Кіріспе

1937 жылы Вера Мухинаның "Жұмысшы мен колхозшы әйел" атты мүсіні - екі адамның басын серпа мен балғамен көтеріп тұрған мүсіні. Концепциясы мен композициялық дизайны сәулетші Борис Иофанға тиесілі. Оның биіктігі 24,5 метр (78 фут), Вера Мухина 1937 жылы Парижде өткен дүниежүзілік көрмеге арналған, ал кейіннен Мәскеуге көшірілді. Скульптура - Ар-Деко стиліне тән социалистік реализмнің үлгісі. Жұмысшы қолдарына балға, ал колхозшы әйел қолдарына орағы ұстап, содан балға мен орақтың символын жасайды. Бұл - Париждің жүрегіне әлеуметтік реалистік сенімділікпен монументалды композицияны әкелу. Сонымен қатар, павильонның орналасуы бойынша Батыс пен Шығыс арасына қарай қадам басқан екі фигураның символикасы да көрермендердің назарынан тыс қалмады. Мұхинаның айтуынша, оның мүсіні "құрылысқа тән идеяны жалғастыруға арналған, ал бұл мүсін бүкіл құрылыстың ажырамас бөлігі болуы тиіс еді", бірақ жәрмеңкеден кейін "Рабочия и Колхозница" Мәскеуге көшіріліп, Бүкіл Ресей көрме орталығының сыртына орналастырылды. 1941 жылы мүсін Мухинаға Сталиндік сыйлықтың алғашқы топтамасының бірін табыс етті. 2009 жылдың 4 желтоқсанында кешкі уақытта қалпына келтірілген ескерткіштің ашылуы өтті. Қайта қалпына келтірілген мүсін тұғырына жаңа павильонды пайдаланып, оның жалпы биіктігін 34,5 метрден (ескі тұғырының биіктігі 10 метр) 60 метрге дейін арттырды (жаңа павильонның биіктігі 34,5 метрге және мүсіннің 24,5 метріне дейін).

Өндіріс және орнату

Ескерткіштің негізгі құрылымы Мәскеудегі агрегаттық машина құрастыру және автоматты желілер зауытында ("Станкоагрегат" деп аталады), ал сыртқы жабындының кішігірім компоненттері профессор Петр Николаевич Львовтың бақылауымен Орталық машина жасау және металл өңдеу ғылыми-зерттеу институтының пилоттық зауытында жасалды. Ол Вера Мухина мен команданың қалған бөлігінің бастапқы күмәндануына қарамастан, мүсін үшін тот баспайтын хром-никельді болат қолдануды ұсынды. Болаттан жасалған бұйымдар қола мен мыспен салыстырғанда көбірек таңдалды, себебі оның жарық шашырату қабілеті жақсырақ. Бұл ескерткіштің Германия павильонындағы және Эйфель мұнарасындағы бүркіттен да жарқырауы керек еді. Львов қарсылық нүктелі дәнекерлеуді ойлап тапты, бұл техника 1930 жылдан бастап ұшақтарды терілеу үшін қолданылды. Дәстүрлі резеңкелеу әдісін қолданудың орнына мүсінді құрастыру үшін осы технологияны қолдану туралы шешім қабылданды. Жобаның басында жұмысшылардың қолдана алатын төрт гипстегі үлгісі болды, ең биік үлгісі 95 см. Олар ескерткішті зауыттың ауласында 15 метрлік буммен 35 метрлік кран арқылы құрастырды. Плиталық бөліктердің үлгілері ағаштан жасалды, ал ағаш шеберлері 15 см қалыңдықтағы тақталарды қолданды. Кейінгі уақытта мүсіннің ішкі бөлігі қалыптастырылды. Жобаға қатысқан адамдар мына жайттарды еске алды: "Қараша айында жұмыс істеу әсіресе суық ауа райы мен қатты желдің әсерінен қиын болды. Желден тек қана "Колхозницаның астындағы" аяқ астының ішінде тынығып қалу мүмкін болды. Біз жер астынан қазылған қазанға от жағып, жылынып тұрдық. Сондай-ақ, біз қаптамаларды қолмен дәнекерлеуге тура келді". Скульптураның қолдары мен басын жасау үшін басқаша тәсіл қажет болды. Ағаштан жасалған үлгілер орнына балшықтан жасалған бос орындарды толтырып, бойындағы ағаштарды болатпен қаптады. Шашты жасау қиындықтар тудырды, өйткені ол сыртқы көмексіз қолдау керек үлкен және ауыр бұйым болды. Бұл өнер туындысын жасау кезінде фабрика директоры С. П. Тамбовцев Мухинаны көптеген түзетулерді кешіктіргені үшін сынға алды және ол жасаған шарф желлі ауа райында мүсінге зақым келтіруі мүмкін деп мәлімдеді. Т. Тамбовцев тіпті "халық жауы" деп саналатын Лев Троцкийді кадрдың белгілі бір бұрыштарында көруге болатынын айтты. Алайда оның шағымдары ескерілмеген, ал инженерлер Б. А. Дзержкович және А. А. Прихожан шарфты ұстап тұру үшін, оны екі адамның артында жүзіп тұрғандай етіп көрсетуге мүмкіндік беретін, тоқтайтын тірек жасады. Осы уақыт аралығында мүсін жасалып, 63 тонна салмақты ауыр қаңқамен бекітілді. Скульптураның сыртқы қабықтары 0,5 мм болаттан жасалған жұқа табақтардан жасалған, салмағы 12 тонна ғана. Бұл процесс үш жарым айға созылды. Скульптураны жинағаннан кейін, оны қорғаныс халық комиссары Климент Ворошилов бастаған үкіметтік комиссия қарады. Сол күні кешке КСРО-ның басшысы Иосиф Сталин ескерткіштің аяқталғанын қарап шықты. Көп ұзамай мүсін Парижге тасымалдауға арналған бөлшектенді.

Жаңарту

2003 жылы ескерткішті қалпына келтіру жоспарлары жасалды, ал ол 2005 жылға дейін аяқталуы тиіс еді. Мәскеу үкіметі демонтаждау процесіне 35 миллион рубль, оның ішінде қауіпсіздік ережелеріне сәйкес іргетастар орнатуға 5 миллион АҚШ доллары көлемінде қаржы бөлді. Алайда, жобаны иемденуден күдікті болғандықтан тоқтатты және бірнеше тексеруден кейін 2007 жылға дейін қайта басталды. 2008 жылдың 31 желтоқсанында үкімет қалпына келтіру үшін жаңа тендерді жариялады, оның ең жоғары келісім-шарт сомасы 2,395 миллиард рубль болды. Сол күні тендерге қатысып, жеңімпаз атанған жалғыз компания - бұрынғы Мәскеу мэрі Юрий Лужковтың әйелі Елена Батуринаға тиесілі "Интеконың" еншілес компаниясы "СК Стратегия". Келісім-шарттың сомасы 2,905 млрд. рубльге дейін арттырылды. Ақыр соңында, 2009 жылдың қарашасында қайта қалпына келтіру жұмыстары аяқталды. Скульптуралық жобаны Вадим Церковников басқарды, ал материалдарды Владимир Кучеренконың болат құрылымдар орталық ғылыми-зерттеу институты жасады. Құю және монтаждау жұмыстары Белгородтағы "Энергомаш" зауытында жүргізілді. Мельников атындағы болат құрылымдар орталық ғылыми-зерттеу институты түпнұсқалық құжаттама болмағандықтан және жаңа материалдардың қасиеттері басқа болғандықтан, кадрдың жаңа есептеулері мен жобалары бойынша жұмыс істеді. Е. Н. Кабловтың басшылығымен Бүкілресейлік авиациялық материалдар институтының (ВИАМ) қызметкерлері мүсінді қалпына келтіру үшін коррозияға өте төзімді қаптамалар мен материалдарды әзірледі. Скульптура 40 бөлікке бөлініп, әр бөлік коррозиядан болған зақымдану деңгейін бағалау үшін суретке түсірілді. Тек 10% бөлшектерді ғана толық ауыстыру қажет болды, ал қалған бөлігін қалпына келтіру мүмкін болды. Сонымен қатар, шикізаттың шикізатты шикізаттану нүктелері рентгендік зерттеу арқылы тексерілді, онда бір миллионнан астам нүкте тексерілді. Скульптураның конструкциясында ауа өткізбейтін кемшіліктер болды, нәтижесінде ылғал жиналып, көгершіндер оя салады. Қайта құрудың екінші қадамы мүсінді тазалау болды. Бұл заттар, әсіресе, шапан мен юбка аймақтарында 70 жылдан астам уақыт бойы жиналып, сталактитке ұқсайды. Технобиорт осы ластаушы заттарды ерітіп, бетті толықтай тазалау үшін өте улы және сұйық затты жасады. VIAM халықаралық көрмеде жүлделі орын алған осы мүсінді қалпына келтіру үшін арнайы коррозияға қарсы паста жасады. Бұл пастаны кез келген бұрышта қолдануға болады, таралудан сақтайды, жабысуды арттырады және қоршаған ортаның зақымдануына төзімділігін арттырады. Скульптураның бөліктерін өңдеу үшін тонналық паста қолданылды, ал үстіне қосымша қорғаныш қоспасы қолданылды. Серковниковтың басшылығымен ескерткіш үшін жаңа үш қабатты құрылым есептелді. Бұл қаңқа жүк көтергіш қаңқаға, аралық қаңқаға және қабық пен жүк көтергіш қаңқаны жалғастыратын құрылымдық қаңқаға бөлінеді. Қайта құру нәтижесінде таяудың салмағы 2.5 есеге ұлғайды, бұл дауыл желінің жүктемесін есепке алу үшін. Ескерткіштің жалпы салмағы 200 тоннаны құрайды. Скульптура Иофанның 1937 жылғы бастапқы жобасының жалпы дизайнына сәйкес павильонға орналастырылды. Ғимараттың ұзындығы 66 метр, ал қасбетіне 1937 жылы көрме үшін жасалған түпнұсқа герб орнатылған. Ескерткіш 2009 жылдың 28 қарашасында Финляндиядан арнайы кранмен орнатылды, оның ішінде үш ғана бар. Ескерткіштің ресми ашылуы 2009 жылдың 4 желтоқсанында болды. Скульптураны бөлшектеу, сақтау және қалпына келтірудің жалпы құны 2,9 миллиард рубльді құрады. Алайда, сарапшылар бұл сома кем дегенде екі есе жоғары деп санайды. Вадим Церковников сұхбатында нақты қалпына келтіру шығындары 60 метрлік эшафолд салу және Финляндиядан кран жалдау сияқты қосымша шығындармен салыстырғанда әлдеқайда төмен екенін атап өтті, бұл бірнеше ондаған миллион рубльге созылады.

БАҚ-та қолдану

Кеңес киносында мүсін 1947 жылы Mosfilm киностудиясының логотипі ретінде таңдалды. Оны "Қызыл қызыл" фильмінің, сондай-ақ "Мосфильм" студиясы шығарған көптеген ресейлік фильмдердің тұсаукесерінен көруге болады. 2014 жылы Ресейдің Сочи қаласында өткен Қысқы Олимпиада ойындарының ашылу салтанатында мүсіннің жылжымалы гигант репродукциясы көрсетілді. Бұл мүсін Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кеңестік қоғамды, әсіресе Мәскеуді бейнелейді.