Кіріспе

Қызыл алаң (Красная площадь) – Ресейдің астанасы Мәскеудегі ең көне және ең ірі алаңдардың бірі. Ол Мәскеудің тарихи орталығында, Кремльдің шығыс қабырғасында орналасқан. Бұл қаланың ең танымал ландшафты, онда Әулие Василий соборы, Ленин мавзолейі және GUM сауда орталығы сияқты әйгілі ғимараттар бар. 1990 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Қызыл алаңда атқарулар, демонстрациялар, көтерілістер, шерулер мен сөздер айтылған. Шамамен 73 000 шаршы метр (800 000 шаршы фут) аумақты алып жатқан бұл алаң Кремльдің шығысында және Мәскеу өзенінің солтүстігінде жатыр. 1812 жылы алаң мен Кремльді бөліп тұрған ор, таспен қапталған.

Орналасқан жері

Қызыл алаңның пішіні дерлік тіктөртбұрышты, ені 70 метр, ұзындығы 330 метр. Ол Кремль қабырғасының бір бөлігімен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып, оңтүстік-батыс жағындағы шекарасын құрайды. Солтүстік-шығысында алаң ГУМ дүкенінің ғимаратымен және Китай-городтың ескі ауданымен, солтүстік-батысында Мемлекеттік тарихи музеймен және Қайта тірілу қақпасымен, ал оңтүстік-шығысында Василий соборымен шектеседі. Тверская көшесі Мемлекеттік тарихи музей ғимаратының артындағы алаңның солтүстік-батысында басталады, ал оңтүстік-шығысында Базилий беткейі орналасқан, ол Москов өзеніне жетеді, ол төмен қарай ағып, Замоскворечье ауданына көпір арқылы өтеді. Қызыл алаңнан солтүстік-шығысқа қарай екі көше бұрылады: Кремльдің Николаев мұнарасының атымен аталған Никольская көшесі, ол тікелей қарсы тұр, және Ильинка (Ильинка), екеуі де 14 ғасырдан бері бар және бұрынғы Мәскеудің маңызды тамырлары болған. Бүгінде алаңның өзі, Кремльдің Құтқарушы қақпасына апаратын жолдан басқа, жаяу жүргіншілерге арналған аймақ болып табылады.

Шығу тегі және атауы

Ресей қалаларындағы, мысалы Суздаль, Елец және Переславль Залесскийдегі басты алаңдарды көбінесе Красная площадь, яғни "Әдемі алаң" деп атайды. Ескіше орыс сөзі "красная" (krasnaya) "әдемі" деген мағынаны білдірген, бірақ қазір "қызыл" дегенді білдіреді, ал "әдемі" деген қазіргі сөз – "красивая" ('krasivaya') осы сөзден туындаған. Мәскеуде Қызыл алаң деген атау бастапқыда Василий соборы, Кремльдің Спасская мұнарасы және Лобное Место жаршысының арасындағы шағын аумақты сипаттаған. Царь Алексей Михайлович ресми түрде атауды бүкіл алаңды қамту үшін кеңейтті, бұл алаң бұрын "Пожар", яғни "күйіп кеткен орын" деп аталған, себебі бұл жерде бұрын тұрған ғимараттар өртеніп кеткен.

Тарих

Қызыл алаңның тарихы Василий Суриков, Константин Юон және тағы басқалардың картиналарында бейнеленген. Алаң Мәскеудің негізгі сауда алаңы ретінде құрылуы жоспарланған. Бұл алаң сонымен қатар түрлі қоғамдық шаралар мен жариялаулар өткізілетін орын болды, ал кейде Ресей патшаларының тәж кигізу рәсімі де осында өткізілді. Сол кезден бері алаң үнемі дамып, жаңарып келеді және Ресейдің барлық үкіметтері оны ресми салтанаттар үшін пайдаланып келеді.

18 ғасырдан бұрын

Кремль үшбұрышының шығыс жағы, Қызыл алаңға іргелес жатқан және Мәскеу өзені мен қазіргі жер астындағы Неглинная өзені арасында орналасқан, Кремльдің ең осал жағы деп есептелді, себебі оны өзендер де, басқа табиғи кедергілер де қорғамады. Сондықтан Кремль қабырғасы осы жағында ең биікке дейін салынды, ал осы бекіністерді салуға қатысқан итальяндық сәулетшілер Ұлы Иванды қабырға сыртындағы аумақты тазартуға көндірді, осылайша оқ атуға арналған алаң жасалды. 1493 және 1495 жылдары тиісті жарлықтар шығарылды. Олар қабырғаның 110 сажен ішіндегі барлық ғимараттарды бұзуды талап етті. 1508-1516 жылдары итальяндық сәулетші Алоизио Жаңасы Мәскеу және Неглинная өзендерін жалғастыратын және Неглиннаядан сумен толтырылатын ор салуды ұйымдастырды. Бұл ордың ұзындығы және ені 1,5 метр, ал тереңдігі 9,5 метр болды. 1533 жылы ол екі жағынан төмен, қалың кірпіш қабырғалармен қоршалды. Қабырғаның осы жағында үш шаршы қақпа болды, олар 17 ғасырда: Константин-Еленинский, Спасский, Никольский (олардың аттары Константин мен Еленаның, сондай-ақ Құтқарушы Мәсіх пен Киелі Николайдың иконаларымен байланысты) деп аталды. Соңғы екеуі Қызыл алаңға қарама-қарсы орналасқан, ал Константин-Еленинский қақпасы Киелі Василий соборының артында орналасқан. 19 ғасырдың басында Константин-Еленинский қақпасының аркасы кірпішпен қаланды, бірақ Спасский қақпасы Кремльдің басты кіреберісі болып, патшалық сапарлар үшін пайдаланылды. Осы қақпадан ағаштан және (17 ғасырдағы жақсартулардан кейін) тас көпірлер орға созылып жатты. Бұл көпірде кітаптар сатылып, жақын жерде "раскат" қаруларына арналған тас платформалар салынды. Патшаның зеңбірегі Лобное место платформасында орналасқан. Алаң Veliky Torg (Үлкен базар) немесе жай ғана Torg (Базар) деп аталды, содан кейін 1571 жылы татар шапқыншылығы кезінде өртенген кішкентай Троицкая (Үштік) шіркеуінің атымен Троицкая деп аталды. Содан кейін алаңға "Пожар" (Өрт) деген ат берілді. 1661-62 жылдары ғана ол алғаш рет қазіргі Красная ("Қызыл") атауымен аталды. Қызыл алаң сол кезде Мәскеудің ең маңызды қону алаңы мен сауда орталығына айналды. Иван Ұлы сауда-саттықты тек бір адамнан екінші адамға ғана жүргізу керек деп жарлық шығарса да, уақыт өте келе бұл ережелер жеңілдетіліп, алаңға тұрақты базар ғимараттары пайда бола бастады. 1547 жылы болған өрттен кейін Иван Қорқыныш өзінің шығыс жағындағы ағаш дүкендерін қайта ұйымдастырып, базар қатарларын құрды. Ильинка және Варварка көшелері Жоғарғы қатарларға (қазіргі ГУМ дүкені), Орта қатарлар мен Төменгі қатарларға бөлінді, бірақ Төменгі қатарлар Зарядьеде орналасқан еді. Бірнеше жылдан кейін Иван IV тұсында ордың үстіне Әулие Ананың аралас соборы, әдетте Әулие Василий соборы деп аталатын собор салынды. Бұл алаңға қазіргі таңдағы ерекше силуэтін (пирамида тәрізді шатырлар Кремль мұнараларында әлі салынбаған) берген алғашқы ғимарат болды. 1595 жылы ағаштан жасалған базар қатарлары таспен ауыстырылды. Сол кезде патша жарлықтарын жариялау үшін Лобное место деп аталатын кірпіш платформа да салынды. Қызыл алаң қасиетті орын деп есептелді. Онда түрлі мерекелік шерулер өткізіліп, құрма жексенбісінде атақты "есек үстіндегі шеру" ұйымдастырылды, онда патриарх есек үстінде отырып, патша мен халықпен бірге Кремльдегі Киелі Василий соборынан шықты. 1612 жылы поляк әскерін Мәскеуден қуып шыққан кезде князь Дмитрий Пожарский Кремльге алаң арқылы кірді. Осы оқиғаның естелігіне орай ол өзінің әскеріне ілесіп жорыққа шыққан "Құдай анасының Казань иконасы" құрметіне Казань соборын салды. Сонымен қатар (1624-1625) Спасская мұнарасына заманауи шатыр шатырлары орнатылды. Бұл Шотландиядан келген Кристофер Галлоуэйдің ұсынысы мен одан кейінгі жобасына сәйкес жасалды. Ол жаңа мұнараның сағатын жобалауға шақырылды және сағаттың үстіндегі шатыр шатырының орналасуын ұсынды. Ғасырдың ортасында мұнараның басына екі бас бүркіт орнатылды. Осыдан кейін алаң Красивая ("әдемі") деп аталды. 17 ғасырдың аяғында (1679-1680) алаң барлық ағаш құрылымдардан тазартылды. Содан кейін барлық Кремль мұнаралары, Никольскаядан басқа, шатырлы шатырлармен жабылды. Қызыл алаңның үстіндегі қабырғаға (Царская мұнарасы деп аталатын) шатыр тұрғызылды, осы жерден патша алаңдағы рәсімдерді көре алатын болды. Сондай-ақ, Китай-городтың қабырғасына орналастырылған Воскресенский (Иберия) қақпаларында шатырлардың шатырлары салынды. Бұл Неглинная өзенінің үстіндегі Воскресенский көпіріндегі бекіністі қақпалар еді. 1697 және 1699 жылдары Воскресенский көпірінің екі жағындағы қақпалар үлкен тас ғимараттарға қайта жаңартылды: Монета зауыты және Жергілікті басқарма (қалалық және полициялық мәселелермен айналысатын басқарма). Жергілікті басқарма (қазіргі Тарихи мұзей орнында) Петр I бұйрығымен құрылған Бас дәріхана ретінде белгілі болды. 1755 жылы алғашқы орыс университеті бастапқыда Жергілікті басқарма ғимарында орналасқан, бірақ кейін Манеж алаңынан бері Моховая көшесіндегі әйгілі ғимаратқа көшірілді. Сонымен қатар (қазір құрғатылған) Алоизио орға дәрілік өсімдіктерді өсіру үшін мемлекеттік дәріхананың бағы ретінде пайдаланылды.

18 ғасыр

1702 жылы Никольский қақпасының жанында Ресейдегі алғашқы қоғамдық театр салынды. Ол 1737 жылға дейін болды, содан кейін өрт сөндіріліп, қирады. 1730 жылдары ескі ғимараттың алдына жаңа монета сарайы, Губернское правление (Облыстық басқарма) деп аталды, салынды. Екатерина II билік еткен кезде алаңды жақсартуға шешім қабылдады. 1786 жылы базар қатарларының жоғарғы қабаты тастан салынды. Бұл қатар алаңның қарсы бетінде, Спасская және Никольская мұнаралары арасындағы бекініс орналасқан жерге салынды. Содан кейін сәулетші Матвей Казаков (ескі үлгіде) бұрынғы орнынан сәл батысқа қарай кескен тастан жаңа Лобное местон салды.

XIX ғасыр және XX ғасырдың басында

1804 жылы саудагерлердің өтініші бойынша алаңға тас төселді. 1806 жылы Никольская мұнарасы готика стилінде қайта жаңартылып, конус тәрізді шатыры болды. Алаңды жақсартудың жаңа кезеңі 1812 жылы Наполеон шапқыншылығынан және өрттен кейін басталды. 1813 жылы бекініс толытылып, оның орнына ағаштар қатарлап отырғызылды. Өрттен зардап шеккен бекініс бойындағы базар желісі бұзылып, шығыс жағында Джозеф Бове Империя стилінде жаңа желілер ғимаратын салды. 1818 жылы Минин мен Пожарскийге ескерткіш орнатылды; оның салынуы соғыс кезіндегі патриоттық сезімнің күшеюін көрсетеді. 1874 жылы Земский приказдың тарихи ғимараты бұзылды. Оның орнына Императорлық тарихи мұражай псевдоресейлік стильде салынды. Бове желілері бұзылғаннан кейін 1888 және 1893 жылдар аралығында жаңа ірі ғимараттар салынды, олар да псевдоресейлік стильде болды: жоғарғы желілер (Жырма дүкені) және ортаңғы желілер. Жоғарғы желілер бөлшек сауда үшін, ал ортаңғы желілер көтерме сауда үшін арналған, олар бірге Мәскеудегі алғашқы универмагты құрады. Осымен бірге (1892 жылы) алаң электр шамдарымен жарықтандырылды. 1909 жылы алаңда алғаш рет трамвай пайда болды.

Кеңес дәуірі мен қазіргі дәуір

Кеңес дәуірінде Қызыл алаң маңыздылығын сақтап, жаңа мемлекеттің орталық нүктесіне айналды. Совет үкіметінің ресми мекенжайы болғанмен қатар, 1919 жылдан бастап әскери шерулерге танымал орын болды. Ленин мавзолейі 1924 жылдан бастап алаң кешенінің бөлігіне айналып, барлық ұлттық мерекелердегі салтанатты шараларға арналған трибуна қызметін атқарды. 1930 жылдары Қызыл алаң арқылы өтетін ауыр әскери техникаға орын ашу үшін Қайта тірілу қақпаларымен бірге Казань соборы мен Иверская капелласы бұзылды (екеуі де Кеңес Одағы құлағаннан кейін қайта салынды). Мәскеудегі ең танымал ғимарат – Киелі Василий соборының да, Мемлекеттік тарихи мұражайдың да орнына үлкен Қызыл алаң жасау жоспары болған. Аңыз бойынша, Сталиннің жақын серігі және Мәскеуді қайта құру жоспарының жетекшісі Лазарь Каганович соборды алып тастауға болатын Қызыл алаңның моделін жасап, парадтар мен қозғалысқа кедергі келтіретінін көрсету үшін Сталинге ұсынған. Бірақ ол модельден соборды алып тастағанда, Сталин өзінің танымал сөзімен: "Лазар! Оны қайта орнына қой!" деп қарсылық білдірген. Алайда, осы оқиғаға қатысты құжатталған дәлел жоқ. 1963 жылы Африка студенттері тобы Эдмунд Ассаре Аддо есімді медицина студентінің қазасына наразылық білдіріп, Қызыл алаңда акция ұйымдастырды. Бұл 1920 жылдардың соңынан бері Қызыл алаңда өткен алғашқы саяси наразылық болды. 1987 жылдың 28 мамырында Батыс Германияның ұшқышы Матиас Раст Cessna F172P ұшағын Қызыл алаңның жанындағы Киелі Василий соборының қасына қондырып, Кеңес әуе қорғанысында үлкен дау тудырды. 1990 жылы Кремль мен Қызыл алаң ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген КСРО-дағы алғашқы нысандардың бірі болды. Қызыл алаң жоғары деңгейдегі концерттерге де арналған орын болды. Linkin Park, The Prodigy, t. A. T. u., Shakira, Scorpions, Paul McCartney, Roger Waters, Red Hot Chili Peppers және тағы да басқа жұлдыздар концерт берді. Жаңа жылды тойлауға арналған 2006, 2007 және 2008 жылдары Қызыл алаңда мұз айдыны жасалды. Пол Маккартнидің концерті көптеген адам үшін тарихи сәт болды, себебі Совет Одағында The Beatles тобына тыйым салынғандықтан, олардың ешбір концерті тікелей эфирде көрсетілмеген. Сонымен қатар, The Beatles тобының пластинкаларын сатуға да тыйым салынған. Маккартнидің концерті тарихи болғанымен, ол Ресейде өнер көрсеткен алғашқы "Beatle" емес еді. Бұрынғы "Beatle" Ринго Старр және оның All Starr тобы 1998 жылдың тамызында Мәскеудегі "Ресей залында" концерт берді. 2008 жылдың 4 желтоқсанында КХЛ лигасы 10 қаңтарда Қызыл алаңда алғашқы жұлдыздар ойынын ашық ауада өткізетінін хабарлады.

Парад өткізу орны

Қызыл алаңдағы ең маңызды әскери парадтардың екеуі – 1941 жылғы Қазан революциясының парады, қала немістермен қоршалғанда әскерлер Қызыл алаңнан тікелей майданға аттанған кезде, және 1945 жылғы Жеңіс парады, онда жеңілген нацистік әскерлердің тулары Ленин мавзолейінің табанына тасталған. Кеңес Одағы 1 мамыр күні (1969 жылға дейін), Жеңіс күні және Қазан революциясы күні Қызыл алаңда көптеген шерулер өткізді, олар үгіт-насихат, тулар, еңбек демонстрациясы, қатар тұрып өтушілер, сондай-ақ танктер мен зымырандарды көрсетуден тұрды. Жеке шерулер Отан қорғаушы күні (1925 жылғы 23 ақпан), Танкшілер күні (1946 жылғы 8 қыркүйек) және Иосиф Сталиннің мемлекеттік жерлеу рәсімі (1953 жылғы 9 наурыз) күндері өткізілді. Жеңіс күнінде 1945, 1965, 1985 және 1990 жылдары Кеңес әскерінің шерулері мен парадтары да өтті. 1995 жылдан бері, Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германияның жеңілісінің жылдығын атап өту мақсатында жыл сайынғы Мәскеу Жеңіс күні парады алаңда өткізіледі. 2008 жылдың қаңтар айында Ресей Қызыл алаң арқылы әскери техниканы қайтадан парадқа шығаратынын мәлімдеді, бірақ Иверский қақпасын жаңартқаннан кейін, ауыр техника үшін Тарихи мұражай бойындағы қолданыстағы өткелдердің бірі жабылып, бұл мәселені қиындатты. 2008 жылдың мамыр айында Ресей жыл сайынғы Жеңіс күні парадын өткізді, және 1991 жылы КСРО тарағаннан бері алғаш рет ресейлік әскери техника алаң арқылы шеру жасады. 2010 жылғы 9 мамырда, Германияның 1945 жылы капитуляциясының 65 жылдығын еске алу үшін Франция, Ұлыбритания және АҚШ қарулы күштері Мәскеу Жеңіс күні парадында тарихта алғаш рет шеру жасады.

Ғимараттар

Төменде Қызыл алаңның солтүстік-батыс жағындағы Мемлекеттік тарихи мұражайдан бастап, алаңның тікелей үстінде орналасқан барлық ғимараттар сағат тілі бойынша сипатталады.

Мемлекеттік тарихи музей

Қызыл алаңның солтүстік-батыс жағында орналасқан Мемлекеттік тарихи мұражайдың ерекше қара қызыл түстес ғимараты тұр. Ол 1875–1883 жылдары салынғандықтан, Қызыл алаңның сәулет ансамблінің салыстырмалы түрде жас бөлігі болып табылады. Ол салынғанға дейін 18-шы ғасырдың басында осы орында Мәскеудегі алғашқы дәріхана ғимараты орналасқан, ол 1755 жылы қайта жаңартылып, екі он жыл бойы жаңадан құрылған Мәскеу мемлекеттік университетінің алғашқы кампусы ретінде пайдаланылған. Бүгінгі мұражай ғимараты 1872 жылы құрылған тарихи мұражай үшін арнайы салынды және 1883 жылдың мамыр айында салтанатты түрде пайдалануға берілді. Оның сәулетшісі Владимир Осипович Шервуд болды, ол дәстүрлі орыс сәулетіне негізделген тарихилік стилінің – «орыс стилінің» маңызды өкілдерінің бірі саналады, бұл стиль сол кезде кеңінен қолданылды. Мұражай ғимараты осыған сәйкес «Ескі орыс» стилінде салынған: қасбеттері дәстүрлі орыс православие шіркеулерін еске түсіретін аркалы терезелермен және әшекейлермен безендірілген, бүйірлеріне Кремль мұнараларын еске түсіретін бірнеше сәндік мұнаралар қоса берілген, ал шатырының пішіні Кремльдегі Ұлы Кремль сарайын еске түсіреді – 16-шы және 17-ші ғасырларда ерекше бағаланған орыс үйінің үлгісі. Бүгінде Тарихи мұражай – Ресейдегі ең ірі және ең танымал тарих мұражайы. Онда 16 мамандандырылған бөлімде Ресей тарихының дерлік барлық кезеңдерінен 4,5 миллионға жуық экспонат сақталған, сонымен қатар жыл бойына бірнеше тақырыптық көрмелер ұйымдастырылады. Мұражайдың өзінен басқа, тарихи мұражай кешеніне ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген Сент-Басилий соборы және Новодевичье монастыры да кіреді.

Қайта тірілу қақпасы

Қайта тірілу қақпасы Солтүстік-Батыс жағынан Қызыл алаңға кіретін екі қақпаның бірі болып табылады. 1680 жылы алғаш рет салынған бұл құрылыс бастапқыда Китай-Город бекіністерінің бір бөлігі болған. Оның негізгі бөлігінде екі аркалы порталдан тұрады, олар симметриялық түрде екі тікбұрышты мұнарамен жабылған, олардың жоғарғы бөлігі Кремль мұнараларын еске салады. Бастапқыда Қайта тірілу қақпасы Қызыл алаңның солтүстік жағындағы сәулеттік ансамбльдің бір бөлігін құрады, ол қақпадан басқа, мемлекеттік басқару ғимаратын (төменде қараңыз) және 19 ғасырдың соңында тарих мұражайының құрылысы үшін бұзылған, қазір сақталмаған дәріхана ғимаратын қамтыды. Ресей империясы кезінде қақпа Мәскеудің ортасына символдық кіреберіс ретінде қызмет етті, әсіресе маңызды мерекелерде: патшалар таққа отыру салтанатында Қызыл алаңда таққа отыру жарияланбастан бұрын міндетті түрде осы қақпадан өтетін. 1931 жылы жаңа мемлекеттік билік Қызыл алаңдағы әскери шерулер кезінде әскери техниканың өтуіне кедергі келтірмеу үшін қақпаны бұзды. Бүгінгі қақпа көбінесе түпнұсқаның көшірмесі болып табылады және 1996 жылы қайта салынды. Қақпаның солтүстік жағындағы екі порталдың арасында 1781 жылы салынған Ивирондық Құдай анасының иконасына арналған шағын ғибадатханасы сол кезде қайта жаңартылды. Осы ғибадатхана үшін Афон тауында, Ивирон монастыры орналасқан жерде иконаның жаңа көшірмесі жасалды.

Бұрынғы мемлекеттік әкімшілік

Қайта тірілу қақпасы мен Казань соборының арасында тұрған ғимарат Қызыл алаңдағы ең көзге түспейтін ғимараттардың бірі. Ол 1733-1740 жылдары салынды және содан бері Мәскеу қаласы мен Мәскеу губернаторлығының (соңғысы ішінара бүгінгі Мәскеу облысына сәйкес келеді) әкімшілігінің бас кеңсесі болып табылады. 1812 жылы Наполеонға қарсы соғыста Мәскеудің көп бөлігі қираған кезде, үкімет әкімшілігі ғимараты да зардап шекті. 1810 жылдары ол сәулетші Жозеф Бове басшылығымен қайта салынды, ол сол кезде қаланың қайта құрылуында маңызды рөл атқарды. Осы қайта құру барысында үйдің шатырына мұнара қосылды, ол ұзақ уақыт бойы өрт сөндіру станциясының бақылау мұнарасы ретінде пайдаланылды. Бірақ ХХ ғасырдың басында бұл мұнара бұзылып алынды. Бұрынғы мемлекеттік әкімшілік ғимаратының ауласында мемлекеттік монетахананың ескі ғимараты бүгінге дейін сақталған. Ол 1697 жылы Ұлы Петрдің жарлығымен салынды және содан бері патшалық империяның ақша шығару жүйесі Санкт-Петербургке көшірілгенге дейін, шамамен ширек ғасыр бойы күміс монеталарды өндіру орталығы болды. Монета шығару тоқтағаннан кейін ғимараттың терезесі жоқ төменгі бөлігі уақытша қарызы бар саудагерлер үшін борышкерлер түрмесі ретінде қолданылды. Бүгінде бұрынғы үкімет ғимараты мен ескі монетахана көршілес тарихи мұражайдың құрамына кіреді.

Қазан соборы

Қазан соборы бұрынғы үкімет әкімшілігі ғимаратының оң жағында, Қызыл алаң мен Никольская көшесінің бұрышында орналасқан. Бүгінгі собор 1993 жылғы қайта жасалған нұсқасы; алғашқыда осы жерде 1620 жылдардан бері шіркеу болған, бастапқыда ағаштан, кейін 1636 жылдан бастап тастан салынған. Қазан соборы атын ғасырлар бойы Ресей православие шіркеуінің сенушілері қастер тұтқан Қазан анасының иконасына қарызды. Аңыз бойынша, осы икона Ресей халық әскеріне, ұлттық батырлар Кузьма Минин мен Дмитрий Пожарский басшылығымен 1612 жылы Польша-Литва одағының әскерін жеңуге көмектескен. Жеңіске жеткеннен кейін бірнеше жыл өткен соң, адал князь Пожарский осы иконаға арналған соборды салды. Бұл сол кездегі Ресейдегі дәстүр бойынша, тарихи маңызды жеңістердің құрметіне шіркеулер салумен сәйкес келді. 17-18 ғасырларда Қызыл алаңдағы Қазан соборы Мәскеудегі ең маңызды құдай орындарының бірі болды және Польша-Литва одағына қарсы жеңіс мерейтойында патриарх пен патша жетекшілігімен салтанатты крест процессияларының өтетін жері болды. 1936 жылы собор, көптеген басқа Мәскеу құдай орындары сияқты, Иосиф Сталиннің келісімімен бұзылды. Халықтың бірнеше рет талап етуімен қайта құру жұмыстары 1990 жылдардың басында басталды және 1993 жылы аяқталды. Осылайша Қазан соборы Кеңес кезеңінде бұзылған және 1990 жылдары қайта салынған Мәскеудегі алғашқы құдай орындарының біріне айналды.

GUM дүкендері

ГУМ универмагы алаңның шығыс жағында орналасқан, Никольская және Ильинка көшелері арасындағы барлық аумақты алып жатыр. Қызыл алаңдағы орналасқан жері және үлкен көлеміне байланысты, сауда алаңы шамамен. Ғимараттың ерекше архитектурасының арқасында ГУМ – Ресейдегі ең танымал сауда орталығы. 1893 жылы салынған, ол 1815 жылдан бері Жоғарғы сауда қатарларын орналастырған Империя стиліндегі ғимараттың орнына келді, ол Кітай-городтың сауда қызметінің көп бөлігін бір шатыр астында біріктірген. XIX ғасырдың ортасында бұл ғимарат тозуды бастағаннан кейін, оны ауыстыру жоспарланған. Алайда, ұйымдастыру қиындықтарына байланысты, бұл жоспарлар тек 1890 жылдары іске асырылды, осы мақсатта арнайы компания құрылды және сәулетшілер арасында идеялар конкурсы жарияланды. Бұл конкурсты архитектура профессоры Александр Померанцев және одан беймәлім инженер Владимир Шухов жеңіп алды. Жаңа сауда қатарларын салу 1890 жылдан 1893 жылға дейін жалғасты. 1893 жылдың 2 желтоқсанында салтанатты түрде ашылғанда, жаңа ғимарат ресейлік және шетелдік жұртшылықты ғана емес, үш галереяның Шухов жобалаған және 60 мыңнан астам шыны панельдерді пайдаланып салған, жаңа шыны төбе құрылысымен де таң қалдырды. Ғимараттың архитектуралық стилі, он жыл бұрынғы Тарихи мұзей сияқты, тарихи «орыс стилінде» шешілген, 16 ғасылдың бояр сарайларының есімдерінен алынған шатыр қалқасы, Кремль үлгісіндегі екі сәндік мұнарасы және тарихи орыс ғимараттарын еске түсіретін негізгі фасады бар. Кеңес дәуірінде жаңа Жоғарғы сауда қатарлары қызықты тарихқа ие болды. 1921 жылы оларға қазіргі ГУМ атауы берілді (сол кезде бұл «Мемлекеттік универмаг» дегеннің – Gossudarstwenny Uniwersalny Magasin қысқартылған түрі болды, бүгінде ол «Басты универмаг» – Glawny Uniwersalny Magasin дегенді білдіреді). 1930 жылдардың басында олар екі онжылдыққа жабылып, кеңсе және тұрғын үйлер ретінде пайдаланылды, ал 1953 жылдың соңынан бастап КСРО тарағанға дейін ГУМ – нағыз социалистік тапшылық шаруашылығының ортасындағы үлгілі универмаг саналды. 1990 жылдары ГУМ жекешелендіріліп, толыққанды жаңартылды және бүгінде жергілікті тұрғындар мен туристерге жоғары баға диапазонындағы бутиктерімен ерекшеленетін сәнді сауда орталығы ретінде таныстырылуда.

Ортаңғы сауда қатарлары

Ілинка көшесінің бұрышында орналасқан ғимарат 17 ғасырда Орта сауда қатарлары тұрған жерде салынған. Бұл қатарлар, қазіргі GUM дүкені орналасқан Жоғарғы сауда қатарларымен бірге, Қызыл алаңға іргелес Кітай-город ауданының қалыптасуына ықпал еткен кең сауда аймағының бөлігі болды. Бұл аумақтағы әртүрлі базарлар мен жеке жасалған ағаш құрылыстар алғаш рет 18 ғасырдың соңында сауда үшін арнайы салынған ғимарат кешенімен алмастырылды, оның авторы итальяндық шебер Джакомо Кваренги. Бірақ 1812 жылғы соғыста бұл ғимараттар өртеніп кетті де, олардың орнына Жозеф Бове қайта салған Орта сауда қатарлары орналасты. Бұл ғимарат бүгінгі күнге дейін сақталған және Қызыл алаңнан бірнеше жүз метр шығысқа қарай, Ілинка көшесінде орналасқан. Орта сауда қатарлары 1894 жылға дейін, GUM дүкені де солай, салынып біткен жоқ. Бастапқыда соңғысына қосымша құрылыс ретінде жоспарланған жоғарғы қатарлар бөлшек сауда үшін, ал олардың оң жағындағы үй-жайлар көтерме сауда үшін арналғандықтан, екі ғимараттың сәулеттік стилі өте ұқсас. Ғимараттың сәулетшісі – Роман Кляйн, ол сонымен қатар 19 ғасырдың соңында Мәскеудегі көптеген танымал құрылыстарды, оның ішінде Пушкин мұражайын жобалаған. Большевиктер билікке келгеннен кейін ғимарат енді сауда орталығы ретінде пайдаланылмады, оның орнына түрлі мемлекеттік органдардың бас кеңсесіне айналды. Соңғы жылдарға дейін ол Ресей Қарулі күштеріне тиесілі болды. 2007 жылдың басында бұрынғы сауда қатарларының төрт ішкі құрылысы бұзылып, ғимаратты түпнұсқасына сәйкес қайта жаңарту жоспары жасалды. Бұл жоспарлар ресейлік және шетелдік БАҚ өкілдерінен сыни пікірлерге ұшырады, себебі заңдағы тірелмелі тұсты асыра пайдаланып, сақтау ережесін бұзуға талпыныс жасалғандай болды. Қазіргі уақытта ғимараттың ішкі кеңістігінде Меганом және Nowadays Office компанияларының жобалары бойынша мұражай құру жұмыстары жүргізілуде. Жаңа мұражай ЮНЕСКО қорғауындағы Мәскеу Кремлі мұражайларының бір бөлігі болады және Кремль қару-жарақ коллекциясының бір бөлігін Кремль қабырғаларынан тысқары шығарады.

Лобное мешіті

Лобное Место – алаңның оңтүстік-шығыс бөлігінде, Киелі Василий соборының алдында орналасқан ақ тастан жасалған дөңгелек, трибуна тәрізді құрылым. Бұл сонымен қатар, қазіргі күнге дейін құжатталған алаңдағы ең көне ғимараттардың бірі. Лобное Место алғаш рет 1549 жылы, онда 19 жастағы Иван Грозный патша сөз сөйлеген кезде айтылды. Осылайша, ол бастапқыда патша жарлықтарын халыққа жариялау үшін арналған алаң ретінде жоспарланғаны анық. Лобное Место атауы сөзбе-сөз "маңдай" немесе "бас сүйек" (демек, Голгофаның тікелей аудармасы) дегенді білдіруі мүмкін, бірақ басқа гипотезалар бойынша, ол маңдаймен ешқандай қатысы жоқ, ал ортағасырлық Ресейде тік өзен жағалауын білдіретін "мақтау" деген сөзбен байланысты. Дәстүр бойынша, Қызыл алаңдағы трибуна бастапқыда ағаштан жасалған, ал темір торы бар қазіргі тас ғимарат 1590 жылдардың соңында салынған. Уақыт өте келе, Лобное Место мемлекеттік жарияламалар мен хабарламалар үшін ғана емес, сонымен қатар салтанатты шаралардың орталығы ретінде де пайдаланылды; Ресей Православ шіркеуінің патриархтары Қызыл алаңдағы салтанатты қызметтерде көпшілік алдында сөз сөйледі. Сонымен қатар, Лобное Место 1671 жылы Стенка Разиннің және тағы басқалардың өлім жазасы орындалған жер ретінде танымал болды. Бірақ бұл жазалаулар тікелей трибунада емес, бірнеше метр қашықтықта орындалды. Санкт-Петербург Ресей империясының астанасы болғаннан кейін, Лобное Место патша трибунасы ретіндегі қызметін жоғалтты және содан бері ескерткіш болып табылады. 1786 жылы ол архитектор Матвей Казаковтың жобасы бойынша қайта салынды және бірнеше метр шығысқа жылжытылды.

Минин мен Пожарский ескерткіші

1812-1818 жылдар аралығында орнатылған екі орыс ұлттық батыры Кузьма Минин мен князь Дмитрий Пожарскийге арналған ескерткіш, әйгілі Василий соборының тікелей алдында тұр. Сол кезде алаңның солтүстік бөлігінде орналасқан Казань соборы сияқты, бұл ескерткіш те 1612 жылы Мәскеуді поляк-литвалық басқыншы әскерлерінен азат етуді еске салады, онда Минин мен Пожарский басқарған халық әскері шешуші рөл атқарды. Салмағы 20 тонна болатын қоладан жасалған ескерткіш сол кездегі қайырымдылықтар есебінен қаржыландырылып, мүсінші Иван Мартоспен жобаланды. Шамамен 15 жылдық жоспарлау мен құрылыстан кейін, ол 1818 жылдың ақпан айында салтанатты түрде ашылды. Ол кезде Ресей Наполеон басқарған француз басқыншылығын тоқтатып, Мәскеуді қайта құру жұмыстары да аяқталып үлгерген болатын. Сондықтан ескерткіш Ресейдің жеңіске жеткендігінің және оның батыр ұлдарының символы ретінде үлкен қуанышпен қарсы алынды. Дегенмен, бастапқыда мүсін Сент-Базиль соборының алдында емес, қазіргі GUM универмагының алдында, басты кіреберіс деңгейінде орналасқан. 1930 жылы әскери шерулер мен ірі демонстрациялар үшін көбірек орын жасау мақсатында ғана қазіргі орнына көшірілді.

Қасиетті Василий соборы

Киелі Василий соборы, алаңның оңтүстік жағын шектейтін, әрине, алаңның ең танымал ғимараты және Ресейдің мәдени ескерткіштерінің бірі. Бұрын шіркеу Мәскеудегі негізгі құдайға сыйынған орын болған, бірақ бүгінде собор көбінесе музей ретінде жұмыс істейді, ол қарсы жағында орналасқан Мемлекеттік тарихи музей кешенінің бір бөлігі. 1990 жылдардың басынан бері соборда мерзімі белгісіз қызметтер өткізіліп келеді. 16 ғасырдың ортасында Киелі Үшбірлік шіркеуі ағаштан салынған, ол Киелі Василий соборының орнында дәл сол жерде тұрды. 1555 жылы патша Иван Қатыгез үш жыл бұрын Ресейдің Қазан хандығына қарсы жеңісін еске түсіретін монументалды шіркеу салуға бұйрық берді. Бұл сол кездегі әскери жеңістерді еске алу үшін шіркеулер салу дәстүріне сай болды. Ағаш шіркеу содан кейін бұзылып, 1561 жылы қазіргі собор осы жерде салынды, осылайша алаңдағы ең көне ғимараттардың біріне айналды. Собордың бүгінге дейін кең таралған аты Иван Блаженныйдің есімімен байланысты, ол сол кезде патша Иванның құрметіне ие болған және 1522 жылы қайтыс болғаннан кейін собордың жанында жерленген. Иван Барма және Постник Яковлев шіркеудің ең белгілі сәулетшілері болды. Собор салынғаннан бастап Ресей астанасы Мәскеуден Санкт-Петербургке көшірілгенге дейін ол қаланың ең маңызды шіркеуі және православиелік барлық маңызды мерекелерде салтанатты қызметтер өткізілетін орын болып қала берді. Тарихында собор бірнеше рет қирату қаупіне тап болды; аңыз бойынша, Наполеон 1812 жылы Мәскеуден шығып кетер алдында соборды жарылуға бұйрық берген, бірақ кенеттен жаңбыр жауып, жақылған қосқыштар сөндірілді. 1918 жылы Қазан революциясынан кейін собор большевиктер тарапынан жабылды және оның басшысы атылып өлтірілді. Сонымен қатар, соборды бұзу жоспарлары болды, бірақ сәулетші Петр Барановскийдің жеке міндеттемесі, оған жоспарларға қарсы бұзуды дайындау тапсырылды, олардың іске асуына кедергі келтірді. Собордың ерекшелігі – оның асимметриялық және бірегей сәулет стилі, ол оны көптеген басқа орыс православие шіркеулерінен ерекшелендіреді. Ғимараттың басты элементі – оның тоғыз шіркеу мұнарасы, олардың кейбіреулері мөлшері мен түсі жағынан ерекшеленетін, жарқыраған қызғылт пияз тәрізді күмбездерімен. Соңғысы ғимараттың негізгі фасадының болмауына әкеледі, сондықтан көрерменге әрбір жағынан ерекше көрініс ұсынады. Бастапқыда ақ тастан салынған собор 17 ғасырдың ортасында жаңарту кезінде кейбір жерлері қызыл кірпішпен әшекейленді, осылайша бүгінгі күнге дейін ерекше түсті әртүрлілікті сақтайды. Собордың ішкі жағы да лабиринт тәрізді дәліздер мен галереяларымен әсерлі.

Шығыс Кремль қабырғасы

Кремль қабырғасының шығыс бөлігі және оның артындағы Қызыл алаң қазіргі орнында 15 ғасырда, Иван III билік құрған кезде пайда болды; қабырға мен алаң Неглинная өзенінен алынған сумен толтырылған кең қорғаныс ойысымен бөлінген. Ойыс екінші қабырғамен қапталып, Кремльді посадқа жалғастыратын үш көпірмен байланыстырылған. Кремльдің үш мұнарасының ең солтүстігінде 70 метр биіктігі бар Никольская мұнарасы орналасқан, ол Әулие Николайға арналған, оның иконасы мұнараның төменгі бөлігін әдептейтін. Мұнара – қазіргі Кремльдің төрт мұнарасының бірі, Кремльге кіретін қақпасы бар. Ол 1491 жылы салынған, жобасын кремль ансамблін салуда маңызды рөл атқарған итальяндық сәулетшілердің бірі Пьетро Антонио Солари жасаған. 1806 жылы Никольская мұнарасы қайта жаңартылып, Кремль үшін ерекше готика стилінде салынды. Бірнеше жылдан кейін Наполеон әскерлері оны қиратты, ал 1816 жылы Жозеф Бове қатысуымен қайта тұрғызылды. Готика стилімен ерекшеленетін Никольская мұнарасы бүгінде Кремльдің жиырма мұнарасының ішіндегі ең ерекшесі болып табылады. Спасская мұнарасы – Кремльдің шығыс қабырғасының басты мұнарасы және Кремльдің ең танымал мұнарасы. Онда да Кремльге кіретін қақпа бар, ол Қызыл алаңды оңтүстіктен көршілес Киелі Василий соборымен бірге жабады. Мұнара қақпаның үстінде ілген Құтқарушы бейнесінің құрметіне Спасская деп аталған, биіктігі 71 метрден асады. Никольская мұнарасы сияқты, оны да Пьетро Антонио Солари 1491 жылы салдырған. Алайда, ол кездегі биіктігі қазіргі биіктігінің жартысына жуық болған. 1624–1625 жылдарғы қайта жаңартудан бері мұнара қазіргі пішінін сақтап келеді, онда Кристофер Галлоуэй жасаған үлкен сағаты бар қоңырау мұнарасы орнатылды, ол бүгінде мұнараның ең танымал сәулеттік элементі. Сағаттың төрт циферблаты, мұнараның әр жағында орналасқан, 1852 жылға дейін сақталған, диаметрі 6,12 метр. Сағат механизмі үш қабатты кеңістікте орналасқан, ал мұнараның жоғарғы жағында оншақты қоңырау әр ширек сағат сайын соғылады. Никольская және Спасская мұнараларының басына үш қабатты рубин мен агаттан жасалған үш метрлік қызыл жұлдыз орнатылған. Бұл жұлдыздар коммунизмнің символы болды және 1937 жылы бес Кремль мұнарасына орнатылды, олар бұрын Ресей империясының екі бас бүркітімен әдептелген. Никольская мен Спасская мұнараларының арасындағы Ленин мавзолейінің деңгейіндегі кішкентай мұнара – Сенатская мұнарасы. Ол 1491 жылы Пьетро Антонио Соларимен бірге салынған, қорғаныс мақсатында ғана пайдаланылған: ол Қызыл алаң жағынан Кремльді күзеткен. Ұзақ жылдар бойы ол атаусыз қалды. Тек 1787 жылы сәулетші Матвей Казаков Кремль аумағында Кремль Сенатын салғаннан кейін ғана оған қазіргі атауы берілді. Сенат күмбезі Қызыл алаңнан көрінеді. Мұнараның орталық бөлігінде үш қабатты күмбезді бөлмелер орналасқан. 1860 жылы жалпақ мұнараның басына тас шатыр орнатылып, оның үстіне алтын түсті ауа райының белгісі қойылды. Мұнарада Кремльден Қызыл алаңға дейін VIP-тұлғалардың өтуіне мүмкіндік беретін өткел бар. Оның биіктігі .

Ленин кесенесі

Совет дәуірінің маңызды ескерткіші – Ленин мавзолейі, ол алаңның батыс жағында орналасқан. Ол Кремль қабырғасының жанында, Сенат мұнарасының биіктігінде тұр, бұл жерде 18 ғасырға дейін қорғаныс орғылы болған, ал 1909 жылдан 1930 жылға дейін трамвай желісі өткен. Мавзолей ішінде Владимир Лениннің әсем балсамдалған денесі броньды шыны саркофагта жатыр. Бүгінгі күнге дейін мавзолей белгілі бір күндері келушілерге ашық. Қазіргі гранит пен лабрадориттен жасалған ғимараттың алдында екі уақытша мавзолей орнатылған. Олардың біріншісі 1924 жылдың қаңтарында, Лениннің қайтысынан кейін бірнеше күн өткен соң салынды, ол үш метр биіктіктегі қарапайым куб пішіндес болды. 1924 жылдың көктемінде екінші уақытша құрылым орнатылды. Ағымдағы ғимарат 1929-1930 жылдары салынды. Сырттан ол көп қабатты пирамида пішінінде, бұл мавзолейдің ежелгі үлгілерге негізделген монументалды жерлеу орны екенін көрсетеді. Жобаның авторы – белгілі сәулетші Алексей Щусев, ол бұрынғы екі мавзолейдің де құрылысын басқарған. Мавзолей салынғаннан бастап, Кеңес Одағының соңына дейін, мавзолей социалистік әлемдегі басты тартымды орын және қасиетті саналды. Қызыл алаңдағы әскери шерулер мен парадтар кезінде мемлекет басшылары 1990-шы жылдардың ортасына дейін мавзолейдің төбесіндегі орталық трибунадан көрінетін. 1953 жылы Лениннің ізбасары Иосиф Сталиннің денесі балсамдалып, мавзолейге қойылды. Бірақ сегіз жылдан кейін, КПСС-нің 20-шы съезінен кейін басталған десталинизация кезеңінде ол мавзолейден шығарылып, Кремль қабырғасына жерленді. Бүгінде мавзолей көптеген туристерді тартады, бірақ олардың көпшілігі революциялық көшбасшының жеке басы құлтымен қозғалмайды. Дегенмен, Лениннің мәйітін мавзолейде сақтау мәселесі әлі де даулы. Көптеген танымал адамдар, соның ішінде соңғы кеңес мемлекет басшысы Михаил Горбачев, Лениннің жерленуін қолдады.

Кремль қабырғасы некрополі

Ленин мавзолейінің тікелей артында, Кремль қабырғалары бойында үлкен құрметті зират орналасқан. Бұл 1917 жылдың қараша айында, Қазан революциясы кезінде Мәскеуде шамамен 250 сарбаз қаза тапқанда құрылды. Олар Сенат мұнарасының жанындағы екі ұжымдық қабірде мәңгілік тыныс тапты. Большевиктік революцияның символы болған Қызыл алаңға революционерлерді жерлеу дәстүрі дереу жалғасты: 1919 жылдың көктемінде Лениннің жақын серігі Яков Свердлов Кремль қабырғасына жерленді. 1930 жылы аяқталған Ленин мавзолейі оның орталық бөлігі болды. Содан бері мавзолей және оны қоршаған зират Революциялық некрополь деп аталады. 1920-1980 жылдар аралығында Қызыл алаңға Кеңес Одағының ең лайықты ұлдары мен қыздары деп есептелген жүздеген адамдар – революционерлер, Кеңес Одағының Батырлары, мемлекет және әскери басшылар жерленді. Кремль қабырғасындағы некропольға жерлеу – тек бірнеше адамға ғана берілген ең жоғары құрметтің белгісі саналды. Барлығы он екі мемлекет қайраткері, оның ішінде Свердлов, Михаил Калинин, Климент Ворошилов, Леонид Брежнев және 1961 жылға дейін мавзолейде сақталған Сталин жеке қабірлерге жерленді, ал көптеген революционерлер 15 ұжымдық қабірде мәңгілікке қалды. Дегенмен, мұндағы көптеген жерлеулер Кремль қабырғасындағы нишалар болып табылады, онда революционерлердің, батырлардың немесе бас идеологтардың күлдері салынған 100-ден астам урналар орналасқан. Кремль қабырғасында Лениннің серігі Надежда Крупская, алғашқы ғарышкер Юрий Гагарин, революциялық жазушы Максим Горький, ядролық қаруды жасаған Игорь Курчатов, сондай-ақ шетелдік саясаткерлер Клара Цеткин және Фриц Геккерт сияқты тұлғалардың күлдері сақталған. Кремль қабырғасындағы некрополь 1974 жылдан бері ескерткіш ретінде танылған. 1985 жылы мемлекет басшысы Константин Черненконың жерленгенінен кейін, жаңа жерлеулер тоқтатылды. Бүгінде некропольдің қабірлерін мавзолейге бару кезінде аралап көруге болады.