Кіріспе
Шығыс Тимордың тәуелсіздікке қарсы қарулы күштер Шығыс Тимордың Ұлттық азаттық үшін қарулы күштер (Forças Armadas da Libertação Nacional de Timor Leste, Falintil) бастапқыда Шығыс Тимордың Фретилин партиясының әскери қанаты ретінде басталды. Ол 1975 жылы 20 тамызда Фретилиннің Тимор Демократиялық Одағымен (UDT) саяси қақтығысына жауап ретінде құрылды.
The Armed Forces for the National Liberation of East Timor (Forças Armadas da Libertação Nacional de Timor Leste, Falintil) originally began as the military wing of the Fretilin party of East Timor. It was established on 20 August 1975 in response to Fretilin's political conflict with the Timorese Democratic Union (UDT).
Индонезияның басып кіруі
1975 жылы тамыз айында португалдықтар 1974 жылғы Карнеол революциясынан кейін кері шегінгеннен кейін, аймақтағы бұрынғы португал гарнизондық күштерінің көпшілігі оған адалдық танытқанда, Фалинтил өзінің бастапқы әскери бөлімшелерінің көпшілігін алды. 1975 жылы Индонезия Шығыс Тиморды басып алған кезде Фалинтил құрамында 2500 тұрақты әскер, 7000-ы португалдық әскери дайындықтан өтті, ал 10000 қысқа мерзімді әскери оқу курстарына қатысқан, барлығы 20000 адам болды. Фалинтильдің алғашқы қолбасшысы Николау Лобато болды, ол 1978 жылы Индонезия қарулы күштерімен шайқаста қаза тапты. 1981 жылы Лаклута, Викеке қаласында өткен құпия ұлттық конференцияда оның орнына Ксанана Гусмао сайланды. 1983 жылдың 31 тамызында Индонезия әскері Дилиден шамамен Викекеге қарай әскери операцияларды бастады. Индонезияның Канберрадағы елшілігінің өкілі арнайы күштерді қоса алғанда, төрт батальонға бөлінген 3200-ге жуық әскер танкілер мен әскер тасымалдаушы ұшақтармен бірге орналастырылғанын айтты. 1985 жылы 5 мамырда Гусмао жер аударылудан жұмыс істейтін Фретилин орталық комитетіне ХРРК құрылымы туралы хабар жіберді және Фалинтилдің бас қолбасшысы атағын алды. Қарсылық қозғалысының бірігуіндегі маңызды қадам 1986 жылдың наурызында Фретилин мен УДТ "ұлттық конвергенцияны" құруға келіскен кезде болды. Осы уақыт аралығында Фалинтил партизандары индонезиялық сарбаздарға қарсы шабуылдарын жалғастырды. 1986 жылдың маусым айында Джакартадағы дипломаттар Фалинтильдің шабуылынан 20 мен 35 әскери адамынан айырылғанын мойындады. 1988 жылы 20 маусымда Индонезияда Шығыс Тимор студенттерінің ұлттық қарсыласы (Resistência Nacional dos Estudantes de Timor Leste, RENETIL) құрылды, ол тікелей Фалинтил мен Гусмаого есеп береді. 1988 жылдың 31 желтоқсанында Гусмао ресми түрде Falintil енді біріккен қарсылық қозғалысының партиялық емес қарулы қарсылық қанаты екенін жариялады, ол National Council of Maubere Resistance (Conselho Nacional da Resistência Maubere, CNRM) деп аталатын болды. 1990 жылдың 23-28 мамырында КНРМ қарсылық қозғалысын қайта құру үшін кезектен тыс жиналыс өткізді. Конференция барысында Гусмао ресми түрде Фретилиннен отставкаға кетті, бірақ Фалинтильдің бас қолбасшысы және CNRM президенті болды. Бұл кездесуде сондай-ақ Жасырын майдан (Frente Clandestina) құрылды, ол қарулы қарсылық жасайтын Фалинтилдің индонезиялық әскерилерге қарсы ұзақ жылдар бойы партизандық әрекеттерден айтарлықтай әлсірегенін мойындады. Жасырын майданның құрылуы халықтың басқыншы күштерге қарсы ұйымдастырылуының стратегиясының бір бөлігі болды. Бұл оқиғалар қарсылық қозғалысына қарсы күрес белсенділігінің артуына әкелді, бұл көптеген қарсылық көшбасшыларын тауларға немесе шетелге қашуға мәжбүр етті және 1992 жылы 20 қарашада Гусмаонның тұтқындалуына әкелді. Фретилиннің орталық комитетінің мүшесі Ма'Хуно Булерек Каратаяно қарсылық күштерінің басшысы болды, бірақ 1993 жылдың 5 сәуірінде өзі де тұтқындалды. Нино Конис Сантана 1993 жылы 25 сәуірде Каратаяноның орнын басып, қыркүйекке қарай қарсылық жасайтын барлық топтар Сантананы қозғалыстың басшысы ретінде қабылдады. Таур Матан Руак Фалинтилдің қолбасшысы болып тағайындалды. Сантананың басшылығымен Гусмао бастаған қайта құру CNRM шатыры астында Сантана "Жарыс" атқарушы кеңесінің басшысы, Руак Фалинтильді басқарды, ал Кэри Ларан Сабале (яғни Педро Нуньес) Жасырын майданды басқарды. 1990 жылдары Индонезияның басқыншы күштерінің қарсылық күштеріне қарсы әрекеттерін күшейтті. Фретилин мен басқа қарсылық ұйымдары арасындағы фракциялық қиындықтар CNRM-ді зардап шекті. 1995 жылы 1 маусымда Индонезия Глено маңында Сабаледі басып алды. Гусмао Индонезия түрмесіне қамауға алынғанына қарамастан CNRM басшысы және Falintil бас қолбасшысы болды. 1997 жылы 31 мамырда Шығыс Тимор партизандары 16 полиция қызметкері мен 1 сарбазды Баукаудың оңтүстік-шығысындағы Квилай маңындағы қоршауда өлтірді. 1998 жылы Сантана апатта қайтыс болды, ал Фалинтилдің қолбасшысы Руак "Барлық күрес" көшбасшысы болып сайланды, сонымен бірге Фалинтилдің операциялық қолбасшысы болды. 1998 жылдың сәуірінде Португалияда өткен Шығыс Тимордың шетелде тұратын ұлттық конвенциясы кезінде Тимордың қарсылық ұлттық кеңесі (Conselho Nacional da Resistência Timorense, CNRT) құрылды, ол CNRM-ді алмастырды және Индонезияға қарсы қарсылық күресінің барлық топтарын біріктіруге бұрынғы әрекеттерді күшейтті.
Тәуелсіздікке қарай
Индонезия үкіметіндегі өзгерістер, халықаралық қысымның артуы Индонезия президенті Б. Ж. Хабибидің Шығыс Тимор халқының автономия туралы дауыс беруі үшін референдум өткізуін жариялады. Индонезиялықтар автономиядан бас тартса, тәуелсіздікке жол ашатынын да мәлімдеді. Индонезия әскері Индонезия жақтас ұлтшылдарға қару-жарақпен қамтамасыз етіп, халықты автономия үшін дауыс беруге мәжбүр етті. 1999 жылдың 10 тамызында Гусмао Фалинтильге өздерінің штаб-пәтерлерінде қалуға, Индонезия әскерінің және қарулы күштердің барлық провокацияларына қарсы тұруға және Индонезия әскері ұйымдастырған азаматтық тәртіпсіздікке араласпауға бұйрық берді. Бұл бұйрықтарды Фалинтил жалпы алғанда орындады, ал ұрыстар референдум процесі кезінде жасырын лагерьлерде қалды. 30 тамызда референдумға тіркелген сайлаушылардың 98% қатысқан. 4 қыркүйекте Біріккен Ұлттар Ұйымы 78,5% автономияға қарсы дауыс бергенін жариялады, сондықтан тәуелсіздік процесі басталды. Келесі күні Индонезияның әскерилері мен Индонезия жақтастары референдум нәтижесіне жауап ретінде Шығыс Тимор халқына қарсы зорлық-зомбылық пен талан-таражға ұшыраған. Гусмао мен CNRT басшылығы Фалинтильге күреске қосылу және өздерінің лагерьлерінде қалу талпынысына қарсы тұру керек деп мәлімдеді. 20 қыркүйекте Австралия армиясы басқарған, БҰҰ санкциялаған Халықаралық Шығыс Тимор күштері (ИНТЕРФЕТ) қарулы күштердің қызметіне қарсы тұру және бейбітшілікті қалпына келтіру үшін Шығыс Тиморға қонды. INTERFET-тің міндеті елдегі барлық топтарды қарусыздану болды, соның ішінде Falintil-ді де. Жақында босатылған Гусмаоның кеңесі бойынша INTERFET және БҰҰ Фалинтильге қарулы болуға рұқсат берді, бірақ олар бейбітшілік орнағанға дейін өздерінің лагерьлерінде қалуға мәжбүр болды, содан кейін олар қаруларын тапсырады.
Шығыс Тимор қорғаныс күштері
2001 жылдың 1 ақпанында Фалинтил ресми түрде таратылды, бірақ бірден жаңадан тәуелсіз елдің ресми қарулы күші ретінде қайта тірілді, Шығыс Тимор қорғаныс күштері (FalintilForças de Defesa de Timor Leste, F FDTL), Шығыс Тимор Конституциясына сәйкес "ұлттың тәуелсіздігіне, оның аумақтық тұтастығына және халықтың конституциялық тәртіпті құрметтемейтін агрессияға қарсы еркіндігі мен қауіпсіздігіне кепілдік беру" міндетімен.