға бай болды. Шынында да, айғақтарға сәйкес, Чандаваркардың бір студенті оның көпірінің астына жасырынған, ал тағы біреуі оның көлігін байқап, Тринити колледжінде өз қозғалысын өлшеген. Өз кезегінде Чандаваркар шашын үнемі кемітіп бара жатқан шәкірттерін әзілге салады. Алайда оның шәкірттерінің адалдықтары мен жетекшілеріне деген сүйіспеншіліктері олардың ақыл-парасатты ұстазымен қарым-қатынастарын нығайта түсті. Ол базардағы ең сәнді бұйымға асықпауды ескертіп, көзге көрінетін нәрседен тыс нәрселерді зерттеуге шақырды. Өзінің сенімді көзқарасынан бас тартпаған, сын көзқараспен қараған, ізденіспен ойлаған жан Чандаваркардың мәңгілік мұрасы болып қала береді.