Кіріспе

Ақша туралы дұрыс шешім қабылдауға қабілеттілік Қаржылық сауаттылық - бұл адамға ақшаға қатысты дұрыс шешім қабылдауға мүмкіндік беретін дағдыларға, білімге және мінез-құлыққа ие болу. Қаржылық сауаттылық, қаржы білімдері және қаржы білімдері бір-бірін алмастыра қолданылады. Қаржылық жағынан аз білімді адамдар қаржылық жоспар жасай алмайды, өйткені олардың қаржылық білімі төмен. Қаржылық жағынан озық адамдар қаржылық есептеулерде жақсы; мысалы, олар құрама пайызды түсінеді, бұл оларға төмен несиелік қарыз алуға көмектеседі. Көп жағдайда, қарапайым адамдар қарыз алу үшін жоғары баға төлейді. Жеке қаржыға қызығушылықты арттыру қазір Австралия, Канада, Жапония, Ұлыбритания және АҚШ-тағы мемлекеттік бағдарламалардың басты назарында. Қаржылық негізгі ұғымдарды түсіну адамдарға қаржы жүйесін қалай басқаруға болатындығын білуге мүмкіндік береді. Қаржылық сауаттылық бойынша білімді адамдар қаржы мәселелерін дұрыс шешеді және ақшаны дұрыс пайдаланады. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) 2003 жылы қаржылық сауаттылық қағидаларын әзірлеу арқылы қаржылық білім мен сауаттылық стандарттарын жақсартудың жолдарын ұсыну үшін үкіметаралық жобаны бастады. 2008 жылдың наурызында ЭЫДҰ бүкіл әлемде қаржылық білім беру бағдарламалары, ақпарат және зерттеулер үшін клирингтік орталық ретінде қызмет етуді мақсат еткен Қаржылық білім берудің халықаралық шлюзін іске қосты. Ұлыбританияда "қаржылық қабілеттілік" деген балама терминді мемлекет және оның агенттіктері қолданады: Ұлыбританиядағы Қаржылық қызмет көрсетулер органы (FSA) 2003 жылы қаржылық қабілеттілік туралы ұлттық стратегияны бастады. АҚШ үкіметі 2003 жылы өзінің қаржылық сауаттылық және білім беру комиссиясын құрды.

Қаржылық сауаттылықтың анықтамасы

Ұйымдар мен ой-сана орталықтары сияқты ұйымдар қолданатын анықтамалардың алуан түрлілігі бар, бірақ кең мағынада қаржылық сауаттылық - бұл ақшаны түсіну. Төмендегі анықтамалардың кейбіреулері "біліктілік пен білім" дегенге жақын, ал басқалары кеңірек көзқараспен қарайды, ал кейбіреулері сыналған және расталған академиялық зерттеулерден алынған: Ақшаны басқару туралы шешімдерді тиімді қабылдау және ақылға қонымды шешімдер қабылдау қабілеті қаржылық сауаттылық деп аталады. Қазіргі қоғамдағы өмір сүру үшін адамдар қаржы сауаттылығы туралы білімге ие болуы керек. Қаржылық түсініктерді күнделікті өмірде қолдану және оңтайлы қаржылық шешімдер қабылдау қабілеті қаржылық сауаттылық деп аталады. Қаржылық сауаттылық - білімді және қаржылық дағдылары бар адамдардың экономикалық әл-ауқатын тиімді басқару мүмкіндігі. Мемлекеттік есеп беру кеңсесінің (2010) анықтамасы бойынша "ақпаратты түрде шешім қабылдауға және ақшаның қазіргі және болашақ қолданылуы мен басқаруына қатысты тиімді іс-қимыл жасауға қабілеттілік. Бұл өмірдегі қиындықтар, мысалы, жұмыстан кету, зейнеткерлікке жинақтау, баласының білім алуына қаражат жинау сияқты". Қаржылық сауаттылық және білім беру комиссиясы (2020) өзінің анықтамасында жеке қабілеттілік ұғымын "жеке қаржылық шешімдер мен өз мақсаттарына жету үшін іс-қимылдар жасауға адамдарды дайындайтын дағдылар, білімдер мен құралдар" деп атайды. Бұл, әсіресе, қаржылық өнімдер мен қызметтерге қол жеткізумен қатар, қаржылық қабілеттілік деп те аталуы мүмкін. " Ұлттық қаржылық білім беру кеңесі қаржылық сауаттылықты "жеке адамның, отбасының және әлемдік қоғамдастықтың мақсаттарына жету үшін сенімді түрде тиімді іс-қимыл жасау үшін қаржылық мәселелер бойынша дағдылар мен білімге ие болу" деп айқындайтын психологиялық компонентті қосады.

Өлшем

Жеке қаржылық жоспарлаудағы қаржылық сауаттылықты объективті түрде өлшенетін қаржылық сауаттылық немесе субъективті түрде өлшенетін қаржылық сауаттылық деп анықтауға болады. Объективті түрде өлшенген сауаттылық негізінен құрама пайыз, портфельдік инвестициялар, әртараптандыру пайдасы және инфляцияның қаржылық шешімдерге әсері сияқты ұғымдарды сандық түсіну туралы. Объективті қаржылық сауаттылық бес 5 пунктті тестпен өлшенді, олар пайыздық мөлшерлемелер, жинақтау шоттары және инфляциямен байланысты сұрақтарды қамтиды. Бес сұрақтың ішінде, үш сұраққа дұрыс жауап берген адамдар қаржылық сауаттылығы төмен деп саналады. Субъективті қаржылық сауаттылықты адамдардың қаржылық сауаттылығы туралы өзіндік түсінігі деп анықтауға болады. Луради және Митчелл (2014) адамдар қаржылық білімдерін субъективті түрде бағалаған кезде олардың мінез-құлықтық бейімділіктері себепті олардың субъективті қаржылық сауаттылығын объективті қаржылық сауаттылықтан жоғары бағалайтынын анықтады.

Қаржылық сауаттылық

Қаржылық сауаттылықты зерттеушілердің кейбірі қаржылық сауаттылықты оқыту сипаты туралы саяси сұрақтар қойды, олар қаржылық тәуекелдің артуын ақтайды деп дәлелдеді (мысалы, оқу ақысы, зейнетақы, денсаулық сақтау шығындары және т.б.). корпорациялар мен үкіметтерден жеке адамдарға дейін. Осы зерттеушілердің көбі қаржылық сауаттылық туралы білім беруді көбірек сынға бағытталған және кеңінен назар аударады: қаржылық сәтсіздікті жеке проблема ретінде және қаржылық тәуекелдің сипатын саяси емес деп түсінуден гөрі, жүйелік әділетсіздік пен әлеуметтік оқшаулануды жақсы түсінуге көмектесетін білім беру. Көптеген зерттеушілер әлеуметтік әділдік, сын педагогика, феминисттік және сыншыл нәсіл теориясы парадигмаларында жұмыс істейді.

Қаржылық сауаттылық және әл-ауқат журналы

The Journal of Financial Literacy and Wellbeing, Cambridge University Press баспасынан шығарылады, 2023 жылдың сәуір айында құрылған ашық қолжетімді академиялық журнал. Ол қаржылық сауаттылық пен қаржылық әл-ауқат туралы қатаң зерттеулер жариялайды. Бұл бағдарламаның мақсаты - жеке тұлғалардың, шағын және шағын кәсіпкерлердің қаржылық сауаттылығын, төзімділігін және әл-ауқатын жақсартуды мақсат етіп, мемлекеттік саясатты мемлекеттік, жеке және азаматтық қоғамның стратегиясы мен іс-әрекеті ретінде қалыптастыру. Бұл журнал қаржылық білім, қаржылық көзқарас және дағдыларды қамтиды. Бұл журналға қаржы саласы сияқты осы салаға қатысты зерттеулер де кіреді.

Есепке алу сауаттылығы

Есепке алу сауаттылығы - компанияның немесе жеке тұлғаның қаржылық есептілігін оқып, талдау және қаржылық шешімдердің әсерін түсіну қабілеті. Бұл инвесторлар, менеджерлер және жеке тұлғалар үшін пайдалы болуы мүмкін. Есепке алуды үйренуді қаржылық жоспарлаумен, салықтық жоспарлаумен және компанияның қаржылық жағдайын түсінумен біріктіруге болады. Академиялық зерттеушілер қаржылық сауаттылық пен бухгалтерлік сауаттылық арасындағы байланысты зерттеді. Роман Л. Вейл қаржылық сауаттылықты "менеджмент жасаған маңызды бухгалтерлік шешімдерді, оларды не үшін жасағанын және менеджмент сол шешімдерді қаржылық есептілікті қалай өзгертуге болатынын түсіну қабілеті" деп анықтайды. 1999 жылғы "Көгілдір лента" комитеті корпоративтік аудит комитеттерінің тиімділігін арттыру бойынша, ашық сауда-саттыққа енгізілген компанияларда кем дегенде үш мүшесі "белгілі бір "қаржы сауаттылығы" бар. Мұндай "сауаттылық" негізгі қаржылық есептілікті, оның ішінде компанияның балансын, табыс және ақша ағыны есебін оқып, түсіну қабілетін білдіреді".

Цифрлық қаржылық сауаттылық

Цифрлық қаржылық сауаттылық - бұл финтех пен қаржылық сауаттылықтың үйлесімі. Цифрлық қаржылық сауаттылық - бұл сандық сауаттылықтың төрт аспектісімен объективті қаржылық білімді біріктіреді, олар сандық білімді, сандық қаржылық қызметтер туралы хабардарлықты, сандық қаржылық қызметтерді пайдалану туралы жасырын білімді және сандық алаяқтықтан аулақ болу қабілетін қамтиды. Цифрлық қаржылық сауаттылық - бұл жеке тұлғалардың қаржылық шешімдер қабылдау үшін цифрлық құрылғыларды пайдалану қабілеті. Барлық тұтынушыларға сандық қаржылық сауаттылық қажет, өйткені сандықтандырудың арқасында алаяқтықпен күресудің қаупі артады, бұл жеке адамдарды дұрыс емес қаржылық шешімдерге итермелейді.

Халықаралық зерттеулер

2005 жылдың соңында ЭЫДҰ елдері бойынша қаржы сауаттылығы туралы халықаралық зерттеулер жүргізілді. Австралияда жауап бергендердің 67 пайызы құрама пайыз туралы түсінікті түсінгенін айтты, бірақ бұл түсінікті пайдаланып проблеманы шешуді сұрағанда, тек 28 пайызы ғана жақсы түсінген. Британиялық зерттеулер тұтынушылардың қаржы туралы ақпаратты белсенді іздемейтінін көрсетті. Олар ақпаратты кездейсоқ алады, мысалы, банкке кітапша алып немесе банк қызметкерімен әңгімелесіп алады. Канадада жүргізілген сауалнамада сұралғандардың айтуынша, дұрыс инвестицияларды таңдау тіс дәрігеріне барудан гөрі көп стресс әкеледі. Кореялық орта мектеп оқушыларын зерттеуде олардың кредиттік картаны таңдау және басқару қабілетін, зейнеткерлікке жинақтау және инвестициялау туралы білімдерін, тәуекелге деген санасын және оған қарсы сақтандырудың маңыздылығын өлшеуге арналған тесттердегі сұрақтардың 60 пайызынан азын дұрыс жауап бергені көрінді. АҚШ-та жүргізілген сауалнамада америкалық жұмысшылардың оннан төртеуі зейнеткерлікке жинақтау керек екені анықталды. "Бірақ, қаржы білім беру бағдарламаларының аз ғана бағалауы тиімді екені көңілге қонымды. АҚШ-тағы зерттеулер көрсеткендей, жұмысшылар 401 ((k) жоспарларына қатысуын арттырады (мысалы, зейнеткерлік жоспар түрінде, арнайы салықтық жеңілдіктермен, бұл қызметкерлерге зейнеткерлікке жинақтау мен инвестициялау мүмкіндігін береді) жұмыс берушілер қаржылық білім беру бағдарламаларын ұсынғанда, ол брошюралар немесе семинарлар түрінде болсын". Алайда, қаржылық білім берудің академиялық талдаулары қатысушылардың қаржылық әл-ауқатын жақсартуда өлшенетін табысқа қол жеткізгенін дәлелдемеді. 2014 жылғы Азия даму банкінің зерттеуіне сәйкес, көбірек монғолдар қаржы мүмкіндіктерін кеңейтті, мысалы, қазір қарздар мен жинақтау қызметтерінің пайыздық мөлшерлемелерін салыстырып, теледраманың табысты іске қосылуы арқылы кедей және кедей емес осал отбасылардың қаржылық сауаттылығына назар аударды. Моңғолиялықтардың 80%-ы теледидарды ақпарат көзі ретінде көрсеткендіктен, теледидар сериалдары қаржылық сауаттылық туралы хабарларды жеткізудің ең тиімді құралы ретінде анықталды.

Үндістан

Ұлттық қаржылық білім орталығы (NCFE) коммерциялық емес компания болып табылады. Ол 2013 жылғы Компаниялар туралы заңның 8-бөліміне сәйкес құрылған. Оны төрт ірі қаржы реттеушілері - Үндістанның Резерв банкі, SEBI, IRDA және PFRDA қолдауда. 2015 жылы NCFE елдегі қаржылық сауаттылық деңгейін анықтау үшін қаржылық сауаттылық бойынша зерттеу жүргізді. Ол қаржы сауаттылығын арттыру үшін әртүрлі бағдарламалар ұйымдастырады, соның ішінде мектептермен ынтымақтастық орнату және қаржы менеджменті тұжырымдамаларын қамтитын жаңа оқу бағдарламаларын әзірлеу. Сондай-ақ, жыл сайын қаржылық сауаттылық тестілеуін жүргізеді. Сауд Арабиясының мыңдаған жас азаматтары арасында жүргізілген сауалнаманың нәтижесі бойынша, олардың тек 11 пайызы ғана ақша жұмсауды қадағалап отырады, ал 75 пайызы ақшаны дұрыс басқарудың негізгі қағидаларын біледі деп есептейді. SEDCO зерттеуінің терең талдауынан жастардың 45 пайызы ақша жинамайтынын, ал 20 пайызы ғана ай сайынғы табысының 10 пайызын жинап отырғанын анықтады. Зерттеуге қатысқандар ақша жұмсау әдетіне қатысты: ұялы телефон мен саяхат сияқты заттар сатып алудың 80 пайызына жуығын құрады. Өмір салтын қаржыландыруға қатысты 46 пайыз жастардың ата-аналары үлкен шығындарды төлейді. Респонденттердің 90 пайызы қаржы білімдерін арттырғысы келетінін айтты.

Сингапур

Сингапурда Ұлттық білім беру институты 2007 жылы мұғалімдер үшін қаржылық сауаттылық орталығы құрды. Бұл орталық мектеп мұғалімдеріне негізгі оқу бағдарламасына қаржылық сауаттылықты енгізуге мүмкіндік береді. Осындай күнделікті өзекті және шынайы суреттер жастардың қаржылық қабілеттілігін арттыру үшін тәжірибелік оқытуды арттырады. Мектептердегі дәлелдерге негізделген тәжірибеге интегралды, қаржылық сауаттылық туралы зерттеулерді Хаб бастайды, ол қаржылық сауаттылық бағдарламаларының тиімділігі туралы және мұғалімдер мен студенттердің түсініктері мен көзқарастары туралы көптеген әсер ету зерттеулерін жариялады. Сингапур үкіметі Сингапурдың ақша-несиелік органы арқылы 2012 жылдың шілдесінде Қаржылық сауаттылық институтын құруды қаржыландырды. Институтты MoneySense (ұлттық қаржылық білім беру бағдарламасы) және Сингапур политехникалық институты бірлесіп басқарады. Бұл институт жұмыс істейтін ересектер мен олардың отбасыларына тегін және бейтарап қаржылық білім беру бағдарламаларын ұсыну арқылы Сингапур халқының кең спектрінде негізгі қаржылық мүмкіндіктерді қалыптастыруды мақсат етеді. 2012 жылдың шілдесінен 2017 жылдың мамырына дейін институт Сингапурдағы 110 000-нан астам адамға семинарлар мен әңгімелер арқылы қол жеткізді.

Франция

2016 жылы Франция ЭЫДҰ қағидаттарына негізделген ұлттық экономикалық, бюджеттік және қаржылық білім беру стратегиясын (EDUFI) енгізді. Үкімет бұл саясатты іске асыру үшін Ұлттық оператор ретінде Францияның банкін тағайындады. Бұл мемлекеттік стратегия француз қоғамында қаржылық сауаттылықты дамытуға бағытталған. Іс-шараларға жастар үшін қаржылық білім беру және бюджеттік жоспарлау курстары жатады. Кәсіпкерлер мен қаржы жағынан әлсіз адамдар да біліктіліктерін дамытуға қолдау табады.

Бельгия

FSMA-ның міндеті - Бельгиядағы жеке жинақтаушылар, сақтандырушылар, акционерлер мен инвесторлардың қаржылық институттармен қарым-қатынастарында жақсы жағдайға ие болуына мүмкіндік беретін жинақтаушылар мен инвесторлардың қаржылық сауаттылығын жақсартуға ықпал ету. Нәтижесінде олар өздеріне сәйкес келмейтін өнімдерді сатып алу ықтималдығы төмендейді.

Швейцария

Бір зерттеуде неміс тілінде сөйлейтін Швейцариядағы 1500 үй ішіндегілердің қаржы сауаттылығын өлшеген. Үш ұғымды - құрама пайызды, инфляцияны және тәуекелдерді әртараптандыруды сынақтан өткізудің нәтижелері Швейцариядағы қаржылық сауаттылық деңгейінің басқа Еуропа елдері немесе АҚШ халқының нәтижелерімен салыстырғанда жоғары екенін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері қаржылық сауаттылықтың жоғары болуы қаржы нарығына қатысу мен ипотекалық қарыз алумен байланысты екенін көрсетеді. Фрибург кантонында 15 жастағы оқушылар арасында жүргізілген осыған ұқсас зерттеуде француз және неміс тілді оқушылар арасында қаржылық сауаттылық бойынша айтарлықтай айырмашылықтар байқалды. Швейцария Ұлттық Банкі орта мектеп оқушыларына арналған Iconomix бастамасы арқылы қаржылық сауаттылықты арттыруға бағытталған. Жаңа мемлекеттік мектеп оқу бағдарламасында мемлекеттік мектептердегі қаржылық сауаттылық қамтылады.

Канада

2006 жылы Канаданың бағалы қағаздар реттеушілері адамдардың инвестициялар мен алаяқтық туралы білімі мен тәжірибесін өлшеу үшін екі ұлттық инвесторлар сауалнамасын тапсырды. Екі зерттеудің нәтижелері инвесторларды капитал нарықтары мен инвестициялық алаяқтық туралы жақсырақ оқыту және ақпараттандыру қажеттігін көрсетті. Бұл саладағы білім беру өте маңызды, өйткені инвесторлар зейнеткерлік жинақтарды басқаруда көбірек тәуекелге ұшырайды және жауапкершілікке тартылады, ал Солтүстік Америкада зейнеткерлік жасқа шыққан балалардың көпшілігі зейнеткерлікке шығады. 2005 жылы Британдық Колумбияның Бағалы қағаздар комиссиясы (BCSC) Эрон ипотекалық зерттеуін қаржыландырды. Бұл Eron Mortgage-тің 2200 астам инвесторларына бағытталған, бір ғана инвестициялық алаяқтық туралы алғашқы жүйелі зерттеу болды. Есепте, басқа да мәселелердің арасында, зейнеткерлікке келуге жақындап қалған инвесторлар мен бай орта жастағы ерлер инвестицияларды алаяқтыққа тартуға бейім екендігі анықталды. Есепте инвесторларды оқытудың маңыздылығы арта түсетінін айтады, өйткені "балалар бумы" ұрпағы зейнеткерлікке шығады. Канадада қараша айында қаржылық сауаттылық айы өтеді. Бұл ай қазақстандықтарды жеке қаржы мәселелерін үйреніп, қаржылық жағдайына бақылау жасауға және қаржылық болашағына инвестиция жасауға шақырады. Канадада "қаржылық білім беруді және тұтынушылардың өз құқықтары мен міндеттерін түсінуін арттыру" үшін мемлекеттік мекеме құрылды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та ұлттық коммерциялық емес ұйым, Жеке қаржылық сауаттылық үшін Jump$tart коалициясы - 1995 жылдан бері қаржылық білім беру үшін жұмыс істейтін корпоративтік, академиялық, коммерциялық емес және үкіметтік ұйымдардың жиынтығы. АҚШ-тағы тағы бір ұлттық коммерциялық емес ұйым, Ұлттық инвесторлар қауымдастығы (NAIC) 1951 жылдан бері қаржылық сауаттылықты дамыту бойынша күш-жігерін инвестициялық білім беруге бағыттады. АҚШ-тың Қаржы министрлігі 2002 жылы өзінің Қаржылық білім беру кеңсесін құрды, ал АҚШ Конгресі 2003 жылы Қаржылық сауаттылық және білім беруді жақсарту туралы заңға сәйкес Қаржылық сауаттылық және білім беру комиссиясын құрды. Көптеген ұйымдар қаржылық сауаттылық қозғалысын қолдағанмен, олардың қаржылық сауаттылықты анықтау бойынша айырмашылықтары болуы мүмкін. Президент консультативтік кеңесінің қаржылық сауаттылық жөніндегі баяндамасында авторлар қаржылық сауаттылық туралы тұтастай анықтама беруді талап етті, оған сәйкес қаржылық сауаттылық бойынша білім беру бағдарламаларын бағалауға болады. Олар қаржылық сауаттылықты "білім мен дағдыларды қаржы ресурстарын өмір бойы тиімді басқару үшін тиімді пайдалану қабілеті" деп анықтады. Экономикалық білім беру кеңесі (CEE) 2009 жылы мемлекеттердің зерттеуін жүргізді және 44 штатта қазіргі уақытта жеке қаржыны оқыту немесе басшылықты жүзеге асыру бойынша K 12 бар екендігін анықтады. Алайда "барлығы 17 штатта орта мектеп оқушыларына жеке қаржыны үйрену керек". Шамплен колледжінің қаржылық сауаттылық орталығы екі жылда бір рет бүкіл ел бойынша жоғары мектептердің қаржылық сауаттылық талаптарын зерттеуді жүргізеді. 2017 жылғы сауалнамада Юта штатының талаптары ең жоғары екені анықталды, ал Аляска, Делавэр, Вашингтон, Колумбия округі, Гавайи, Род-Айленд және Оңтүстік Дакота штаттарында оқушылар жергілікті мектептің бастамасына толығымен тәуелді. 2010 жылдың шілдесінде АҚШ Конгресі Додд Франк Уолл-стритті реформалау және тұтынушыларды қорғау туралы заңды (Додд Франк заңы) қабылдады, ол Тұтынушылардың қаржылық қорғанысын қамтамасыз ету бюросын (CFPB) құрды. CFPB-ге басқа да тапсырмалар арасында өзінің Тұтынушылармен байланыс және білім беру тобы арқылы қаржылық білімді насихаттау міндеті жүктелген.

Бразилия

2018 және 2019 жылдар аралығында Бразилияның қаржы нарығындағы көптеген ойыншылар үшін сауалнамалар жүргізілді. Олардың ішінде B3 (баға биржасы), ANBIMA, CVM және Ilumeo институты бар. Осы зерттеулерден кейін Бразилия іс-қимыл жоспарларын, яғни Қаржылық білім берудің ұлттық стратегиясын (ENEF) анықтады.