Кіріспе

Сун императоры Сяову (孝武帝; 430 жылы 19 қыркүйек - 464 жылы 12 шілде), жеке аты Лю Цзюнь (劉), әдепті аты Сиулун (休龍), балалық есімі Даомин (道民), Қытайдың Лю Сун әулеті императоры. Ол император Вэннің ұлы еді. 453 жылы ағасы Лю Шао әкесіне қол жұмсап, таққа отырғанда, ол көтеріліп, Лю Шаоны құлатты. Ол жалпы алғанда қабілетті, бірақ қатал және жыныстық азғын император ретінде қарастырылды. Ол өзінің билігі кезінде әміршілер мен император әміршілерінің өкілеттігін едәуір шектеп тастады.

Өмірбаян

Лю Цзюнь 430 жылы император Вэньдің үшінші ұлы болып дүниеге келді. Оның анасы, Консорт Лу Хуинань, император Вэннің сүйікті әйелдерінің бірі емес еді, сондай-ақ ол әкесімен де көп жақсы көрінбеді. 435 жылы ол Вуллинг князі болды. 439 жылы тоғыз жасында ол Сиан провинциясының (州, қазіргі Хунань) губернаторы болды, ал келесі бірнеше жыл бойы ол провинциялар арқылы айналдырылды, бірақ ол 445 жылға дейін мүлдем жауапты болған жоқ, ол Юнг провинциясының (州, қазіргі солтүстік-батыс Хубэй және оңтүстік-батыс Хэнань) губернаторы болды. Оның анасы императордың ықыласына ие болмағандықтан, ол негізінен оның жанында болды, бірақ Jiankang астанасындағы сарайда қалмады. 448 жылы Лю Цзюнь сол сияқты маңызды Сю провинциясының (徐州, қазіргі солтүстік Цзянсу және солтүстік Анхуй) губернаторы болды, оның астанасы Пэнчэн қаласында болды. 450 жылы император Вэньдің солтүстікке қарай жасаған жорықтары Солтүстік Вэй императоры Тайвумен ғана емес, сонымен қатар император Тайвуның басшылығымен Солтүстік Вэй әскерлері оңтүстікке шабуыл жасағанда, Солтүстік Вэй әскерлері тез арада Пэнчэнге жетті. Лю Цзюньнің ағасы Лю Игунь (劉義恭) Цзянсяның ханзадасы, солтүстік әскерлерінің қолбасшысы, Пэнчэнды тастап кетуге ниетті болды, Чжан Чанның ұсынысы бойынша Лю Цзюнь Пэнчэнды қорғауға батылдықпен талап етті, ал Лю Игунь қашу жоспарын тастады. Император Тайву Пэньчжэньдегі дипломатиялық келіссөздерден кейін оңтүстікке қарай Янцзы өзеніне дейін алға жылжуды жалғастырды, содан кейін 451 жылы кері шегінді. Пэнченгті ұстап тұрғанына қарамастан, Лю Цзюнь соғыстан кейін біршама төмендеді. (Соғыс кезінде Лю Цзюнь, оның аға ағасы Лю Шао мұрагер ханзадасы және Хэ Шанчжи (何尚之) бастамасымен император Вэн өзінің ағасы Лю Икянды, 440 жылы құлатылған бұрынғы премьер-министрді өлімге кесті.) 452 жылы Лю Цзюнь Оңтүстік Ян провинциясының (南州, қазіргі орталық Цзянсу) губернаторы, содан кейін Цзян провинциясының (江州, қазіргі Цзянси және Фуцзянь) губернаторы болып тағайындалды.

Лю Шаоға қарсы көтеріліс

452 жылы Лю Шао мен тағы бір ағасы Лю Цзюнь (Шисинг ханзадасы) император Вэньді өлімге қию үшін сиқыршыны жалдағандығы туралы аңызға түсіп, император Вэнь оларды құлатуға тырысты. 453 жылы Лю Шао мемлекет төңкерісін жасап, император Вэньді өлтіріп, императорлық билікті өз қолынан алады. Бұл кезде Лю Цзюнь Вуллинг князі Учжоуда (五洲, қазіргі Хуанганг, Хубэйдегі Янцзы өзеніндегі кішкентай арал) аймақтағы бүлікші аборигендерге шабуыл жасауға дайындалып жатты. Оның байланыс офицері Донг Юаньси (董元嗣) Цзянкангтан келіп, Лю Шаоның император Вэнді қалай өлтіргенін айтып берді, ал ол өз кезегінде Донгқа өзінің қол астындағыларына хабарластырды. Осы арада Лю Шао сол кезде Лю Цзюньмен бірге болған генерал Шэнь Цинцзиге (沈慶之) құпия хат жазды. Алайда Шэнь Лю Шаоның бұйрықтарын орындауға ниеттенген жоқ, хатты Лю Цзюньге көрсеткеннен кейін, әскерлеріне төтенше жағдайға кіріп, Лю Шаоға қарсы үлкен көтеріліске дайындалуға бұйрық берді. Осы арада Лю Цзюньнің ағасы Лю Исюань (劉義宣) Наньцзяоның ханзадасы және Цзинь провинциясының (州, қазіргі Хубэй) губернаторы, және Цзан Цзи (質) Ён провинциясының губернаторы Лю Шаоның жоғарылауларынан бас тартты және Лю Цзюньге хабаршыларды жіберіп, өзін император деп жариялауын өтінді. Лю Цзюнь алғаш рет Цзян провинциясының астанасы Суньянға (尋陽, қазіргі Цзюцзян, Цзянси) оралды, содан кейін басқа губернаторларды өзіне қосылуға шақыратын декларациялар шығарды. Лиу Исюан мен Цзан Цзи өз әскерлерімен бірге тез арада келіп, Цзяньканға қарай алға жылжи бастады. Осы арада Лю Цзюньнің ағасы Лю Дан (劉誕) Суй ханзадасы, Ханчжоу шығанағының оңтүстік жағалауындағы Куайцзи қолбасшылығының губернаторы, Лю Цзюньді қолдағанын мәлімдеді. Бір айдан аз уақыт ішінде Лю Цзюнь Цзяньканның маңайына жетті; саяхат барысында ол ауыр науқастанды, оның көмекшісі Ян Цзюнь (顔) оның науқас екендігі туралы жұртшылыққа хабарламау үшін оны кейіпке келтіруі керек болды. Бастапқыда Лю Шао әскерлері Лю Шаоға қарағанда аз табысқа жетті, бірақ Лю Шаоның бас генералдарының бірі Лу Шиу (魯秀) көп ұзамай оның күш-жігерін бұзып, Лю Цзюнь лагеріне қашып кетті. Лиу Цзюнь көп ұзамай өзін император деп жариялады (Император Сяову ретінде), ал шайқас жалғасты. Жеті күннен кейін сарай құлады, Лю Шао мен Лю Цзюнь Шисинг князі тұтқындалып, өлтірілді. Император Сяову Цзянькангқа қоныстанды, анам Консорт Лу мен әйелі ханшайым Ван Сяньюаньды елордаға қабылдады, анасын жесір император ретінде, әйеліне император ретінде құрмет көрсетті. Сонымен қатар, ол өзінің үлкен ұлы Лю Цзыеді мұрагерлік әмірші етіп тағайындады.

Ерте билік

Император Сяовуның жеке мінез-құлқындағы бір маңызды мәселе бірден саяси мәселеге айналды, өйткені ол Цзянькангта қалған Лю Ишуаньның барлық қыздарымен инцест жасады, бұл Лю Ишуаньның ашуын тудырды. Сонымен қатар, Лю Исюанның және Цзан Цзидің өз ісін қолға алғандықтан, олар өздерінің домендерінде (Тың және Цзян провинциялары) абсолютті билікпен әрекет ете алады деп күтті, алайда император Сяову өзінің жеке билігін орнатуға тырысты және сондықтан олардың іс-әрекеттерін жиі жоққа шығарып, күмән келтірді. Сондықтан Лю Исюан мен Занг бүлік шығаруға шешім қабылдады. 454 жылдың көктемінде олар Лу Сюдің ағасы Лу Шуанды (魯爽) (яғни Ю провинциясының губернаторы) көктемде көтеріліске қосылуға көндіру үшін хабаршыларын жіберді. Бірақ хабаршылар келген кезде Лу Шуан мас болғандықтан хабаршыларды қате түсінген және дереу көтеріліс жариялады, Лю Исюанды император деп жариялады. Оған Ян провинциясының губернаторы Сю Ибао (徐遺寶) қосылды. Лу Шуанның ерте әрекет еткенін естігеннен кейін Лю Исюан мен Цзан тез арада көтеріліс жариялауға мәжбүр болды, бірақ олар Лю Исюанды император деп жариялай алмады. Император Сяову төрт провинцияның көтерілісін естігенде, бастапқыда оларға төтеп бере алмайтынын сезінді және Лю Исюанға тақты ұсынуды қарастырды, бірақ ағасы Лю Данның қарсылығына қарсы шықты. Басқа провинциялардың көпшілігі тез арада император Сяовуға қолдау білдірді, ал Цзи провинциясының (州, қазіргі Солтүстік-Батыс Шандоң) губернаторы Юань Хуцзи (垣護之), Мин Ин (明) және Сяо Цзухуань (夏侯祖歡)мен бірге Сюйды тез жеңіп, Лу Шуанға қашуға мәжбүр етті. Көптеген адамдар Луның шайқастағы қатыгездігінен қорқып, бірақ ол науқан бойы қатты ішуді жалғастырды, ал император Сяовудың генералы Сюэ Андуның (安都) әскерлерімен кездескенде, ол атынан құлап, өлді, бұл Лю Исюан мен Цзан әскерлерін қатты ұнжырғасын түсірді. Лю Исюан да Жанға жеке сенбеді және Жанның Цзянканға тікелей шабуыл жасау стратегиясын қабылдамады, оның орнына император Сяову әскерлерімен Лианшанда (梁山, қазіргі Чаоху, Анхуй) күресуді таңдады. Алғашқы кейбір шығындардан кейін Лю Исюанның әскерлері құлдырап, ол қашып кетті. Занг та қашуға мәжбүр болды, көп ұзамай қашып бара жатқанда қаза тапты. Лю Исюан тұтқындалып, өлтірілді, бұл император Сяовуға қарсы қарсылық эпизодын аяқтады. Көтеріліске жауап ретінде император Сяову ірі провинциялардың (Цзинь, Цзян, сондай-ақ астана провинциясы Ян провинциясы (Яньчжоу, қазіргі Чжэцзян және оңтүстік Цзянсу) күш-қуатын азайтуды шешті, оларды өлшемін азайтып, Шығыс Ян провинциясын (Тонгжоу, қазіргі орталық және шығыс Чжэцзян) Ян провинциясынан және Ин провинциясынан (州, қазіргі шығыс Хубэй) Цзинь және Цзян провинцияларынан бөліп, әкімшілік шығындарды ұлғайтуға әкелді. 455 жылы Император Сяовуның 16 жасар інісі Лю Хун (劉) Вуашань князі, Ён провинциясының губернаторы, өзін Чу князі деп атаған және ера атын өзгерткен декларацияны жазды. Алайда, бұл құжат император Сяовуның назарына жеткізілген кезде, император Сяову Лю Хунды титулынан айырып, қарапайым қатарға түсірді, содан кейін Лю Хунды өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр етті. Бұл император Сяовуның ағаларының билігін жоятын үрдісін бастады. Сонымен қатар, провинциялық байланыс қызметкерлерінің өкілеттігі, өйткені олар император мен провинциялық губернаторлар арасындағы байланыс ретінде қызмет етті және императордың провинциялық губернаторларға бақылаушы иттері ретінде екі есе артты. Император Сяову әкесі император Вэнь үшін аза тұту кезеңін аяқтағаннан кейін, әр түрлі ләззат пен құрылыс жобаларына күш жұмсай бастады. Лиу Шаоға қарсы жорықта оған көп көмек көрсеткен және ұзақ уақыт бойы оның бағынысты болған Цзяньканның мэрі Ян Цзюнь оны қайта-қайта жолдарын өзгертуге шақырды, ал император Сяову оған наразы болып, оны Шығыс Ян провинциясының губернаторы болуға жіберді. Бұл арада император Сяову өзінің ағасы Цзиньлинь ханзадасы Лю Данға күдікті болып, сол кезде Оңтүстік Ян провинциясының губернаторы болған, ол қабілетті және көптеген жауынгерлерді жинаған, және ол Лю Данның Гуанлиньдегі (廣陵, қазіргі Янчжоу, Цзянсу) және астана арасындағы әскери күзет орнын құрды. 458 жылы Гао Ду (高) мен буддалық монах Танбиао (曇標) төңкеріс жасады, ал император Сяову монахтар мен монахтар санын азайту туралы жарлық шығарды, бірақ император Сяовуның үй-бүлө мүшелері монахтармен жиі байланыста болғандықтан, жарлық ешқашан күшіне енген жоқ. (Император Сяову бұл мүмкіндікті пайдаланы...

Билік етуінің соңғы кезеңдері

459 жылы Лю Дан көтеріліске шығады немесе император Сяову Лю Данға қарсы әрекет жасайды деген көптеген аңыздар болды, ал Лю Дан Гуанлингтің айналасына күшті қорғаныс қамауын салды. Бұл арада Лю Данның қылмыстары туралы хабарлар (оларды император Сяову өзі қозғаған сияқты) бойынша император Сяову Лю Данды маркиз дәрежесіне төмендету туралы жарлық шығарды және сонымен бірге генерал Юань Тянь (垣) мен Дай Минбаоны Гуанлингке күтпеген жерден шабуыл жасауға жіберді. Алайда олар жақындағанда Лю Дан мұны түсініп, қарсы шабуыл жасап, Юань Тяньды өлтіреді. Лю Дан император Сяовуның инцесттік қатынастары туралы жария мәлімдеме жасады (соның ішінде кейбір тарихшылар шындық деп санайтын, оның анасы Императрица-Жеке Лумен инцесттік қатынасы бар деген айып та бар), император Сяовуды ашуландырып, Лю Данның барлық серіктестерінің отбасыларын өлтірді. Олардың көпшілігі Лю Данның жоспарларынан бейхабар болды және шын мәнінде Гуанлингтен қашып кетті. Император Сяову Шэнь Цинцзиді Лю Данға қарсы жіберді, ал Шэнь Гуанлингті қоршауға алды, өйткені Лю Данның Солтүстік Вэйге қашуына жол бермеді. Лю Дан Гуанлингті қысқа уақытқа тастап, қашуға тырысты, бірақ оның серіктестерінің үндеуіне орай Гуанлингке оралды және оны қорғады. Бұл арада император Сяову Ян Цзюньнің жеке абайсыздамынан хабар алған деп ойлап, Янды Лю Данның бүлігіне қатысқан деп жалған айыптап, алдымен Янның аяғын сындырып, кейін оны өзін-өзі өлтіруге мәжбүр етті. Шен көп ұзамай Гуанлингті тұтқындап, Лю Данды өлтірді; Император Сяовуның бұйрығы бойынша Гуанлинг халқының көпшілігі адамгершіліксіз түрде өлтірілді. 461 жылы Сяову императорының импульсивті інісі Лю Сяомао (劉休茂) Хайлинг князі, Ён провинциясының губернаторы, оның байланыс офицерлері Ян Цин (慶) және Дай Шуан (戴雙) және әскери офицер Юй Шэньцзи (深之) оның билігін шектегеніне ашуланып, көтеріліс бастады, оны Лю Сяомаоның өз қол астындағылары тез басады. Император Сяовуның ағаларына деген күмәндануы артып келе жатқанын білген оның ағасы Лю Йигун, қазіргі премьер-министр, император әміршілеріне қару ұстауға, шекарадағы провинциялардың губернаторы болуға және өз үй ішіндегілерінен басқа адамдармен араласуға тыйым салуды ұсынды. Алайда Шен Хуайвэннің (沈懷文) үндеуіне орай Лю Йигунның ұсыныстары орындалмады. 462 жылы император Сяовуның сүйікті кәнизагы Инь қайтыс болды. (Тарихшылардың көпшілігі Консорт Инь шын мәнінде Лю Ицюаньның қызы болған деп санайды, оны Лю Ицюань қайтыс болғаннан кейін император Сяову ресми түрде консортқа айналдырды, бірақ инцесттік қарым-қатынасты жасырып, оның ресми Инь Янның үйінен келгенін мәлімдеді. (), дегенмен кейбіреулер Консорт Инь шын мәнінде Иньнің үйінен шыққан деп санайды және Лю Ицюань қайтыс болғаннан кейін император Сяову оны өзіне алғанға дейін Лю Ицюаньға берілген.) Ол қызын қатты жоқтағандықтан, мемлекеттік істерді атқара алмады. Ол қыз үшін керемет қабір мен ғибадатхана салдырды. 464 жылы император Сяову қайтыс болды, оның орнына ұлы Лю Цзие (император Цянфэй) болды. Тарихшы Сима Гуан өзінің "Зицзи Тонгцзянь" деген еңбегінде император Сяову билігінің соңғы жылдары туралы былай деп жазған: "Биліктің соңғы жылдары [Император Сяову] аса ашкөз болды. Провинциялық немесе командирлік губернаторлар өз қызметтерін тастап, астанаға қайтып оралған кезде император оларға жеткілікті мөлшерде алым-салық беруге бұйрық берді, сондай-ақ олармен байлықтарын жеңгенше үздіксіз құмар ойындар ойнады. Ол күнделікті мас болып, ішімдікті таусылмайтын, бірақ ол тез әрекет ететін. Ол жиі ұйықтап, оның үстеліне, бірақ егер бар болса, шұғыл тапсырыстар лауазымды адамдар, ол мүмкін ояту өзін тез және ескертусіз белгісі маскүнемдік. Сондықтан да оның нөкерлері одан қорықты.