Кіріспе

Сан-Франциско-де-Кампече (Saɱ fɾanˈsisko ðe kamˈpetʃe; , ), 19 ғасыр, сонымен қатар жай ғана Кампече деп аталады, Мексиканың Кампече штатындағы Кампече муниципалитетінің құрамындағы, Мексика шығанағындағы Кампече шығанағының жағасында орналасқан қала. Қала муниципалитеттің де, штатының да орталығы болып табылады. 2010 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 220 389 адамды, ал муниципалитеттің халқы 259 005 адамды құрады. Кампече (Квебек қаласымен бірге) Солтүстік Америкадағы тарихи ескі қала қабырғаларының көп бөлігі сақталған сирек қалалардың бірі. Бастапқыда испандықтар қабырғалармен қоршалған қаланың ішінде, ал жергілікті майя халқы Сан-Франциско, Гвадалупе және Сан-Роман аудандарында тұрған. Бұл аудандарда әлі де алғашқы шіркеулер сақталған; Гвадалупедегі шіркеудің жасы шамамен 500 жылға жетеді.

Тарих

Қазіргі Сан-Франциско-де-Кампече қаласын 1540 жылы Франсиско де Монтехо майялардың бұрынғы астанасы Кан-Печ орнында құрды. Кампече қаласын қарақшылар мен тонаушылар (мысалы, 1633 жылғы және 1663 жылғы Кампечеге шабуылдары) қалаға ірі бекіністер салынғанға дейін қорқытты. Бекіністер 1686 жылы салына бастап, 1704 жылы аяқталды. Олар наурыз айының басында Исла-Мухерес және Кабо-Катошеге жетті, содан кейін жартылай аралды айналып өтті. Берналь Диас дель Кастильо осы оқиғалар туралы жазған экспедицияның жалғыз мүшесі болды. Ол 22 наурыз күні жексенбіде жағалаудағы бір ауылды көргендерін және сонда түскендерін жазды. Бұл ауыл – Кан-Печ, сол есімді майя қала-мемлекетінің астанасы. Бұл күн Бардиабохтың қасиетті Лазарды құрметтеу күніне тап келді, сондықтан Эрнандес де Кордова осы жерге осы атты берді. Суға зәру испандықтар құдықтан су алып, жағаға қонды. Майялар жақындағанда, испандықтар олардың бейбіт ниетпен келгенін ишараттар арқылы көрсетті. Майя басшысы олардың күн шығысынан келгенін сұрап, «кастилан» деген сөзді айтты. Бұл сөзді естіп, испандықтар таңғалып, келісім білдірді, ал басшы оларды өз қаласына шақырды, онда копал жағылды. Майя басшысы экспедиция мүшелеріне от сөнгенге дейін қаладан кету керектігін ишаратпен көрсетті. Осы уақытта майя жауынгерлері келді. Кабо-Катошедегі жағдайды еске алып, испандықтар кетуге шешім қабылдады. Кейін олар қатты теңізге тап болды, нәтижесінде жаңа жинаған суларын жоғалтты. Бұл оларды Чакан-Путумға қондыруға мәжбүр етті, онда майялар мен испандықтар арасында қатыгез шайқас болды. Үшінші кезеңде (1540-1547) Монтехо 1540 жылы Сиудад-Реаль-де-Чиапаға (Сан-Кристобаль-де-лас-Касас) келді, онда ол Франсиско Гильге Шампотонды басқаруды тапсырды. 1546 жылы Юкатанды жаулап алу аяқталғандай болғанда, Монтехо әйелімен бірге Сан-Франциско-де-Кампечеге барып, ұлы мен жүрегімен кездесті. Майялар құпия түрде ұйымдасты, 1546 жылғы 8 қарашада (5 Cimi 19 Xul, Мезоамерикандық Ұзақ санау күнтізбесінің соңы) үлкен көтеріліс болды. Монтехоның ұлы мен жүрегі келесі жылы көтерілісті басу үшін қаруға көтерілді. Қаланың ортасында Армас алаңы орналасқан. Бұл басты алаңның айналасында Кампече соборы, Корольдік аудиенция және жоғары лауазымды шенеуніктердің үйлері орналасқан. Алаңның ортасында Испания билігінің және әділеттіліктің символы болған бағана тұрды. Түрме, қалалық сарай және қорғаныс мұнарасы жақын арада салынатын болды. Базар кішкентай алаңның айналасында орналасқан. Испандықтар негізгі алаңға жақын, қазіргі Сан-Роман ауданында өмір сүрді және жұмыс істеді, ал жергілікті майя халқы ескі испандықтардың қоныстарында – қазіргі Сан-Франциско және Siete de Agosto аудандарында тұрды. Конкистадорлармен бірге келген мексикалықтар, Набориолар Сан-Роман ауданын мекендеді, ал Африкадан келген құлдар Санта-Ана және Санта-Люсия аудандарында тұрды. Қала Юкатанның қалған бөлігін жаулап алу операцияларының базасы ретінде қызмет етті (1542–1546), бұл 1542 жылы испандықтар провинцияның астанасы Мериданы құрған майя-итца халқының тастап кеткен қонысы Ти’хоны басып алудан басталды. Қарулы жаулап алудан кейін идеологиялық жаулап алу болды, ол майя халқын еуропалық мәдени идеологиямен, әсіресе католик дінімен тәрбиелеуден тұрды. Кампечеге алғаш келген діни орден францискандықтар болды, олар 1535 жылы келді. Олар жергілікті және испандықтардың тудырған қиындықтарға байланысты ертерек кетуге мәжбүр болды, бірақ 1540 жылы қайтып келді. Сол жылы олар Сан-Францискоға арналған ғибадатхана мен монастырь құрылысын бастады. Францискандықтар Юкатан түбегіндегі барлық аймақтарды уағыздады, иезуиттер мен доминикандықтар сияқты басқа діни ордендер бұл аумақ үшін бәсекелеспеді. 1542 жылы король Үндістердің бостандығын бекіткен Жаңа заңдарды жариялады. Құлдық заң жүзінде жойылды, бірақ басқа жолдармен жалғасты. Парцель белгілі бір халықтарды испандыққа бағындырды, оларға заттай (балауыз, мақта жамылғылар) және еңбек ақы төлеу керек болды. Ал басқалары корольдік қарамағында болып, «Корольдік тәждің халқы» деп аталды. Энкомиендалар испандықтарының жергілікті тәуелділері іс жүзінде құлдыққа тең болатын қарым-қатынасқа ұшырауға жалғасты. Әр түрлі діни ордендердің монахтары жергілікті халықтың құқықтарын қорғау, олардың бостандығын сақтау және жаулап алушылардың зорлық-зомбылығын шектеу үшін күресті. Осының нәтижесінде 1547 жылы Испанияның Фелипе II тума халқының жеке бостандығын қамтамасыз ету үшін патшалық куәлігін берді және олардың мүдделері орындалуын қамтамасыз ету үшін Юкатан провинциясы үшін қалалық әкімшілікті құрды.

Сауда және пираттық

Кампече Мексика шығанағындағы орналасқан жері оны Юкатан түбегіндегі маңызды портына айналдырды, шетелдіктермен байланыс орнату ортасы ретінде ерекшеленіп, экономикалық өркендеу мен халық санының артуына жағдай жасады. Осы жерден ерте заманнан бері «бояу таяғы» деп аталатын Кампече ағашының жүктемелері шығарылып, аймақтың өнімдері, соның ішінде Уаямон, Ксанабчакан және Мукуйчакан (үшіншісін атап өтуге болады) және тұз сатылымдары кеңейді. Кампече порты кеме жасау өнеркәсібімен де танымал болды. Индиялық сауда үйі арқылы Испанияның енгізген сауда монополиясы, өз иеліктерінде тіпті өзара және басқа елдермен сауда жасауға тыйым салғандықтан, пираттық сияқты заңсыз әрекеттерге әкелді. Оларды тоқтату үшін 1616 жылы Юкатанның әкімі Луис де Сеспедес и Овьедо Кампече ағашын кесу және сатуға лицензия беру және жаңа салықтар енгізу шараларын жариялады. Бірақ бұл алғашқы қадам жеткіліксіз және тиімсіз болды, себебі пираттықты басудың орнына, оны ынталандырды. 1629 жылы Испания королі Фелипе IV сауданы қорғау үшін жағалау күзетін құрды, бірақ бұл шара да күтілген нәтижені бермеді, сондай-ақ қала әкімі Сентенo Малдонадоның қаланы қорғау үшін әскери гарнизон құруы да сәтті болмады. Басқа еуропалық елдердің үнемі қысым көрсетуі және олардың Голландиядағы бекіністеріндегі көтерілістер пираттыққа қарсы жаңа шаралар қабылдауға кедерілді, ол толық күшпен жалғасты. Кампечеге соққан ең танымал пираттардың арасында Джон Хокинс, Фрэнсис Дрейк, Лоренс де Граф, Корнелиус Йол, Якобо Джексон, Мишель де Грандмон, португал Бартоломей, Уильям Паркер, Жан Давид Нау, Эдвард Мансвельт, Генри Морган, Льюис Скотт, Рош Бразилиано және Жан Лафитт болды. 1661 жылдың 27 қаңтарында Сан-Франциско де Кампече портына филибустьерлер флоты келді, олар кемеден түспесе де, екі жақсы жүктелген саудалық фрегаттарын тонады, олар жақын маңайда болды, содан кейін ешқандай қудалаусыз тынышталды, себебі сол күні шығанақта оларды ұстай алатын қарулы кеме болмады. Бұл экспедицияның басшысы Генри Морган еді. Кампече қаласындағы ең қорқынышты пират – голландиялық Лоренс де Граф немесе Лоренцилло, ол Испания короліне филибустьерлермен күресуде қызмет еткен. Бірақ ол содан кейін пираттыққа берілді. 1685 жылы ол Кампече қаласын және аймақтағы тағы жиырма қаланы шабуылдап, басып алды. Ол екі ай бойы көптеген тұтқындарды ұстап, көптеген асыл-қазыналар мен күміс бұйымдарын тонады, олар оның кемесін толыға толтырды. Оны үш испандық фрегаты оқпен қуып жетеді. Пират шабуылдан қашып, жүкті теңізге лақтырып жіберді, соның арқасында кеме жылдамдығын арттырып, қолайлы желдің көмегімен тез арада кетіп қалды. Тағы бір пират – Эль Олонес, шын аты Жан Давид Нау. Ол испан вице-корольдігіне қарсы материкте көптеген атақты шабуылдар жасады. Ол Кампече жағалауында болған қатты дауыл кезінде кемесін жоғалтты. Барлығы аман қалды, бірақ құрлыққа жеткеннен кейін испандықтар оларды қуып, көптегенін өлтіріп, Эль Олонесті жаралады. Қашу үшін ол бір айла қолданды: жұмбақтан бір-екі уыс алып, оны жараларынан шыққан қанмен араластырып, бетіне және денесінің басқа бөліктеріне жақты. Содан кейін ол өлілердің арасына өте шеберлікпен жасырынып, испандықтар майданнан кеткенше қозғалмай тұрды. Олар кеткеннен кейін ол орманда жараларын тазартып, емдеп, содан кейін жасырынған күйде Кампече қаласына бет бұрды. Қалада ол тұтқындалған құлдармен сөйлесіп, оларға бағынса, бостандыққа шығаратынын уәде берді. Олар оның уәдесін қабылдап, түнде каноэ ұрлап, Эль Олонеспен бірге теңізге лақтырылды.

Қала мәртебесіне көтерілу

Сан-Франциско-де-Кампече қаласының гербі 1777 жылы Испания королі Карлос III-нің вилла статусынан қала статусына көтерілуімен бірге ресми түрде бекітілді. Қазіргі герб қабылданғанға дейін, герб жасау үшін ресми өтініш жасалып, конкурс өткізілді. Алғашқы жоба 1772 жылы, Сан-Франциско-де-Кампече қаласының қала статусына ие болу мүмкіндігі алдында, Кампече қалалық әкімшілігінің (Cabildo de Campeche) қалалық гербті таңдау конкурсы бойынша сұрауымен ұсынылды. Бірінші эскизді Хуан Антонио Рексо мен Пеньуелас сол жылдың 24 қыркүйегінде ұсынған, бірақ 17 қазанда геральдика қағидаларына сәйкес келмегендіктен қабылданбады. Рамон Зазо мен Ортега содан кейін үш жоба ұсынды; алғашқы екеуі қабылданбады, бірақ үшіншісі 1777 жылдың 7 қарашасында кеңесте мақұлданды. Герб Испания королі Карлос III-нің «Сан-Франциско-де-Кампече қаласына қала статусы беріледі» деген куәлігімен бекітілді.

Климат

Кампешеде тропикалық саванна климаты, жылдың маусымнан қазанға дейінгі ылғалды кезеңінде жауын-шашынның көп бөлігі жауады.

Қала қорғандары

Кампече қаласы барокко стиліндегі отарлық қаланың қала құрылысының үлгісі болып табылады, оның торлы және реттелген жоспары бар. Оның қалалық жобасы, отарлық порты қалаларының моделі ретінде, коммерциялық, діни және әскери байланыс нүктесі ретінде атқарған маңызды рөлін, жоғары тұтастығы мен біртектілігімен көрсетеді. Мексиканың бірнеше маңызды тарихи кезеңдерінің кеңістік пен уақыт бойынша үйлесімділігінің куәсі ретінде мыңнан астам тарихи құнды ғимараттар сақталған. Кампече шамамен 160 жыл бойы голланд, ағылшын және француз қарақшылары мен пираттарының – Франсис Дрейк, Джон Хокинс, Лоранс де Граф, Корнелис Йол, Жакобо Джексон, Жан Лафитт, Франсиско де Граммон, Бартоломе Португес, Уильям Паркер, Франсиско Нау, Эдвард Мансвельт, Генри Морган, Льюис Скотт, Рош Бразилиано және Мишель де Граммон сияқты шабуылдарына ұшырады. Жауап ретінде 1686 жылы үкімет қаланы нығайтуға кірісті. Француз инженері Луи Бушар де Бекур қаланы қоршап тұрған барлық қорғаныс құрылыстарын қабырғамен біріктіруге шақырылды. Аяқталғаннан кейін, Кампече қаласын қоршаған қабырғаның ұзындығы 2560 метрді құрады, ол қаланың негізгі бөлігін айналдыра, дұрыс емес алтыбұрыш құрады, бұрыштарында сегіз қорғаныс бастионы орналасқан. Бұл бекіністер қазір түрлі функцияларды атқарады:

Сантьяго: «Xmuch´haltún» ботаникалық бағы ретінде пайдаланылады. Жаңартылған. Сан-Педро: Бұрынғы түрме. Сан-Франциско: Құрлық қақпасын қорғайды. INAH кітапханасы орналасқан. Сан-Хуан: Құрлық қақпасын қорғайды. Nuestra Señora de la Soledad: Теңіз қақпасын да қорғайды. Бұл ең ірісі және онда Қала тарихы мұражайы орналасқан. Сан-Карлос: Қалалық мұражайды ұстайды. Бұл бекініс ең алғаш салынған. Теңіз қақпасын қорғайды. Санта-Роза. Сондай-ақ, басты гарнизонға кіруге мүмкіндік беретін төрт қақпасы болды. Негізгі кіреберістер – 1732 жылы салынған Puerta de la tierra («Құрлық қақпасы») және Puerta del mar («Теңіз қақпасы»). Құрлық қақпасы туристік орын ретінде сақталған, аптасына үш рет жарық және дыбыс шоуы көрсетіледі, сондай-ақ 17 ғасырдан қалған түпнұсқалық заттар мен мүліктер сақталған. Басқа қақпалар – Гуадалупе және Сан-Роман, олар сыртқы аудандарға қосылады. Сонымен қатар, екі негізгі бекініс қаланы екі жақтағы төбелерден қорғайды: 1762 жылы салынған Сан-Хосе-эль-Альто және Сан-Мигель. Бұл бекіністер алыс қашықтықтан артиллериямен қорғауға мүмкіндік берді және қарауылдық бекеттер ретінде де қызмет етті. Олар қала қабырғаларынан бұрын салынған. Сан-Мигель бекінісі мұражай ретінде пайдаланылады және испандықтарға дейінгі заттардың жинағына ие. Сан-Хосе бекінісінде сол кезеңдегі қайықтар мен қару-жарақтар жинағы бар.