Кіріспе

Мексика штаты
Мексиканың Юкатан штаты (,/j//uː//k//ə/'t//ɑː//n/, сондай-ақ /UK/,/j//ʊ//k//, /US// /'/t//æ//n//, /,/j//uː//k//ɑː/'/t//ɑː//n/, ɟʝukaˈtan;), ресми атауы – Estado Libre y Soberano de Yucatán, Мексика қаласымен бірге Мексиканың 32 федералды бірлігін құрайтын 31 штаттың бірі. Ол 106 жеке муниципалитеттен тұрады, оның астанасы – Мерида қаласы. Бұл штат Юкатан түбегінің солтүстік бөлігінде орналасқан. Оңтүстік-батысында Кампече, оңтүстік-шығысында Кинтана-Роо штаттарымен, ал солтүстік жағалауында Мексика шығанағымен шектеседі. Испандықтар Юкатан түбегіне келгенге дейін бұл аймақтың аты Маяб болған. Юкатек мая тілінде «майаб» сөзі «жазық» дегенді білдіреді және «Мая» сөзінің бастауы осы сөзден шыққан. Майя өркениетінің дамуының ең жоғалғы нүктесі осы аймақта болды, осы жерде Майялар Чичен-Ица, Изамал, Мотул, Майапан, Эк'Балам және Ичкаанзихоо (Ти'хо деп те аталады), қазіргі Мерида қалаларын құрды. Юкатанды испандықтар жаулап алғаннан кейін (16-шы ғасырдың басы – 17-шы ғасырдың соңы), Юкатан түбегі бірыңғай әкімшілік және саяси бірлікке айналды, ол Юкатанның генерал-капитандығы деп аталды. Мексика 1821 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, жергілікті губернатор тәуелсіздік жариялады. Юкатан 1821 жылдың желтоқсан айында Мексика империясының құрамына кірді. 1823 жылдың наурыз айында бірінші Мексика империясы құлағаннан кейін, бірінші Юкатан Республикасы (1823 жылдың мамырында құрылған) 1823 жылдың 21 желтоқсанында Мексика Біріккен Штаттарының Федеративтік Республикасына қосылу туралы келісімге келді. 1841 жылдың 16 наурызында федеративтік келісімге байланысты мәдени және саяси қайшылықтардың нәтижесінде Юкатан Мексикадан тәуелсіздігін жариялады, соның нәтижесінде Юкатанның екінші Республикасы құрылды. Бірақ, 1848 жылдың 14 шілдесінде Юкатан Мексикаға қайтадан қосылуға мәжбүр болды. 1858 жылы Юкатанның касталық соғысы кезінде Юкатан штаты алғаш рет бөлінді, осының нәтижесінде Кампече жеке штат ретінде құрылды (ресми түрде 1863 жылы). Порфириато кезеңінде, 1902 жылы Юкатан штаты қайтадан бөлінді, осының нәтижесінде кейіннен қазіргі Кинтана-Роо штаты болған Федералдық аумақ құрылды. Мексиканың Ұлттық қоғамдық қауіпсіздік жүйесі Юкатанды Мексиканың ең қауіпсіз штаттарының бірі деп санайды. Мерида қаласы 2011 жылы «Бейбітшілік қаласы» атағын алды. АҚШ Юкатанды және оның көршісі Кампешенің азаматтарына қалыпты сақтық шараларын сақтауға кеңес беретін екі штаттың бірі ретінде қарастырады.

Колумбқа дейінгі дәуір

Алғашқы қоныстардың шығу тегі ғылыми тұрғыдан расталмаған, бірақ аймақтағы алғашқы адамдардың болуына қатысты мәліметтер Плейстоценнің соңы немесе мұз дәуіріне (шамамен 10,000–12,000 жыл бұрын) датыланады, бұл Тюлумның Лолтун үңгірлері мен үңгірлеріндегі (Палм әйелдері) табылған деректерге сәйкес келеді. Бірінші майялар біздің заманымыздың 250 жылында Петеннен (қазіргі Гватемаланың солтүстігі) көшіп келіп, қазіргі Бакалар, Кинтана-Рудағы оңтүстік-шығыс жарым аралға қоныстанды. 525 жылы Чанес (Ица тайпасынан бұрынғы майя тайпасы) жарым аралдың шығысына көшіп, Чичен-Ица, Изамал, Мотул, Эк'Балам, Ичкаанзихо (қазіргі Мерида) және Шампотон қалаларын құрды. Кейіннен Мексика шығанағының жағалауынан келген Толтек тегіндес Тутуль Шиуес бұл аймаққа қоныстанды, бұл Ица және Кокомес тайпаларын ығыстырды – Ицаның бір тармағы. Соңында, жылдар бойы көптеген шайқастардан кейін Ица, Шиу және Кокомес тайпаларынан құралған Майапан лигасы құрылды, ол 1194 жылы ыдырап, 16 ғасырда испан конкистадоры тапқан шағын биліктерге бөліну мен тәртіпсіздік кезеңіне жол ашты.

Испандық сарбаздардың барлаулары

1513 жылы Хуан Понсе де Леон Боринкен аралын (қазіргі Пуэрто-Рико) жаулап алып, Флоридаға сапар шеккен болатын. Понсе де Леонмен бірге соңғы ашылысында болған Антон де Аламинос Кубаның батысында жаңа жер табуға болатынын болжады. Олардың ықпалымен Диего Веласкес де Куэльяр, Куба губернаторының қолдауымен, Франсиско Эрнандес де Кордова басқаратын экспедицияны ұйымдастырды, оның мақсаты аралдың батысындағы теңіздерді зерттеу болды. Бұл экспедиция 1517 жылдың 8 ақпанында Ажаруко портынан Гаванаға қарай жол тартты, аралды айналып, қазіргі Юкатан бұғазы деп белгілі болған оңтүстік-батысқа қарай жүзіп, экспедиция 1 наурызда Юкатан түбегіне қонды. Алғашқы саяхатшылар қай жерге жеткені туралы әртүрлі мәліметтер бар. Бірінің айтуынша, ол Isla Mujeres болған. Берналь Диас дель Кастильо оны Кабо Катоше деп көрсетеді, онда олар "Ұлы Каир" деп атаған үлкен қаланы көрді.

Испандық жаулап алу

Юкатанды жаулап алу испандықтардың ацтек империясын жаулап алғаннан кейін екі онжылдықтан соң аяқталды; Франсиско де Монтехо "Эль Аделантадо", оның ұлы Франсиско де Монтехо и Леон "Эль Мосо" және оның жүрегі туысы Франсиско де Монтехо "Эль Собрино" басшылығымен. Эль Аделантадо Хуан де Грижальва экспедициясында болды және Эрнан Кортеспен бірге үшінші жорықта қатысты, ол нәтижесінде ацтек империясының жаулануына әкелді. Одан кейін ол Юкатан майяларын жаулап алуға тағайындалды, бірақ 1527-28 жылдардағы алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды. 1529 жылы ол Табасконың губернаторы болып тағайындалды, оған Табасконы бағындыру және Юкатан мен Косумельді жаулап алу міндеті жүктелді. Табаскодан Монтехо 1531-35 жылдар аралығында батыстан Юкатанға жаңа жорық ұйымдастырды, бірақ жаулап алуға жасаған тағы бір әрекеті сәтсіз болды. Шамамен 1535 жылы, жергілікті тұрғындармен көптеген қанды шайқастардан кейін, ол Табаско провинциясын толығымен бағындырды және Юкатанға жаңа шабуыл жоспарлай бастады. Эль Аделантадо Гондурас және содан кейін Чиапас губернаторы болып тағайындалды. Сондықтан ол өз ұлына "Эль Мосо" Юкатанды жаулап алуды аяқтау міндетін тапсырды. Франсиско де Монтехо и Леон "Эль Мосо" 1540 жылдың 4 қазанында Сан-Франсиско-де-Кампече және 1542 жылдың 6 қаңтарында Мерида қалаларын құрды (Эстремадурадағы Мерида қаласының құрметіне). Мерида қаласы майялардың Иканзихоо (Т'хо) қаласының орнында салынды, ал жаңа ғимараттар үшін ежелгі майя пирамидаларының тастары қолданылды. Кейіннен, 1542 жылдың 11 маусымында үкіметтік орталық Санта-Мария-де-ла-Викториядан Меридаға көшірілді. Жаңадан құрылған Мериданы Начи Кокомның (мая тілінде "халах уиник") майя әскерлері қоршап алды. Бұл Юкатанды жаулап алу үшін шешуші шайқас болды. Осы жеңістің арқасында испандықтар жарты аралының батыс бөлігін бақылауға алды. Франсиско де Монтехо "Эль Аделантадо" өзінің жүрегі туысы Франсиско де Монтехо "Эль Собриноны" шығыс Юкатанды жаулап алуға жетекші етіп тағайындады, бұл көптеген қанды шайқастардан кейін, 1543 жылдың 28 мамырында Вальядолид қаласын құрумен аяқталды.

Канек бүлігі, колониялық Юкатан кезінде

Испания отаршылдық үкіметі тума майя халқына теңсіздік пен нәсілдік дискриминация саясатын таңды. 1761 жылдың қараша айында Чистейл қаласынан (қазір Яшкаба муниципалитетінің құрамында) шыққан майя Ясинто Канек үкіметке қарсы қарулы көтеріліс жетекшісі болды, бірақ ол тез арада басылды. Қолға түскен көтерілісшілер Меридаға жеткізіліп, сотталып, қиындықтарға ұшырады. Халыққа қарсылық көрсетудің алдын алу мақсатында Чистейл қаласы өртеніп, тұзбен көмілді. Бұл сәтсіз көтеріліс отаршылдық режим үшін үлкен маңызға ие болмаса да, түбектің тарихындағы маңызды оқиға ретінде қалды және аймақтағы отаршылдыққа қарсы күрестің күшті белгісі болды. Бұл көтеріліс бір ғасырдан кейін болған Каста соғысы деп аталатын әлеуметтік дүрбелеңнің алғышарты болды. Канек көтерілісі бүгінде Испания колонияларында ғасырлар бойы басым болған нәсілдік және әлеуметтік қақтығыстың символы ретінде есте сақталады.

Тәуелсіз Мексикадағы Юкатан

Жаңа Испанияның орталығынан, әсіресе Мексика қаласынан географиялық қашықтығы болғандықтан, Юкатан Мексиканың тәуелсіздік соғысына әскери тұрғыдан тікелей қатыспады, бірақ оның ықпалы басқа жолдармен сезілді. 1820 жылы Санхуандықтардың (Мерида қаласының орталығындағы Сан-Хуан шіркеуінде бас қосқан креолдар тобының) мүшесі Лоренцо де Завала Патриоттық Конфедерацияны құрды, ол кейін екі топқа бөлінді: Кадис Конституциясын қолдайтын испан үкіметінің жақтастары және Завала басқарған, Испаниядан толық тәуелсіздікке ұмтылғандар. Сол кезде Юкатан губернаторы Мариано Каррильо Альборнос, Завала мен Мануэль Гарсия Сосаны Кадис Кортесінің депутаттары ретінде Мадридке жіберді, ал қалған либералдар түрмеге қамалды. Осы оқиғалар Юкатанды қамтып жатқанда, Игуала жоспары қазіргі Герреро штатында (сол кезде Мексика интенденциясының бір бөлігі) жарияланды. 1821 жылдың 15 қыркүйегінде Мерида қаласының Кеңестер залында Юкатан Испаниядан тәуелсіздігін жариялады. Дер кезінде губернатор Хуан Мария Эчеверри Юкатанды Мексика империясына қосу мәселесін талқылау үшін екі өкілді жіберді. Юкатанның Мексика империясына қосылуы 1821 жылдың 2 қарашасында болды.

Юкатан Республикасы

Мексика империясы Каса-Мата жоспары бойынша тез арада құлатылды (1823), ал бұрынғы империяның провинциялары тәуелсіз штаттарға айналды. 1823 жылғы 29 мамырда жарияланған Юкатан Республикасының бірінші республикасы, 1823 жылғы 23 желтоқсанда Мексика Біріккен Штаттарының Федеративтік Республикасына Юкатан Федеративтік Республикасы ретінде қосылды. Екінші Юкатан Республикасы 1825 жылғы Юкатан Конституциясында бекітілген федеративтік келісімді 1835 жылдан бастап Мексиканың орталық үкіметі бұзғаннан кейін құрылды. 1841 жылы Табаско штаты Мексикадан бөліну туралы шешім қабылдады, ал Юкатанның сол кездегі губернаторы Мигель Барбачано екі штаттан тұратын Мексикадан тәуелсіз федеративтік республика құру туралы ұсыныспен Табаско билігімен келісу үшін Жюсто Сьерра О'Райли басқаратын комиссияны жіберді. Алайда, 1842 жылы Табаско Мексикаға қайта қосылғандықтан бұл идея сәтсіз аяқталды. 1846 жылғы 22 тамызда Мексиканың уақытша президенті Хосе Мариано Салас 1824 жылғы Конституцияны және федерализмді қайта орнатты. Екі жылдан кейін, президент Хосе Хоакин де Эррераның үкімет кезінде Мигель Барбачано 1825 жылғы Юкатан Конституциясына сәйкес Юкатанды Мексикаға қайтаруға бұйырды. Бұл шешімге Каста соғысының ықпалы зор болды, ол Юкатанды сыртқы көмек іздеуге мәжбүр етті. 1852 жылы қарама-қарсы саяси фракциялар арасындағы ішкі тартыстар нәтижесінде Кампече территориясы құрылды. 1863 жылғы 29 сәуірде Мексика президенті Бенито Хуарес үкіметі кезінде Кампече қазіргі тәуелсіз штат мәртебесін алды.

Юкатан Республикасының туы

Юкатанның туы 1841 жылдың 16 наурызында көтерілді. Юкатан Республикасының кезеңі – Юкатан билігінің бұл туды ресми түрде қолданған жалғыз кезең болды. Тарихшы Родольфо Менендес де ла Пенья Юкатан туын былай сипаттайды: "Юкатан туы екі бөлікке бөлінген: сол жағы жасыл, ал оң жағы үш бөліктен тұрады – жоғары және төменде қызыл, ортасында ақ. Жасыл түстің фондық бөлігінде 1840 жылдың 30 қарашасындағы жарлық бойынша Юкатанның бес департаментін бейнелейтін бес жұлдыз орналасқан: Мерида, Измаль, Вальядолид, Текакс және Кампече." Ту мемлекеттік деңгейде ресми мойындылыққа ие емес, бірақ штат тұрғындары арасында кең танымал. Де-факто штат туы, бұрынғы президент Эрнесто Зедильо басқаруымен өткен келісімге сәйкес, ортасында штаттың гербы бар ақ ту болып табылады.

Касталық соғыс

Юкатанның касталық соғысы – 1847 жылдан 1901 жылға дейін жалғасқан қақтығыс. Ол Майя басшылары Ясинто Пат және Сесилио Чи бастаған, саяси және экономикалық билікке ие болған «Юкатеко» деп аталатын еуропалық текті халыққа қарсы жергілікті Майя халқының көтерілісімен басталды. Юкатанның солтүстік-батысындағы Юкатеко күштері мен оңтүстік-шығысындағы тәуелсіз Майялар арасында ұзақ соғыс болды. 1901 жылы Мексика армиясы Майя астанасы Чан-Санта-Крусті басып алғаннан кейін соғыс ресми түрде аяқталды, бірақ Мексика билігін мойындаудан бас тартқан ауылдар мен кішкентай елді мекендермен ұсақ шайқастар он жылдан астам уақытқа созылды. Адам Джонс: «Бұл қатыгез нәсілдік соғыс екі тараптан да геноцидтік қылмыстарға толы болды, нәтижесінде 200 мыңға жуық адам қаза тапты» деп жазды. Осы қақтығыс салдарынан 1902 жылдың 24 қарашасында Порфирио Диас Пайо-Обиспо портында (қазіргі Четумал) орталығы орналасқан Кинтана-Ру федералдық аймағын құру туралы жарлық шығарды. Жарты ғасырдың ішінде Юкатан өзінің бастапқы аумағының үштен екі бөлігінен астам аумақты жоғалтты.

Хенекен өндірісі

XIX ғасырдың соңында хенекен өнеркәсібі Юкатан түбегінде бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Юкатан түбегінде өсірілген хенекен бүкіл әлемде арқан мен жіп жасауға қолданылып, арқанды тасымалдайтын Сисал қаласының атымен – сизаль арқаны деп белгілі болды. Бүгінде Сисал – жергілікті тұрғындар мен туристер демалыс үйлері үшін қайта ашқан тыныш балықшылар ауылы. Хенекен өнеркәсібі оқшауланған Юкатанға қаржылық тәуелсіздік сыйлады. Хенекен өсімдігінің талшығы (соскил деп аталады) жіп пен арқанға айналдырылып, теңіз кемелерінің жабдықтарында, бауларда, қаптарда, кілемдерде және тағы да көптеген заттарда қолданылды. Ол Юкатанның басты экспорттық тауарына айналып, көптеген жергілікті отбасыларды зор байлыққа ие етті. Бұл байлықтың дәлелі бүгінде колониялық Мерида қаласының архитектурасында және Юкатан түбегіндегі 150-ден астам хасиендаларда көрінеді. Мексикаға корей иммиграциясы 1905 жылы басталды. Алғашқы корей көшіп келгендер Юкатанға хенекен плантацияларында жұмысшылар ретінде қоныстанды. 1904 жылы Кореяның Инчхон портындағы газеттерде жұмыс берушілер Мексикаға хенекен плантацияларында төрт немесе бес жылдық келісімшарт бойынша жұмыс істеуге дайын жұмысшыларды іздеу туралы хабарландырулар жариялады. Барлығы мыңнан астам адам тартылып, 1905 жылдың 4 сәуірінде британдық жүк кемесімен Инчхоннан аттанды, Корея үкіметі олардың кетуіне бөгет қоюға тырысқанына қарамастан. Келісімшарттары аяқталғаннан кейін көптеген адамдар Мексикада қалды, хенекен плантацияларында жұмысын жалғастырды немесе елдің әртүрлі қалаларына көшіп кетті. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін мемлекетте жүздеген гүлденген хасиендалар болды, бірақ синтетикалық өнімдердің пайда болуы, хенекеннің әлемнің басқа аймақтарында өсірілуі және кейбір ірі хенекен өсіруші отбасылардың жеке мүддесі Юкатанның индустриядағы монополиясының біртіндеп құлдырауына әкелді. Осы кезеңде хенекен өнеркәсібінен түскен байлықтың көп бөлігі Юкатан штатының астанасы Меридаға шоғырланды. Бұл қалаға Мексика қаласынан бұрын көше шамдарын мен трамвай жүйесін орнатуға мүмкіндік берді. ХХ ғасырдың басында бұл қалада жан басына шаққанда әлемдегі ең көп миллионерлер тұрған деседі. Бүгінде Париждің Шамп-Элизе даңғылынан шабыт алған Пасео-де-Монтехо даңғылы сол кезде салынған әсем үйлермен қатар орналасқан. Бұл үйлердің көпшілігі қазір қайта жаңартылып, жеке үйлерден бастап банктерге, қонақ үйлерге және мейрамханаларға дейін түрлі мақсаттарда қолданылады. Көптеген хасиендалар да қазір қайта жаңғыртылып, жеке үйлер, іс-шаралар өткізу орындары және жоғары деңгейлі қонақ үйлер ретінде қызмет етеді.

ХХ ғасырдың аяғы

XX ғасырдың ортасына дейін Юкатанның сыртқы әлеммен байланысының басым бөлігі теңіз арқылы жүзеге асты; АҚШ және Кубамен, сондай-ақ Еуропа мен басқа Кариб аралдарымен сауда, Мексиканың қалған бөлігімен салыстырғанда маңыздырақ болды. 1950 жылдары Юкатан теміржол арқылы, ал 1960 жылдары тас жол арқылы Мексиканың қалған бөлігімен байланысты, бұл аймақтың салыстырмалы оқшаулануын тоқтатты. Бүгінде Юкатан Мексиканың қалған бөлігінен өзгеше мәдениетті сақтайды, оның ішінде өзіндік тағам дәстүріне ие. 1960 жылдары Меридаға коммерциялық реактивті ұшақтар келе бастады, ал қосымша халықаралық әуежайлар алдымен Козумельде, содан кейін 1980 жылдары жаңа жоспарланған курорттық қала Канкунда салынды, бұл туризмді Юкатан түбегінің экономикасындағы маңызды күшке айналдырды. 1976 жылы Юкатанның алғашқы майя үкімет басшысы Франсиско Луна Кан сайланды. Бүгінде Юкатан түбегі маңызды туристік орын болып табылады, сонымен қатар Мексикадағы ең ірі этникалық топтардың бірі – майя халқының мекені.

Үкімет

Юкатан Конституциясы Юкатан үкіметінің, Мексиканың басқа барлық штаттары сияқты, үш биліктен тұратындығын белгілейді: атқару, заңнамалық және сот. Атқару билігі Юкатан губернаторында болады, ол азаматтармен жасырын дауыс беру арқылы алты жылға сайланады және қайта сайлануға құқығы жоқ. Заңнамалық билік Юкатан Конгресінде шоғырланған, ол 25 депутаттан тұратын бірпалаталық заң шығару органы. Сот билігі Юкатанның Жоғары Әділет сотына және оның аймақтық соттарына жүктеледі.

Қалалық округтер

Юкатан штаты 106 муниципалитетке бөлінген, олардың әрқайсысын муниципалитет президенті (мэр) басқарады. Көбінесе муниципалитеттер әкімшілік орталық болып табылатын қаланың атымен аталады; мысалы, Мерида муниципалитетінің орталығы – Мерида қаласы.

Медиа

Юкатан жаңалықтарына мыналар кіреді: Artículo 7, De Peso (Mérida), Diario de Yucatán, La I Noticias para Mí Mérida, Milenio Novedades (Бұрын El Mundo al Día), және Por Esto! (Юкатан).

Қауіпсіздік

Юкатан Мексикадағы ең қауіпсіз штат және Мерида қаласы 2011 жылы «Бейбітшілік қаласы» атағымен марапатталды. Юкатан штатының полициясы штат ішіндегі құқық қорғау органы болып табылады. Штаттың ішкі аймағындағы қауіпсіздік бұрынғы президент Фелипе Кальдерон Инохоса, жергілікті және шетелдік кәсіпкерлер, сондай-ақ губернатор Ивонн Ортега Пачеко тарапынан бірнеше рет жоғары бағаланды.