Кіріспе

Xalapa немесе Jalapa (/lang//h//ə/'/l//ɑː//p//ə/, xaˈlapa), ресми түрде Xalapa Enríquez (xaˈlapa enˈrikes) – Мексиканың Веракрус штатының астанасы және оны қоршаған муниципалитеттің атауы. 2020 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 443 063 адамды, ал муниципалитет, оның орталығы болып табылатын муниципалитеттің халқы 488 531 адамды құрады. Муниципалитеттің ауданы 118,45 км². Xalapa штаттың географиялық орталығына жақын орналасқан және оңтүстік-шығыстағы Веракрус қаласынан кейін штаттың екінші ірі қаласы болып табылады.

Этимология

Xalapa атауы классикалық науатль тіліндегі xālli («құм») және āpan («су орны») түбірлерінен шыққан, бұл шамамен «құмдағы бұлақ» дегенді білдіреді. Науатль тілінде бұл сөз классикалық түрде айтылады, бірақ соңғы /n/ әрпі жиі түсіріледі. Бұл атау испан тілінде Xalapa деп қабылданды. Қаланың толық атауы – Xalapa Enríquez, ол 19 ғасырдағы губернатор Хуан де ла Луз Энрикестің құрметіне берілген. Қаланың лақап аты – «Гүлдер қаласы» (lang es), осы атауды 1804 жылдың 10 ақпанында қалаға келген Александр фон Гумбольдт берген. Бұл атау сонымен қатар қаланың көне отаршылдық тарихымен де байланысты. Халық аңызы бойынша, испандықтар Жалапаны әлемдегі ең әдемі әйелдің туған жері және мекені деп санайды, оның есімі la Florecita, яғни «кішкентай гүл» дегенді білдіреді. Xalapa тұрғындары Xalapeños немесе Jalapeños деп аталады, бұл осы аймақта өсірілетін ірі қырыққабаттарға берілген атау.

Тарих

Тотонактар алғаш рет Макуилтепетль ("науатль тілінде "бесінші тау") төңірегінде қоныстанды. Бұл сөнген жанартауға ацтектер Мексика шығанағының жағасына жету үшін бесінші бағыттық тау ретінде пайдаланғандықтан осы ат берілген. Бүгінде ол саябақта сақталған. 14 ғасырда қазіргі Халапа деп белгілі болған аймаққа төрт ежелгі халық қоныстанды. Әрқайсысы шағын ауыл салды: Тотонактар Халитик (құмдағы) ауылын құрды; солтүстік-шығыста Толтектер Текуанапанды ("жануарлар өзені"), ал Теочичимекалар Тлалнекапанды салды. 1313 жыл шамасында төрт ауыл бірігіп, Халлапан деген үлкен ауылды құрады. 15 ғасырдың екінші жартысында ацтектердің бесінші императоры Моктесума Ильюикамина бұл аймаққа шабуыл жасады. Испан конкистадорлары келгенге дейін барлық жер Ацтек империясының құрамында болды. 1519 жылы Эрнан Кортес Теночтитланға жол тартқанда осы жерден өтті. 1555 жылы испан францискандықтары монастырь құрылысын аяқтады, ол сол кездегі Жаңа Испания үшін маңызды оқиға болды. Испандықтар басып кірген кезде Халапада халық аз болды. Жаулап алу мен отарлаудан кейін халық саны артты. Испандықтар Мексика – Орисаба – Веракрус жолын жақсартқанда, Халапа көліктік торап ретінде маңыздылығын жоғалтты және 17 ғасырда халқының өсуі тоқтап қалды. 1720 жылдан бастап Халапаның маңызы артты, себебі Жаңа Испаниядан келген саудагерлер мұнда жарты аралдағы өнімдерді сатып алу және сату үшін келіп-кетіп жүрді. Амбросио Алкальде және Антонио Гарсия сияқты халапеньолар Веракрус қаласын қорғау үшін күресті, бірақ тұтқынға алынды. Олар босатылып, сөз берілді, бірақ АҚШ-қа қарсы күреске қайта қосылғаннан кейін Теосело маңында қайта тұтқынға алынып, Халапаға жеткізілді, өлім жазасына кесілді және 1847 жылдың 24 қарашасында дарға асылды.

Демалыс күндері

Сан-Хосе мерекесі, Сантьяго Апостол мерекесі, Исаның Таза Жүрегінің мерекесі, Марияның тұжырымдамасы және Халықаралық ЭКСПО жәрмеңкесі қалада тойланады. Маңызды діни мереке 8 желтоқсанда, Таза тұжырымдама мерекесі, қаланың қамқоршысы Құдай ана Марияны құрметтеп аталады. 24 қазанда Сан-Рафаэль Гуизар және Валенсия мерекесі тойланады, Мексиканың барлық аймақтарынан мыңдаған адамдар собор ішіндегі шағын ғибадатханада орналасқан олардың қабіріне зиярат етеді. Осы мереке күндері собор күндіз де, түні де ашық болады.

Ас мәзірі

Халапа – атақты халапеньо бұрышының туған жері. Жүгерінен жасалған тағамдар: гордитас, тостада (тортилья), пасти, энчилада және тауық еті көптеп кездеседі. Аймақта желінетін десерттер көбінесе тәтті болады, мысалы торт және кокада, сондай-ақ қантталған жеміс, дульсе де лече және хамонсильо сияқты қолмен жасалған тәттілер де танымал.

Қаланың көрнекті жерлері

Xalapa соборы 1773 жылы салынған барокко және нео-готика стильдерінің үйлесімі. Онда сағат мұнарасы бар, ал сағаттың өзі Англиядан әкелінген. Callejón Diamante (Алмаз аллеясы) – кешкі уақытта богемиялық атмосферасымен, кафелерімен және суретшілер ортасымен көп адамға толы көшелердің бірі. Callejón Jesús te Ampare – Сан-Хосе шіркеуінің қасындағы тас төселген көше. Patio Muñoz – 19 ғасырда салынған, көптеген бастапқы ғимараттары сақталған аудан. Мұнда Веракрус стилінде сурет салу, би және музыка бойынша шеберлік сабақтары өтеді. Parque Juárez – Халапаның орталық бөлігінде орналасқан саябақ. Parque Juárez – бұрын Сан-Франциско монастырының орны болған. Ол қаланың ең көне төрт ауданының арасында орналасқан. Оның орталық бағында алып маймыл тұқымдас ағаштары, өнер галереялары, агора, шеберханалар, концерт залы және кафе орналасқан. Jardín de Esculturas (Мүсін бағы) – ұлттық және халықаралық деңгейде танымал суретшілердің туындыларын көрсететін мүсін мұражайы. Museo Interactivo de Xalapa (Халапаның интерактивті мұражайы) IMAX экраны бар планетарийге ие, онда білім беру мақсатындағы деректі фильмдер көрсетіледі. Paseo de los Lagos (Көлдер саябағы) бұрынғыда ежелгі бөгеттің орны болған. Бүгінде ол үш көлді және тұщы су бұлағын айналатын, жапырақты ағаштармен көмкерілген жаяу жолдарына ие. Parque de los Tecajetes – қала орталығында орналасқан, сол аттас шатқалдағы табиғи ойыс. Оның астында парктің су құбырларын, жасанды тоғандарын және арналарын сумен қамтамасыз ететін тұщы су бұлағы бар. Museo de Antropología de Xalapa (Халапа антропология мұражайы) Ольмектер, Уастектер және Тотонактар сияқты Мексика шығанағы аймағының мәдениеттеріне қатысты 25 000-нан астам артефакттардан тұратын ең ірі коллекцияны ұсынады. Мұражайдағы ең танымал экспонаттар – алып Ольмек бас мүсіндері және кіші Тотонак бас мүсіндері. Мұражайдағы кейбір заттар б.з.д. 1300-900 жылдарға дейін сонады. Жақын жерде Hacienda del Lencero (Ленсеро сарайы) орналасқан. Оның алғашқы иесі – Эрнан Кортестің әскері Хуан Ленсеро болған. 1842 жылы оны Антонио Лопес де Санта-Анна 45 000 песоға сатып алған. Бүгінде ол 19 ғасырға жататын жиһаз бен жеке заттарды көрсететін мұражай болып табылады. Сондай-ақ, онда шіркеу, кең бау-бақшалар және мүлікті қоршап тұрған көл бар, оның ішінде жер аударылу кезінде онда болған Габриэла Мистральдың мүсіні орналасқан. Jardín Botánico Clavijero (Клавихеро ботаникалық бағы) аймақтық өсімдіктердің маңызды коллекциясына ие, оның ішінде Мексиканың сәндік гүлдеріне арналған бөлімдер, Халападағы таулы жерлердің қайта құрылған ортасы, папоротниктер және Мексикадағы қарағайлардың ең көп түрлері бар.