Кіріспе
Мотоцикл қауіпсіздігін жақсарту үшін көптеген елдер жеке қорғаныш құралдарын, мысалы, қорғаныш киім мен шлемдерді киюді міндеттейді. Қорғаныш киімдеріне әртүрлі жакеттер, қолғаптар, ботинкалар және шалбарлар жатады. Мотоциклшілерге арналған жакеттер көбінесе былғарыдан немесе кордура, кевлар сияқты арнайы жасалған маталардан тігіледі. Мұндай жакеттерде әдетте шынтақ, омыртқа және иық аймақтарында қорғағыш төсемдер болады. Бұрын бұл қорғағыштар көлемді болған, бірақ қазіргі технология мен материалдардың арқасында олар көзге түспейді. Қолғаптар былғарыдан немесе кевлардан жасалады, ал кейбіреулерінде көміртек талшығынан жасалған саусақ қорғағыштары бар. Ботинкалар, әсіресе спорттық жүруге арналғандары, тобық және бақайша аймақтарында күшейтілген және пластик қаптамалармен жабдықталған. Шалбарлар әдетте былғарыдан, кордурадан немесе кевлардан тігіледі. Шлемдерден басқа, АҚШ-тың ешбір штатында немесе Ұлыбританияның ешбір аймағында заңмен талап етілетін басқа да заттар жоқ, бірақ көптеген мотоциклшілер оларды қолдануды ұсынады. "Жолдан тыс" жүретін мотоциклшілер құлаудан, басқа мотоциклдерге соғылудан, алдыңғы мотоциклдердің артқы дөңгелегінен шашыраған бөлшектерден және жол барьерлеріне соғылудан қорғайтын пластик броня киеді. Бұл броня қол-аяқтарды сынудан және шығудан, ал арқа мен кеудені жарақат алудан және сүйек сынудан сақтайды. Бұл тиімді болғанымен, әрқашан толыққанды қорғауды қамтамасыз етпейді. Көптеген мотоциклшілер басқа мотоциклдерден ұшып келген бөлшектерден қорғану үшін арнайы жасалған "қалдық қорғағыштарды" киеді, бірақ олар құлау немесе соқтығысу кезінде пайдасыз.
To improve motorcycle safety, many countries mandate the wearing of personal protective equipment such as protective clothing and helmets. Protective clothing may include certain types of jackets, gloves, boots, and pants. Jackets meant for motorcyclists are typically made of leather or specialized man made fabrics like cordura or Kevlar. These jackets typically include padding on the elbow, spine, and shoulder regions. This was once quite bulky, but modern technology and materials have made it unobtrusive. Gloves are generally made of leather or Kevlar and some include carbon fiber knuckle protection. Boots, especially those for sport riding, include reinforcement and plastic caps on the ankle and toe areas. Pants are usually leather, cordura, or Kevlar. Except for helmets, none of these items are required by law in any state in the USA, or in any part of the UK but are recommended by many of those who ride. "Off road" riders wear a range of plastic armour to protect against injury from falling off, hitting other riders and bikes, debris kicked up from the rear wheel of leading bikes, and from running into track barriers protecting the public. This armour protects the extremities from breakage and dislocation and the back and chest from strain and broken bones. Although fairly efficient, it is of course not always completely effective. Many riders wear "roost protectors" designed specifically to protect against painful debris from other bikes, but are of no use in a fall or collision.
Тарихи дамуы
Бастапқыда мотоциклдік киімдер бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бірден танк корпусының жабдықтарынан бейімделген. Доңғалақтарға ілігіп қалатын ұзын сырт киімдер қысқа сырт киімдерге ауыстырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстағы мотоциклшілердің кейбір полиция қызметкерлері мен хабаршылары кең, тігілген шалбар киген. Марлон Брандоның "Жабайы" (1954) фильмінде танымал болған, иықтары мен диагональды сыдырғысы бар классикалық американдық Perfecto мотоцикл курткасын 1928 жылы Нью-Йорктегі Schott NYC компаниясының Ирвинг Шотт ойлап тапты. Ковбой киімдерінен бейімделген былғары шапанды американдық мотоциклшілер 1960 жылдардың басында қолданды. Әдетте "жарыс былғары" деп аталатын бір бөліктен тұратын жарыс былғары костюмін 1950 жылдары әлем чемпионы мотоцикл жарыскері Джефф Дьюк алғаш рет қолданды. Дьюк костюмді қауіпсіздік үшін емес, аэродинамикалық жақсарту үшін жасатқан. Ол сол кездегі көптеген былғарылар сияқты жылқы терісінен жасалған. 1994 жылы мотоциклдік киімге арналған еуропалық стандартқа (EN 13595) сәйкес келетін алғашқы былғары BKS (Made to Measure) Ltd, содан кейін Hideout Leather Ltd компанияларымен жасалды. Бұл екі компания британдық полиция мен жедел жәрдем қызметтеріне мотоциклдік киімді жеткізуші болып қалыптасты (сондай-ақ кәсіби жарыскерлер мен қарапайым азаматтарды да қамтамасыз етті). Еуропалық Одақ пен Ұлыбританияда мотоциклдік киімдерде иық, шынтақ, жамбас (A немесе B кластарын қоспағанда) және тізе сияқты негізгі соққы алатын жерлерде броня болуы міндетті. Арқа, кеуде және белдегі қорғаныс опциялы болуы мүмкін. Осы қорғағыштарға арналған еуропалық стандарттар EN 1621 1:2012, EN 1621 2:2014 және EN 1621 3:2018 болып табылады. Мотоциклдік броня бастапқыда соққыны жұмсарту үшін жоғары тығыздықты көбіктен немесе көбікпен нығайтылған қатты полимерлерден жасалған, соққы мен қисаю күштерін тарату арқылы жарақатты болдырмау немесе азайту үшін құрылған. Алайда, вискоэластикалық материалдар жиі қолданылады, өйткені олар киюге ыңғайлы және соққыны тиімді жұмсартады. Еуропада заң бойынша броняда CE белгісі болуы керек. CE белгісі бар броня екі деңгейде болады, 2-деңгейі жоғары қорғаныс деңгейін ұсынады. Сондай-ақ, кейбір мотоцикл курткалары ауа қаптамасы жүйесін қолданады. Ол апат жағдайында іске қосылып, жүргізушінің мойнын, кеудесін және арқасын қорғау үшін ісінеді (Airbag және Airbag жилеті туралы да қараңыз). Ауа қаптамасы қорғанысы 2007 жылдан бері MotoGP-де қолданылып келеді және 2018 жылдан бастап міндетті болды. 2021 жылдың қыркүйегінде Motorcycle News өзгермелі қаттылықтағы киімдер мотоциклдік киімдердің болашағы болуы мүмкін деп хабарлады. Wang және авторлар (2021) механикалық қасиеттері реттелетін маталарды сипаттады: "Олардың дизайны жоғары соққыға төзімділік сияқты қажетті сипаттамаларды қамтамасыз ете алады".
Терілер
Былғары костюмдер – мотоциклшілердің бір бөліктен тұратын комбинезондары немесе екі бөліктен – күртка мен шалбары, негізінен, апат кезінде қорғану үшін киіледі. Көп жағдайда қолданылатын былғары сәндік емес, қорғанышқа арналған былғары болып табылады, ол қалың, мықты және орташа икемді келеді. Бүгінде кенгуру былғарысы сиыр былғарысына қарағанда жұмсақтығымен, жеңілдігімен және беріктігімен ерекшеленгендіктен танымал болып келеді. Киімге қолданылатын барлық былғары бірдей қасиеттерге ие емес; толық дәнді, жоғары дәнді, түзетілген дәнді және замшадан жасалған өнімдердің тозуға төзімділігі, сондай-ақ жыртылу мен жарылуға қарсы тұру деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Былғары костюмдер алғашқы болып Кембридж соққыға төзімділік сынағынан өтті. Нарықта қолжетімді кейбір былғары өнімдер Еуропалық стандарт EN 13595 1:2002-ге сәйкес сертификатталған.
Тоқыма бұйымдары
Теріге балама – инженерлік матадан жасалған киім. Бұл киімдер ыстық, суық және судан жақсы қорғаныш ұсынады, сондай-ақ олардың көптеген қалталары мен желдеткіштері арқасында пайдалылығы артады. Көбінесе қолданылатын материалдар: жоғары тығыздықтағы (600–1000 Denier) баллистикалық нейлон (мысалы, Cordura және қауіпсіздік қаптары жүйелері). Барлық тоқыма киімдер синтетикалық материалдардан жасалмайды. Жинақ және ауыр бау-шамылған мақта заманауи материалдар әзірленгенге дейін көп жылдар бойы қолданылып келді.
Боталар
Мотоцикл жүргізушілер мен жолаушылар мотоцикл айдаған кезде және апат болған жағдайда аяқ және тобықтарының жарақаттануын болдырмау немесе азайту үшін ботинка киеді. Олар соққыға, тозуға, кесуге, жыртылуға және жарылуға төзімді материалдар мен тігістерді пайдалана отырып жасалған. Қатты, берік, шамалы иілгіш ботинкалар мен қатты табандылығы жүргізушіні көптеген қауіп-қатерден қорғайды. Майға төзімді, резеңке негізді композиттік табандары жолға жақсы жабысып, жүргізушінің аяқтарын тіреуге көмектеседі. Ботинкалардың жамбас, ішкі және сыртқы тобықтарында энергияны жұтатын және жүктемені бөлетін элементтер де болуы мүмкін. Латеральды жұмыс істейтін қатты табан, қысылу және қиылыс салдарынан болатын жарақаттардың алдын алуға немесе азайтуға көмектеседі. Мотоцикл ботинкалары үшін еуропалық стандарт бар, және Еуропа мен Ұлыбританияда осы ботинкалардың CE сертификатына ие болуы міндетті. Олар тозуға, өткір заттардың енуіне және бүйірлік қысымға төзімділігін тексеруден өтеді. CE белгісінде мотоцикл белгісі, өткен сынақтың атауы және төрт саннан тұратын тізбек болады. CE белгісіндегі '2' саны неғұрлым көп болса, ботинка соғұрлым қорғанышпен жабдықталған. (1 – бастапқы қорғанысты білдіреді, ал 2 – тозуға, кесуге және қысылуға қарсы сынақтарда жақсы қорғанысты білдіреді.)
Қару-жарақ
Қалқан мотоциклшіге апатта аман қалу мүмкіндігін арттырады. Ең көп таралған қалқан түрі – жоғары тығыздықты көбік, бірақ вискоэластикалық материал қазір кеңінен қолданылады. Ол мотоциклдің жеке қорғаныш жабдығы киімдерінің иықтарына, шынтақтарына, арқасына, жамбасына және тізелеріне орнатылады. Afquir және авторлар (2019) жасаған зерттеулер құйрық сүйегін қорғаудың маңызды екенін, бірақ көбінесе ескерілмейтінін көрсетті. Жеке қорғаныш құралдары да бар, әдетте кеуде және арқа үшін, олар басқа киімдердің астына киіледі. Қалқанға арналған ең көп сілтеме жасалатын стандарт – оның CE рейтингі: 1-деңгей (төменгі қорғаныс) немесе 2-деңгей (жақсырақ соққыны сіңіру). 1 және 2 деңгейлерге қойылатын талаптар қолданылу мақсатына байланысты әртүрлі. CE стандарттары сондай-ақ қалқанның қорғайтын беттік ауданын жіктейді. Мысалы, дене қалқандары А түріне (шектелген жабын) немесе В түріне (жақсырақ жабын) жатады. Ал арқа қалқандары орталық арқа (CB) – иық қабырғаларын қорғамайды – немесе толық арқа (FB) жабыны ретінде жіктеледі. Зерттеулер осы стандарттардың шектеулі екенін көрсетті. De Rome және авторлар (2011) мотоциклде қалқанның болуы мен сүйек сыну қаупінің төмендеуі арасында байланыс жоқ екенін анықтады. Albanese және авторлар (2017) жүргізген жұмыс себебін түсіндіруге болады: «EN 1621 1 стандартының рұқсат етілген берілетін күші соққыдан жарақат алу ықтималдығын тиімді азайту үшін тым жоғары болуы мүмкін». Кембридж университетінің профессоры Родерик Вудс CE стандартының негізін қалауға қатысқан жұмыстың жетекшісі болды. Бастапқыда үш деңгейлі қалқан болды: 1-деңгей 40 джоульдік соққымен, 2-деңгей 50 джоульдік соққымен және 3-деңгей 60 джоульдік соққымен сынақтан өтетін. Барлық соққылардың орташа берілетін күші 25 кН-ден төмен болуы керек, ал бір соққының күші 37,5 кН-ден аспауы тиіс. Екі итальяндық өндіруші – өздерінің қалқандары ең жоғары стандартты өтпейді деп алаңдағандықтан – 3-деңгейді алып тастау үшін лобби жасады. Бұл мотоциклдерге арналған ЕО стандарттары өндірушілердің нормативтік бақылауында екенін көрсетеді (бұл мәлімдеме EN 17092 стандартының пайда болуымен қайталанды).
Қолғаптар
Мотоцикл қолғаптары әдетте былғарыдан жасалған болады. Олар білезіктерді жарақаттан қорғау үшін манжеттерге ие болуы мүмкін, сондай-ақ суық ауа райында жүру кезінде желдің соғуын азайтуға көмектеседі. Мотоцикл қолғаптарының ладонь бөлігі әдетте күшейтілген болып келеді, бұл жүргізушіні апат жағдайында сырғудан қорғайды. Кейбір елдерде егер өндіруші қолғаптарды қорғаныш деп мәлімдесе, онда олар CE белгісін таңбалауы тиіс. Осы мақсатта EN 13594:2015 еуропалық стандарты қолданылады, қолғаптар 1 немесе 2 деңгейге сертификатталады. Екінші деңгей айқын артық қорғаныс ұсынады. Мысалы, CE 1 деңгейі үшін саусақтардың үстіңгі бөлігін қорғау міндетті емес, бірақ 2 деңгейге қол жеткізу үшін қажет. Қосымша мүмкіндіктерге қосымша қорғаныс немесе ауа райынан қорғау жатады. Туристік қолғаптар үшін бұл мүмкіндіктерге жетілдірілген жылу оқшаулағыштары және су өткізбейтін, тыныс алатын маталар кіруі мүмкін, бірақ туристік қолғаптарда мотоцикл жарысына арналған қолғаптарда қолданылатын кеңейтілген броньдық мүмкіндіктер болмауы мүмкін. Мотоцикл жарысына арналған қолғаптар әдетте алдын ала иілген саусақ бөліктерімен және қолғаптың ішіне енгізілген қосымша бронь арқылы қамтамасыз етілген ең жақсы қорғаныспен жабдықталған. Қосымша қорғаныс үшін тырнақ пен саусақ буындары титан немесе көміртек панельдермен жабылуы мүмкін. Сонымен қатар, жарыс қолғаптарында қолдың артқы жағы мен саусақтардың басқа да осал бөліктерін қорғау үшін қосымша білезік және басқа да қорғаныш панельдері болуы мүмкін. Жарыс қолғаптары және жоғары сапалы жол қолғаптарында шығыршық саусақ апат кезінде кері иіліп кетпеуі үшін безымбар саусаққа бекітіледі. Көбінесе, жол, жарыс және мотокросс жағдайларында қаптал сүйек жарақаты кездеседі. Knobloch және авторлар (2015) былай деп тапты: "Мотокросс жүргізушілерінде білезік жарақаттарының басты себебі – білезіктің иілуінен гөрі гиперэкстенсия. Білезікке түсетін осьтік соққы қону кезінде радиалды сынуға ықтимал. Алдын алу шараларына бұлшықеттердің эксцентриктік жаттығулар арқылы ішкі тұрақтандырылуы және тек шектеулі гиперэкстенсияға мүмкіндік беретін қатаң қолғаптар арқылы сыртқы тұрақтандырылуы жатады". Көбінесе, жол және трек жүруге арналған қолғаптарда қаптал сүйекті қорғау үшін қатты пластикалық элементтер орналасқан, олар сыну қаупін азайту үшін қолдың артқы жағының жол үстінде сырғанауына көмектеседі (жол бетін ұстап алып, гиперэкстенсияға әкелмейді). Кейбір өндірушілер шағалай терісі немесе SuperFabric қабаттары да осындай қорғаныш сырғанау әсерін береді деп мәлімдейді. Алайда, SuperFabric, шағалай терісі және пластикалық қаптал сүйек қорғағыштарының тиімділігі туралы тәуелсіз зерттеулер жеткіліксіз.
Көзілдірмелер
Мотоцикл көзілдірігі немесе әйнек көзді шаңдан, желден және сынықтардан жүру кезінде қорғауға көмектеседі және әдетте тұманға қарсы жабынмен және ультракүлгін сәулелерден қорғаумен жабдықталады. Мотокросс сияқты мотоспорт түрлері үшін көзілдіріктер көбік жиекпен жабдықталады, ол бетке тығыз жабысады, ал әртүрлі жарық жағдайларына бейімделу үшін қабатты, түсті линзалар болады. Мотокросс көзілдірігінде линзаны жабатын және жүру кезінде оңай жыртылып тасталатын, бір рет қолданылатын пленкалар – "tear-off" та бар, олар линзаға жиналған саз немесе басқа да ластануды жоюға және жүргізушінің көру қабілетін жақсартуға мүмкіндік береді.
Еуропа
Көптеген жылдар бойы мотоциклдерге арналған қорғаныш киімдерін бағалаудың ең танымал әдісі EN 13595 1:2002 еуропалық стандарты болды. Бұл киім үлгісі кәсіби мотоциклшілерге арналған. Стандарт екі деңгейдегі қорғаныс ұсынады: төменгі (1-деңгей) немесе жоғары (2-деңгей) қорғаныс, соққыға қарсы тұру, тігіс жарылуға, жыртылуға және кесуге төзімділік. Стандарт Кембридж үлгісіндегі соққыдан абразияны сынау құрылғысын пайдалануды анықтайды. Бұл сынақ киім материалының 28 км/сағ жылдамдықпен қозғалатын абразивті белбеуге түсіріліп, тесік пайда болу уақытын өлшеуді қамтиды. Доктор Родерик Вудс (Кембридж университетінде) нақты өмірдегі апаттардан келген киімге зақымдануды, сондай-ақ қозғалып жатқан көлік құралынан лақтырылған манекендерде байқалған зақымданумен салыстырып, сынақтың нақты жағдайға мүмкіндігінше жақын болуын қамтамасыз етті. Бұл сынақ қорғаныш джинсы өнімдерінің мата қалыңдығы мен тесілу уақыты арасындағы байланысты анықтады. 2017 жылы жаңа еуропалық стандарт әзірленді және EN 17092 құрылды. Стандартта ұқсас сынақ әдістері қолданылады, абразияға төзімділік, жыртылу беріктігі және тігіс беріктігі негізгі факторлар ретінде бағаланады. 1- және 2-деңгейлік рейтингтік жүйенің орнына жаңа сыныптық жүйе енгізілді. ААА класындағы киімдер ең жоғары талаптарға сай келеді, ал АА және А класындағы киімдер төменгі талаптарға ие. Олардың арасындағы сынақтар айтарлықтай өзгешеленеді. Мысалы, А класындағы күртелердің артқы жағында абразияға төзімділік талап етілмейді. Сондай-ақ, А немесе АА класындағы шалбарлар артқы жақты жоғары қауіп аймағы деп қарастырмайды. Тек ААА класындағы шалбарлар ғана жүгірушінің артқы жағын "1-аймақ" ретінде қарастырып, абразияға төзімділігін қамтамасыз етеді. EN 13595 стандарты тәуелсіз растаудан өткенімен, EN 17092 стандартында A, AA және AAA стандарттары үшін сарапшылармен тексерілген тәуелсіз растау болған жоқ; AA рейтингінің сынақ параметрлері 75 км/сағ-тан 70 км/сағ-қа дейін төмендетілді, себебі мотоцикл киімдерінде жиі қолданылатын материалдар 75 км/сағ-қа дейінгі бастапқы жылдамдыққа төтеп бере алмады. Екі мамандық бойынша сыныптар да бар. B класындағы киімдер абразияға төзімділікті қамтамасыз етеді, бірақ соққыдан қорғау қажет емес. C класындағы киімдер жиынның бір бөлігі ретінде киіледі және абразияға төзімділік қасиеттері жоқ. Дегенмен, C класындағы киімдерде кем дегенде бір соққыдан қорғаушы болуы керек. Бұл сынып негізгі қабаттар сияқты киімдер үшін қолданылады. EN 17092 абразияға төзімділігі бұрынғы Кембридж абразия машинасының орнына Дармштадт соққыға қарсы абразия машинасымен жүзеге асырылады. Дармштадт стандарты ұқсас уақытта әзірленді, бірақ оны Еуропалық стандарттау комитеті қабылдамады. Бұл сынақ үлгісін бетон блогына түсіріп, теріге жақын қабаттың 5 мм немесе одан да көп саңылау жасағанын бағалауды қамтиды. Үлгі айналмалы қолдың сыртқы шетінде ұсталады және бетке соққанда 707 айналым/мин жылдамдықпен қозғалады. Үлгі ұстағышы енді жетектелмейтіндіктен, бір рет түсірілгеннен кейін үлгі бетон бетімен сырғанап, оның арасындағы беттік үйкеліс салдарынан тоқтайды. Кембридж машинасынан айырмашылығы, сырғанау уақыты секундтармен көрсетілмейді. Сондықтан тікелей салыстыру мүмкін емес. EN 17092 2020 жылдың наурыз айында жарияланды, ал EN 13595 2023 жылдың наурыз айында алынып тасталды. EN 13594 қолғаптарды және EN 13634 мотоцикл аяқ киімдерін сынау үшін Кембридж абразия және соққыдан кесу сынақ әдістері қолданыла береді. Сондай-ақ, Австралияның Мотоцикл киімін бағалау бағдарламасы (MotoCAP) Кембридж соққысының абразиясына арналған сынақты қолданады.
Австралия мен Жаңа Зеландия
Австралия және Жаңа Зеландияның үкіметтік және қатысты ұйымдарының консорциумы MotoCAP құрды. Оның қауіпсіздік рейтингтері мотоциклшіні апат кезінде киімнің қаншалықты жақсы қорғайтынын бағалайды (соққыдан қорғау, жыртылуға төзімділік және тозуға төзімділік негізінде). Сынақ нәтижелері жоғары тәуекел аймақтарындағы қауіпсіздікті арттыру қажеттігін көрсету үшін салмақталған. Бұдан өзге, MotoCAP сынақтарының нәтижелері салыстырмалы бу өткізгіштік индексі бойынша тыныс алу қабілетін бағалайды.
Психология
Брунел университетінің зерттеулері мотоциклшілердің қорғаныш киім киюге қатысты ойларын қарастырды. Олар мынаны анықтады: "Қызығушылықтың жоғары деңгейі, болашақта өкіну сезімі және күтілетін пайда мотоцикл жакеті, шалбар және бут киюмен байланысты болды, ал әдет қалыптасуы және скутер пайдалану жоғары көрінуді қамтамасыз ететін киім киюмен байланысты. Қызығушылықтың төмен деңгейі, болашақта өкіну сезімі және тәуекелді бағалаудың төмендігі, сондай-ақ әйел болу, автокөлік жүргізу куәлігінің болмауы және қала ішінде жүру қорғаныш киім кимеумен байланысты болды".