Кіріспе
Бартоломей Цигенбальд (24 маусым 1683 - 23 ақпан 1719) - лютеран дін қызметкері және Үндістанға алғашқы пиетист миссионер.
Ерте өмір
Зигенбальд 1683 жылы 24 шілдеде Саксонияның Пулсниц қаласында дінге адал отбасыда дүниеге келген. Оның әкесі Бартоломей Зигенбальд аға (1640-1694) - астық саудагері, ал анасы Мария Брюкнер (1646-1692) болды. Әкесі арқылы ол мүсінші Эрнст Фридрих Август Рицхельмен, ал анасы арқылы философ Иоганн Готлиб Фихтемен туысқан. Ол музыкаға ерте жастан бейімделген. Ол Халле университетінде, сол кездегі пиетистік лютерандықтың орталығы болған Август Герман Франкедің оқытуымен оқыды. Дания патшасы Фредерик IV-тің қамқорлығымен Зигенбальд өзінің оқушысы Генрих Плюцшаумен бірге Үндістанға алғашқы протестанттық миссионерлер болды. Олар 1706 жылы 9 шілдеде Транкебардың даниялық колониясына келді.
Миссионерлік қызмет
Сирия дәстүрі бойынша шіркеу, әрине, Оңтүстік Үндістанда, кем дегенде, үшінші ғасырда пайда болған. К. К. Кесава Менон өзінің "Христианство в Индии" (Пракам, 1972) атты кітабының алғы сөзінде осы дәстүрге тән шіркеуді "мәдениетінде индус, дінде христиан, ғибадатында шығыс" деп сипаттады. Робинсон екі дін арасындағы әлеуетті диалогтың одан әрі алға басу сәтінің сәтсіздігіне өкінеді. Ол тіпті Роберто де Нобили мен Зигенбальд сияқты еуропалық миссионерлердің индуизмді қолдауына қолдау білдіргендер де, осы шетелдік дінге деген құлшыныстарына қарамастан, өздерінің діндерінің жоғары екендігіне деген сенімінен ешқашан таймайтынын айтады. Даниялықтардың құлшынысына қарамастан, Ізгі хабарды тарату он сегізінші ғасырдың басына дейін бастаусыз болды. Данияның патшасы Фредерик IV, доктор А. Х. Франке (1663-1727 жж.) ықпалымен, Халле университеті (Саксония) діни ілімінің профессоры, профессорының өте білікті және дінге құлшынысты оқушыларының бірі Бартоломей Цигенбальгты "Транкебардағы пағаналарға" қасиетті ұшқынды жағу үшін тағайындауға ұсыныс жасады.
Транквебар миссиясы
"Преобразованиедан кейінгі бірінші ғасырда поляк жауларына қарсы күресу және оларды қорғап тұру, сондай-ақ осындай зор іс атқаруға қажетті мүмкіндіктер мен құралдар жетіспеушіліктері олардың бұл мақсатта тікелей әрі күшті күш салуларына кедергі болды". Зигенбальд лютеран дінін кемемен алып келіп, Танжоре сарайына баспахана орнатқан. Бірақ даниялықтар сол жерде не істеп жүр екен? Шри-Ланкаға сәттіліксіз экскурсиядан кейін, онда жаулап алуға және басып алуға орын болмады, олар 1620 жылы Транкебарға жол тартты. 1618 жылы Ланкаға экспедицияға басшылық еткен Ове Гедже Танжоре патшасымен "бесеу шақырым үш шақырымнан аспайтын" аумақты жалға алу туралы келісім жасасты. Нәтижесінде форт құрылды, ол әлі күнге дейін тұр, бірақ даниялықтар 1845 жылы Транкебарды британдықтарға тапсырды. Баспа өнерінің және Үндістанның бір-біріне тап болуы бір сәтке ғана байланысты. 1556 жылы Абиссинияға бара жатқан португал кемесі азық-түлік алу үшін Гоаға тоқтады; кемеде баспа машинасы және 14 иезуит бар еді, олардың бірі "Индияның Гутенбергі" Жоао де Бустаманте болды. Гоадағы дінбасылары баспаханаға Абесиниядағыларға қарағанда қатты мұқтаж болды, ақырында баспахана Гоада босатылды, ал Бустаманте баспахананы әлі күнге дейін бар Семинариядағы Сент-Пол колледжінде орнату үшін қалды. Гоаға алғашқы баспахананың келуіне 1542 жылдан бері Гоа мен Транкебарда ізгі хабарды уағыздап жүрген Франциск Ксавье қуанып, қуанып-шадыды. Кейін түсініксіз, бірақ маңызды жайт, Үндістанда барлық баспаханалар жойылып кетті. 1612 жылдан кейін тамил тілінде басылымдар тоқтаған сияқты. Жазбалардан латын және португал тілдеріндегі соңғы кітаптардың Гоада 1674 жылы басылғаны көрінеді. Зигенбальд Дания короліне Үндістанда Ізгі хабарды тарату үшін христиан миссиясын мұра ету туралы өтінішті қабылдады. 1706 жылы Зигенбальд және оның әріптесі Генрих Плютшау Транкебар аймағына жетіп, Үндістанға келген алғашқы протестанттық миссионерлер болды. Шығыс Үндістан компаниясымен алғашқы қақтығыстан кейін, бұл тіпті Зигенбальдтың төрт айға түрмеге қамалуына әкелді, екеуі Данияның Халле миссиясын құрды. Олар жергілікті индустар мен даниялық биліктің қарсылығына қарамастан, қарқынды еңбек етті. Олар 1707 жылы 12 мамырда алғашқы үндістерді шомылдыру рәсімінен өткізді. Білім беру әрқашан миссионерлік жұмыстың ажырамас бөлігі болып келді. Зигенбальд бастауынан бастап өздерінің миссиясының барысында жергілікті тілдерді үйренудің қажеттілігін мойындады. Стивен Нилл бұл қызықты оқиғаға назар аударады: "Бастапқы жоспар Ziegenbalg португал тіліне, ал Plütschau тамиль тіліне шоғырлануы керек еді. Белгілі бір себепсіз, бірақ жұмыстың үлкен пайдасына бұл тәртіп өзгертілді, ал тамилды меңгеру Зигенбальдтың басты мақсаты болды. Оған көмектесетін адам аз болды. Грамматика жоқ еді. XVI ғасырда иезуиттер тамил тілінде бірнеше кітап басып шығарған, бірақ бұл жұмыс тоқтатылған еді, ал лютеран миссионерлері мұндай кітаптардың бар екендігін ешқашан естімеген сияқты". Зигенбальд жергілікті тілді үйренуге көбірек уақыт жұмсап, оны түсініксіз және бекер уағыздағаннан гөрі, оны ерекше деп ойлаған адамдар. 1709 жылы ол былай деп жазды: "Мен сөйлеу мен жазуда да еліктеуге болатын кітаптарды таңдаймын. Олардың тілі (қазір) маған ана тілім сияқты жеңіл, ал соңғы екі жылда тамил тілінде бірнеше кітап жаза алдым". Зигенбальд брахман кастасының кейбір мүшелерін ашық сынға алып, оларды индустар қоғамындағы төменгі касталарды елемеушілікпен айыптады. Сондықтан да бір топ оны өлтіруді жоспарлаған. Бұл реакция жергілікті үндістердің арасында ерекше болды және Зигенбальдтың жұмысы әдетте жауыз жұртқа тап болған жоқ; оның лекциялары мен сабақтары жергілікті тұрғындардың үлкен қызығушылығын тудырды. 1708 жылы даниялық солдат пен мәсіхші емес әйелдің некеден тыс туып-өскен баласын шомылдыру рәсімінен өткізіп, католик немесе протестант ретінде тәрбиелеу керектігіне қатысты дау туындағандықтан, Генрих Плютшау сотқа тартылды. Плюцшау босатылғанымен, Зигенбальд "католиктер қуанды, бізді қудалады, оларға рұқсат берілді" деп жазды. Ол бұл оқиғаны католиктерді батыл етті деп санайды, ол екі аптадан кейін екінші рет болды, ол оның тұтқындалуына әкелді. Бұл оқиға Зигенбальдтың Тамил шаштаразының жесірінің атынан оның марқұм күйеуі мен компанияда аудармашы ретінде жұмыс істейтін католик арасында қарыз бойынша араласуынан туындады. Транкебардағы даниялық форттың командирі Хассиус Зигенбальдтың бұл іске ...
"The original plan was that Ziegenbalg should concentrate on Portuguese and Plütschau on Tamil. For no explicit reason, but to the great advantage of the work, this arrangement was changed, and mastery of Tamil became the primary objective of Ziegenbalg. He had little to help him. No grammar was available. The Jesuits in the sixteenth century had printed a number of books in Tamil, but the work had been discontinued, and the Lutheran missionaries seem never even to have heard that such printed books existed." Ziegenbalg possibly spent more time picking up the local tongue than in preaching incomprehensibly and in vain to a people who would then have thought him quite remarkable. He went on to write, in 1709: "I choose such books as I should wish to imitate both in speaking and writing Their tongue (now) is as easy to me as my mother tongue, and in the last two years I have been able to write several books in Tamil "
Ziegenbalg was publicly critical of some members of the Brahmin caste, accusing them of disregard for lower castes in Hindu society. For that reason, at least one group plotted to kill him. This reaction by native Indians was unusual and Ziegenbalg's work did not generally encounter unfriendly crowds; his lectures and classes drawing considerable interest from locals. In 1708, a dispute over whether the illegitimate child of a Danish soldier and a non Christian woman should be baptized and brought up as a Roman Catholic or a Protestant, resulted in Heinrich Plütschau being brought before a court. Although Plütschau was released, Ziegenbalg wrote that "the Catholics rejoiced, that we were persecuted and they were authorized." He connected this incident, which he took to have emboldened the Catholics, directly with a second nearly two weeks later, which resulted in his imprisonment. This incident arose from Ziegenbalg's intervention on behalf of the widow of a Tamil barber over a debt between her late husband and a Catholic who was employed by the company as a translator. The commander of the Danish fort in Tranquebar, Hassius, regarded Ziegenbalg's repeated intervention in the case, including his advice that the widow kneel before him in the Danish church, as inappropriate and sent for Ziegenbalg to appear before him. When Ziegenbalg demurred, requesting a written summons, he was arrested and, because he refused to answer questions, imprisoned. Although released after a little more than four months, Ziegenbalg still had a difficult relationship with Hassius and that was one reason for Ziegenbalg's return to Europe in 1714–1716. Ziegenbalg was also married in 1716. He was active in cooperation with the Anglican Society for the Propagation of Christian Knowledge, making his work one of the first ecumenical ventures in the history of Protestant missionary work. Neill suggests, "As a missionary of the Danish crown, ordained in Denmark, Ziegenbalg felt himself bound by the liturgy and customs of the Danish church ( ) Only in one respect does [he] seem to have made a concession to the fact that this new church was growing up in India; he made use of the presence in the Christian community of a measure of literary and musical talent to introduce the singing of Tamil lyrics to Indian melodies, in addition to using in church the growing collection of hymns which had been translated from German, but in which the original metres and tunes had been preserved."
Аудармалар
XVI ғасырда протестантизмнің өркендеуі мен Жаңа (және Ежелгі) Келісімнің халық тіліне аударылуының кең таралуы болды. Осы уақыт бойы қанды-таза, терлі-терлі зерттеулерге арнаған соң, Зигенбальд индустар арасында тарату үшін тамиль тілінде көптеген мәтіндер жазды. Ол протестанттық шіркеу тарихында баспаның маңыздылығын жақсы білген. Ол Жаңа Келісімді аударма жұмысын 1708 жылы бастады және 1711 жылы аяқтады, бірақ Зигенбальдтың үнемі жетілдіруге ұмтылып, қайта қарауынан баспа 1714 жылға дейін кешіктірілді. Стивен Нилл былай дейді: "Жаңа тілге алғаш аударылған Киелі кітап аудармасы жиі ғана танымал болады. Зигенбалдың жетістігі айтарлықтай болды; алғаш рет бүкіл Жаңа Келісім үнді тілінде қол жетімді болды. Бірақ бастан-ақ Зигенбальдтың еңбегі әртүрлі себептермен сынға ұшырады" және Иоганн Фабрициустың ізашарлық мәтінге қатысты жаңартуы өте жақсы болды, "ежелгі нұсқа көп ұзамай қолданылмай қалды". Зигенбальг баспаханасыз барлық еңбегінің бекер болғанын жақсы білген. 1709 жылы ол Даниядан баспахананы сұрап алған. Даниялықтар бұл өтінішті Лондонға, Христиандық білімді насихаттау қоғамына жіберді. Шығыс Үндістан компаниясының саудагерлеріне Үндістанда тұрақ алуға рұқсат етілмеген SPCK көмектесуге асықты және 1712 жылы Транкебар миссиясына баспа машинасын, қағаздарын, сиясын және принтерін жіберді. Зигенбальгке сондай-ақ, оның мақсаттарына сәйкес келетін тамил қаріпін жасаудың кешігуі кедергі болды. 1713 жылы 7 сәуірде Мадрастағы англикан шіркеуінің дінбасы Джордж Льюиске жазған хатында Зигенбальд миссионерлік қызметке христиан білімін насихаттау қоғамынан жуырда ғана берілген баспаға қатысты былай деп жазды: "Біз осы орайда Құдайға ризашылық білдіре отырып, Құдай Сөзіндегі шындықтарды жариялауға және осы мақсатта кітаптар таратуға баспа өнерінің қаншалықты үлкен үлес қосқанын еске аламыз". Осыдан кейін ол Ескі Келісімді аударуды бастады, қала орталығынан алыста орналасқан тыныш жерде "өзін кішкентай үй салып, ең маңызды жұмыс деп санайтын жұмысына тыныш қолғабыс ете алды. 1714 жылы 28 қыркүйекте ол Франкке "Исход" кітабының аяқталғанын айтады. Ол қайтыс болған кезде Рут кітабының басынан аяғына дейін жалғастырған болатын".
Басқа жұмыстар
Зигенбальд Еуропалықтардың арасында жергілікті тұрғындарды жақсырақ түсінуді мақсат етіп, тамил тіліндегі Бхакти поэзиясын жинақтады. Алайда ол бұл томдарды баспаға шығару үшін Галлеге жібергенде, оның ұстазы миссионерлердің міндеті "язықшылдықты жою, Еуропаға жалған тәңірлерге табынушылықты таратпау" екенін жазды. С. Мутиа өзінің ("") естелік жазбасында оның аз танымал еңбектерінің тізімімен аяқталады: "Ол христиандық басылымдардың көптеген тамил тіліндегі аудармаларынан басқа, бірнеше кітаптар мен кітапшалар жазды, оларды табиғаты бойынша индологиялық деп сипаттауға болады. Ол баспаханада жалпы білім беретін материалдарды да басып шығарады. 1708 жылы ол өзінің Bibliothece Malabarke жинағын құрастырып, оқыған 161 тамил кітабын тізімдеп, олардың мазмұнын сипаттады. 1713 жылы Biblia Tamulica-да ол бұл библиографияны кеңейтті. Сондай-ақ, 1713 жылы баспаханада Үндістанда басылған алғашқы альманах шығарған. Ал 1716 жылы Томас Дайчтің "Англиз тілін үйрету кітабы" (A Guide to the English Tongue) басылып шықты. Келесі жылы баспа "А" бағасын алды. B. C. (португал тілінде) ағылшын аумақтарындағы мектептер үшін. Транкебарда басылып шықпаған - Зигенбальдтың "Индология" еңбектері. Оның Ндивунпа (Әдептілік туралы төртбұрышты), Кондей Венден (тамилдік этика туралы мәтін), Улага Ниди (Дүниежүзілік мораль, тамил) сияқты еңбектері мен индуизм мен ислам туралы кітаптары тек 150-250 жылдан кейін Еуропада және Мадраста басылды".
Өлім және мұра
Зигенбальд өмір бойы денсаулығы нашарлап, миссионерлік қызметте ауырған. 1719 жылы 23 ақпанда, отыз алты жасында, Транкебарда қайтыс болды. Соңғы 13 жылын тамиль тіліндегі неміс танымдық зерттеулерінің негізін қалауға арнады. Зигенбальд 1718 жылы Транкебарда құрылған Жаңа Иерусалим шіркеуінде жерленген. Олардың еңбегінің жемісі де қиындықтармен бірге келді. Олардың жұмысына индустар да, жергілікті даниялық билік те қарсы болды. 1707-08 жылдары Зигенбальд жерлестерді дінге айналдыру арқылы бүлік шығаруға шақырды деген айыппен төрт ай түрмеде отырды. Саяси қарсылықпен қатар, оған Үндістанның климаттық жағдайларымен күресуге тура келді. Зигенбальд былай деп жазды: "Менің терім қызыл матадай болды. Мұнда ауа өте ыстық, әсіресе сәуір, мамыр, маусым айларында, сол уақытта желдің қатты соғатыны соншалық, ыстық тікелей пештен шыққандай көрінеді". Оның өлімі туралы мәлімет үшін, қараңыз: "Өлім төсегі: немесе, Дінмен және дінсіз өлу", Христиандықтың шындықты және күшін көрсетуге арналған, 43-том; 651-том, 1-бөлім, 2-бөлім, 28-тарау. Иоганн Филип Фабрициус Зигенбальдтың Киелі кітап аудармасында, әсіресе тамилдік христиан әндерін жалғастырды. Сондай-ақ, ол Зигенбальдтың бұрынғы аудармасына шұғыл түрде түзетулер енгізу қажет деп санайды. "Фабрициус түпнұсқада тапқан төрт қасиет - ақылға қонымдылық, беріктік, қысқалық және орындылық болды; олар қазіргі тамил аудармасында өкінішке орай жоқ еді, бірақ ол Құдайдың көмегімен оларды қалпына келтіре алатынына үміттенді". Екі ғалымды да протолингвистер деп атауға болады, екеуі де тамил тіліндегі сөздіктер мен грамматикаға көп еңбек етті. Екі аударманы да қарастырған кезде, семиотикалық және лингвистикалық қызықты сұрақтар туындайды. Стивен Нилл Зигенбальдтың сәтсіздіктерін және өміріндегі қайғылы оқиғаның себебін былайша түйіндейді: "Ол өзінің патшалық миссионерлік позициясына тым қанағаттанбады және Даниядағы азаматтық биліктің көмегіне жүгінуге тым бейім болды. Транкебардағы билікпен болған дау-дамайларда ол әдетте дұрыс болды, бірақ аздап асығыс және сабырлы тәсіл, ақыр соңында, миссияға пайдалы болуы мүмкін еді. Ол мұқтаждықта жүрген мәсіхшілерге миссионерлік қазынаны беруге дайын еді, бірақ мәсіхші болғандықтан дүние-мүлкін жоғалтқандарға аштықтан өлуге жол берілмеуі керек еді".
Құрметтер
Пульсницте "Зигенбальгплац" Бартоломей Зигенбальгтың атымен аталған.