Кіріспе

Солтүстік Шайен соғыскері, Түпкүлгі америкалық жауынгер Ағаш аяқ (Шейен Кахамаксэвеохтахе) (шамамен 1858-1940 жж.) - Кіші Үлкен мүйіз шайқасында Кастерге қарсы шайқасқан Солтүстік Шайен соғыскері.

Ерте өмір

Wooden Leg шамамен 1858 жылы Шейен өзенінің маңында, Блэк Хиллз аймағында дүниеге келді. Ол көптеген оқ жарақаты (сонымен қатар, ақ бұқа шаң шашыратып) және маңдайдағы бүркіт қауырсыны. Оның үш ағасы (екі үлкені - Қуатты жел соғады және сары шашы, кішісі - Түйе) және екі әпкесі (екі үлкені - Қисық мұрын, кішісі - Бармақ әйел). Балалық шағында ол "Қолынан жейді" деген атпен танымал болды. Кейіннен ол ағасынан "Ағаш аяқ" деген атау алады. Бұл жас қарға барлық жас шайендерден ұзақ өмір сүріп, ағаштан жасалған аяқ сияқты болғандықтан, ағаш аяқ деген атаққа ие болды. Тек оның немере інісі ғана оның аяқсыз серуендеуіне еріп бара алатын, сондықтан "Оның қолынан жейді" атты достары оны спортта ағасының атымен атай бастады. Ақыры, "Оның қолынан жейді" деген ұлтқа әкесінің есімін алып, оны өзінің аты етіп алған. Балалық шағы мен жастық шағында ол өзінің тайпасында өмір сүрді, ол Блэк-Хиллз мен Литтл-Бигхорн өзенінің арасындағы жерді аралап жүрді. Осы кезеңде ол басқа да жазық жерлеріндегі индейлер сияқты өмір сүрді, уақытын аң аулауға және жау тайпаларына, әсіресе Кроу мен Шошондарға қарсы күреске арнады. Ағаш аяғы өзінің орасан биіктігімен танымал болды және оның биіктігі 6'3" (190.50 см) болды. Ол ақ адамдармен болған алғашқы салғысты 1866 жылы "Вагон-бокс" шайқасында көрді. Ағаш аяқ шайқасқа қатыса алмайтындай жас еді, бірақ шайқас кезінде оның үлкен інісі Қуатты жел соғады қайтыс болды. Шейендердің соңғы жеңісіне қарамастан, бұл күні оның бүкіл отбасы аза тұтты. 14 жасында ол сол қолмен атушыдан Елкхорн Скреперлер атты жауынгерлік қоғамның бір бөлігі болуға шақырылды, бұл үш жауынгерлік қоғамның бірі (екіншісі - Crazy Dog тобы және Түлкі тобы) тайпаның ер адамдары бөлінген. 17 жасында ол Ұлы Рухқа алғыс айту үшін демалуға барды. Ол төрт күн бойы үйіріне кіріп, ой жүгіртіп, күніне бір рет қана келіп-кетіп жатты. Соттан кейін оның бет-әлпетіне маңдайы, жақ-башы мен жаактарын қоршап тұрған қара шеңбер боялды; шеңбердің ішкі бөлігі сары түсті болды. Осы сурет, ең жақсы костюмі, қалқаны және бүркіттің қанатының сүйегінен жасалған сыбызғысы өмірінің соңына дейін оның әскери қару-жарағының бір бөлігі болды

1876-77 жылдардағы Ұлы Сиук соғысы

1876 жылы 17 наурыздағы таңертеңде Wooden Leg және бірнеше жүз Солтүстік Шайен және Оглала Сиу халқы қазіргі Монтана штатының Мурхед қаласының маңында мұздай қатып қалған Powder өзенінің жағасында бейбіт қоныстанды. Таңғы сағат 9:05 шамасында полковник Джозеф Ж. Рейнольдс басқарған АҚШ сарбаздары ұйықтап жатқан ауылға шабуыл жасады. Ағаш аяқ және басқа да жауынгерлер тез әрекет етіп, әйелдер мен балаларды қауіптен құтқарып, жауынгерлердің алға жылжуын баяулатты. Рейнольдтың ат әскерлері ауылды және Шайеннің қысқы азық-түлік қорын өртеп жіберді, сонымен қатар Шайеннің 700-ге жуық жылқысын тұтқынға алды, бірақ жауынгерлер қарсы шабуыл жасағанда оңтүстікке шегінуге мәжбүр болды. Бұл Powder River шайқасы деп аталды. Шейендер ертеңіне сарбаздардан аттарының көпшілігін қайтарып алды және таңғажайып аз зардап шекті, бірақ бір шейеннің сөзі бойынша "өте кедейленді". Ерлер, әйелдер мен балалар үш күн бойы жаяу жүріп, Powder өзенінің солтүстігіндегі Crazy Horse ауылына жетеді. Жолда бірнеше шайен өлтірілді. 1876 жылы 17 маусымда Wooden Leg Роузбуд шайқасына қатысып, бригада генерал Джордж Круктың 300 Кроу және Шошон жауынгерлерімен одақтасқан 1000 АҚШ атқышы мен жаяу әскеріне қарсы шайқасты. Пудэр өзенінде үш ай бұрын Wooden Leg ауылымен соғысқан алты американдық ат әскерінің бес ротасы Роузбадда болды, бірақ полковник Рейнольдс әскери соттың алдында сотталып, отставкаға кетуге мәжбүр болды, сондықтан ол қатыспады. Бұл шайқас америкалықтар үшін стратегиялық жеңіске айналды. Сегіз күннен кейін Кіші Бигхорн шайқасында Кастердің жеңілісіне себеп болды. 1876 жылы 25 маусымда ағаш астында ұйықтап жатқан кезде, Ағаш аяқ пен оның ағасы Сары шашты ескілердің дауысы оятты. Ағаш аяқ шатырына жүгірді. Ол тез арада шайқасқа дайындалып, ағасымен бірге қақтығысқа шықты. Басында ол майор Маркус Реноның жасағымен бірге өзен жағасындағы орманда жасырынған және қоршалған күйінде шайқасты. Осы жауларды жеңіп, өзенге қарай барады, онда мылтық пен оқ-дәрі тапты. Содан кейін ол генерал Джордж А. Кастердің қолбасшылығындағы төбедегі сарбаздарға шабуыл жасады. Ағаш аяқ Америкадағы ең қанды соғыс болған Литтл Бигхорн шайқасында соғысқан болатын. Жеңіс шайқасынан кейін Солтүстік шайендер біраз уақыт Кіші Бигхорн өзені аймағында жүрді. 1876 жылдың соңында генерал Крук басқа күшті Рено катантондарыннан, баспаналы аймақтан, және Powder өзенінің солтүстігіне бастап алып шықты. Круктың индейлік скауттары, Пауни, Сиу, Шошон және басқалары Үлкен мүйіз тауларының шығыс жағында, Поудер өзенінің Қызыл бұрышында үлкен шайен лагерін тапты. Маккензидің рейдкерлері (АҚШ-тың 4-ші ат әскері) лагерьге шабуыл жасап, оны жоюға жіберілді. Түнгі ұзақ және қиын шеруден кейін мұзды және опасыз жерлер арқылы 4-ші армия 1876 жылы 25 қарашаның таңертеңінде Таң Жұлдызының (Дулл Найф) лагеріне келді. Шейендер түннің көп бөлігін билеп, лагерьдің көп бөлігі кейбір есептер бойынша ұйықтағаннан гөрі оянған. Полковник Рональд С. Маккензидің әскерлері мен барлаушылары лагерьге шабуыл жасап, көптеген тұрғындарды өлтіріп, қалғандарын, соның ішінде Wooden Leg және Little Wolf-ты қуып кетті. Лагерьдің өзі өртеніп, азық-түлік қорын барлаушылар мен әскерлер алып кетті. Ұшудың салдарынан Wooden Leg флейтасын тастауға мәжбүр болды, ол лагерьдің жойылуы кезінде жойылды. Бір ротаның 2-ші АҚШ кавалериясының полковник Маккензимен бірге полковник Рейнольдспен бірге Wooden Leg және оның ауылымен өткен наурыз айында соғысқан, ал 1876 жылы қарашада Wooden Leg қайтадан Dull Knife Fight-те шайқасқан. Соғыстан кейін Солтүстік Шайендер солтүстік-шығысқа қарай өрлеп, Оглала Сиукстерге жетті. Бұл жерде оларға басқа тайпалар қосылды, мысалы, Миниконжу, Санс Аркс, Санти Сиу және Блэкфет. Олар бірге Кіші Бигхорн аңғарына жетіп, қостарын тігіп, содан кейін Тунг өзеніне қарай жылжиды. Көп ұзамай оларды полковнигі Нельсон А. Майлз, олармен 1877 жылы 8 қаңтарда "Волк тауы" шайқасында шайқасқан.

Кейінгі өмірі

Кейбір шайендер АҚШ-тың резервациясында біраз уақыт өмір сүрді, оларды АҚШ үкіметі тайпаларды берілуге және резервацияда тұруға көндіру үшін жіберді. Аштықтан қайран қалған шайен тайпасының көп бөлігі бұл ұсынысты қабылдады; Wooden Leg, оның қасында ағасы Сары Шаш бар басқа 34 шайен тобымен бірге бас тартты, өйткені оның серіктері мен ол "әр нәрседен гөрі, олар өздерінің құқығы деп санайтын бостандықты қалады". Ол Тiл және Бауырсақ өзендерiнiң аумағында еңбекқор өмiр кешiрдi, бірақ аштықтан ол және басқа 30 шайендер аңшы болып өмір сүруден бас тартып, резервацияға баруды шешті. Ағаш аяқ Белі өзен резервациясына кірді. Ол АҚШ үкіметі шайендерді үнді аумағына (қазіргі Оклахома штаты) мәжбүрлегенше сол жерде тұрды. Сол жерде Ағаш Аяқ бүркіт аулауға үйренді. Алайда жаңа резервация көптеген солтүстік шайендердің туған жерінен өте алыс еді, ал көпшілігі аурудан қайтыс болды. Бір топ, Дулл Найф пен Литтл Вулф бастаған топ, солдаттарға бағынбай, резервациядан шығып, солтүстікке қайтып кетті. Ағаш аяқ баста басшылардың соңынан еруден бас тартып, резервацияда қалды. 1878 жылы ол оңтүстік шайен әйелге үйленді. Әкесінің өлімінен кейін, Wooden Leg және оның отбасы оңтүстік резервациядан кетуді шешті. Олар сол кезде Пайн Ридж үнді резервациясы деп аталатын Уайт Ривер резервациясынан өтіп, Кішкентай қасқыр мен басқа шайендер қоныстанған жерге жетті. Бұл Тунг өзенінің өзегі болды. 1889 жылы Вудэн Лэг Форт-Кеог қаласында АҚШ-тың үнділік барлаушысы болып, Дакота департаменттің бірінші лейтенанты Эдвард В. Кейсидің шайен скауттарына тағайындалды. 1890 жылы Кейсидің скауттары мен Wooden Leg солдаттарды Жын биі науқанына жетекшілік етті, нәтижесінде Жаралы тізе қырғыны болды. Сол жылдары ол хабаршы және күзетші болып қызмет етті. Литтл Бигхорн шайқасынан отыз жыл өткен соң, ол 1906 жылы ақсүйектер мен үндістердің кездесуіне қатысты, олар сол оқиғаны еске алу үшін шайқас алаңында жиналды. Ол ақ тәнді дәрігер Диксонға өзінің бастан кешкенін айтып беруге батылы жеткен бірнеше үндістердің бірі болғаны үшін шайқас туралы айтты. Ағаш аяқты 1908 жылы резервациядағы діни қызметкер шомылдыру рәсімінен өткізді. Ол ақ адамдар мен үндістер бір құдайға ғибадат етеді деп ойлады, тіпті әртүрлі түрде (яғни оны әртүрлі есіммен атайды). Ағаш аяқ, жас Кішкентай Қасқыр (шеендер руының ескі басшысының немере інісі), Екі Ай және Қара Қасқырмен бірге 1913 жылы Вашингтонға шейендер руы туралы сөйлеу үшін жіберілген делегацияның бір бөлігі болды. Бұл сапар барысында ол Вашингтон мен Нью-Йоркке барды. Резервацияға оралғаннан кейін ол судья болды: оның міндеті рудағы дауларды шешу және Құрама Штаттардың заңдарын оқыту болды. Екі рет оған Елкхорн Скреперлер атты жауынгерлік топтың төменгі сатыдағы басшысы болуға ұсыныс жасалды, бірақ ол бас тартты; кейбір ақ адамдар оны Басшы Ағаш Аяқ деп атады, бірақ ол ешқашан бас болған жоқ. Оның екі қызы бар еді, бірақ екеуі де жас кезінде қайтыс болды. Соңғы қызы қайтыс болғаннан кейін, ол әйелімен бірге оның әпкесі Джон Уайт Вулфты асырап алуға шешім қабылдады. 1903 жылы Шеендердің бұрынғы агенттік дәрігері Томас Б. Маркизге берген сұхбатында Wooden Leg Чеендердің резервация мен Литтл Бигхорн шайқасына дейінгі өмірі туралы көптеген ақпараттармен таныстырды. Оның оқиғасы "Wooden Leg: A Warrior Who Fought Custer" атты кітапта жарияланды. Ағаш аяқ 1940 жылы қайтыс болды.