Дилі қаласы: Шығыс Тимордың астанасы мен ірі қаласы

Кіріспе

Шығыс Тимордың астанасы және ең ірі қаласы / Timor Leste Шығыс Тимордың астанасы Дили (португал және тетум: Díli) – Шығыс Тимордың астанасы және ең ірі қаласы. Ол Тимор аралының солтүстік жағалауында, таулармен қоршалған тар жазықтықта орналасқан. Климаты тропиктік, жауынды және құрғақ маусымдарға бөлінеді. 1769 жылы Португалдық Тимордың астанасы ретінде тағайындалғалы бері, қала қазіргі Шығыс Тимордың экономикалық орталығы және басты порты болып табылады. Дили сонымен қатар Дили муниципалитетінің астанасы, оған қаланың құрамына кіретін қалалық және ауылдық аудандар кіреді. Дилидің халқы қарқынды өсіп келеді және көбінесе еңбекке жарамды жастағы адамдардан тұрады. Жергілікті тіл – тетум, бірақ қала тұрғындары елдің басқа аймақтарынан келген көптеген көшіп келгендерді де қамтиды. Алғашқы қоныс қаланың шығыс бөлігіндегі ескі ауданда орналасқан. Португалияның ғасырлар бойғы үкімшілігі Екінші дүниежүзілік соғыста үзіліске ұшырады, сол кезде Дили одақтас және жапон күштері арасындағы шайқас ошағына айналды. Соғыстан кейін португалдықтар зақымдалған қаланы қайта бақылауға алды. 1975 жылы Тиморлық саяси партиялар арасында азаматтық соғыс басталды, нәтижесінде тәуелсіздік жарияланды, бірақ Индонезия шабуыл жасады. Индонезия билігі тұсында қаланың инфрақұрылымы дамыды, осы кезеңде Immaculate Conception соборы және Cristo Rei сияқты маңызды нысандар салынды. Қала халқы 100 000-нан асып, кеңейді. Индонезия билігіне қарсылық күшті қысымға ұшырады, ал Дилидегі қырғын халықаралық қоғамның назарын аударды және тәуелсіздік туралы референдумға әкелді. Тәуелсіздікке дауыс бергеннен кейін қалада зорлық-зомбылық орын алып, инфрақұрылымның көп бөлігі қирады және босқындардың толқынына әкелді. Біріккен Ұлттар Ұйымының басшылығымен қаланың қайта құрылуы басталды. 2002 жылы Дили тәуелсіз Шығыс Тимордың астанасы болды. 2006 жылы болған зорлық-зомбылық кезегінде инфрақұрылым қайта зақымдалып, халық қоныс аударды. 2009 жылы үкімет шиеленісті азайту мақсатымен «Бейбітшілік қаласы» науқанын іске қосты. Халық санының артуымен және қаланың бастапқы аумағы толып кеткенімен, қалалық аймақ негізгі қаланың шығысы мен батысына қарай жағалау бойында кеңейді. Дилидегі инфрақұрылымды дамыту жұмыстары жалғасуда. Қала Шығыс Тиморда тәулік бойы электр қуатымен қамтамасыз етілген алғашқы орын болды, бірақ сумен жабдықтау инфрақұрылымы әлі де жетілмеген. Білім беру деңгейі елінің орташа көрсеткіштерінен жоғары, ал елдің университеттері қалада орналасқан. Қала шегінде халықаралық порт пен әуежай бар. Экономикалық белсенділіктің басым бөлігі үшінші сектор және мемлекеттік жұмыспен қамтуға байланысты. Экономиканы одан әрі дамыту үшін үкімет қаланың туристік әлеуетін, мәдени, экологиялық және тарихи тартымдылықтарын арттыруға бағытталған жұмыстарды жүргізуде.

Capital and largest city of East Timor / Timor Leste
the capital of East Timor

Dili (Portuguese and Tetum: Díli) is the capital and largest city of East Timor. It lies on the northern coast of the island of Timor, in a small area of flat land hemmed in by mountains. The climate is tropical, with distinct wet and dry seasons. The city has served as the economic hub and chief port of what is now East Timor since its designation as the capital of Portuguese Timor in 1769. It also serves as the capital of the Dili Municipality, which includes some rural subdivisions in addition to the urban ones that make up the city itself. Dili's growing population is relatively youthful, being mostly of working age. The local language is Tetum; however, residents include many internal migrants from other areas of the country. The initial settlement was situated in what is now the old quarter in the eastern side of the city. Centuries of Portuguese rule were interrupted in World War II, when Dili became the site of a battle between Allied and Japanese forces. The damaged city returned to Portuguese control following the war. In 1975, a civil war between Timorese political parties broke out, leading to a declaration of independence and a subsequent invasion by Indonesia. Under Indonesian rule infrastructure in the city was developed, with landmarks such as the Immaculate Conception Cathedral and Cristo Rei of Dili being built during this time. The city expanded as its population grew to over 100,000 people. Resistance to Indonesian rule faced violent repression, and a massacre in Dili led to international pressure culminating in an independence referendum. Following a vote for independence violence erupted in the city, destroying huge amounts of its infrastructure and leading to an exodus of refugees. A period of United Nations rule followed, during which international agencies began the reconstruction of the city. Dili became the capital of an independent East Timor in 2002. A period of violence in 2006 saw another period of infrastructure damage and population displacement. In 2009 the government launched the City of Peace campaign to reduce tensions. As the population has continued to grow and the original site of the city has filled up, the urban area has expanded into coastal areas to the east and west of the main city. Infrastructure in Dili continues to be developed. The city was the first location in East Timor to see 24 hours of electricity, although its water infrastructure remains relatively limited. Education levels are higher than the national average, and the country's universities are located in the city. An international port and airport lie within the city limits. Most economic activity comes from the tertiary sector and public employment. To further build the economy, the government is developing the tourism potential of the city, focusing on cultural, environmental, and historical attractions.

Тарих

Дили Шығыс Тимор тарихында орталық рөл атқарды. Қаланың құлпыраған тарихы көптеген мәліметтердің жоғалуына әкелді; қаладағы мұрағаттар 1779, 1890, 1975 және 1999 жылдары жойылған. Португалияның Малаккадан аралға жасаған алғашқы саяхаты 1516 жылы болған, ол сандал ағашымен оралған. 1521 жылы сандал ағашы патша монополиясы астындағы тауарлар тізіміне енбегендіктен, Тимормен сауданың көп бөлігі жеке кәсіпорындардың қолына өтті. 1788 жылдан 1790 жылға дейін Дилидегі губернатор мен Манатутодағы лауазымды тұлға арасында азаматтық соғыс болды, ол жаңа губернатор келгеннен кейін шешілді. Голландтардың қауқырттығына жауап ретінде 1818 жылы тұрақты әскери күш құрылды. 1860 жылдары келген Альфред Рассел Уоллес губернатор үйінің "тек қана ақталған кішкентай коттедж" екенін және басқа барлық ғимараттар саз бен сабаннан тұрғандай көрінетінін жазды. Ол кезде қаланы батпақты жерлер мен лайлы жағалаулар қоршап тұрды, олар оны қоршаған тауларға дейін жетпеді. 1844 жылы Тимор, Макао және Солормен бірге Португалиялық Үндістанның қарауынан шығарылды. Бірнеше жылдан кейін, 1850 жылы Португалиялық Тимор Макао губернаторының қарауынан алынып, 1856 жылы Португалиялық Үндістанның қарауына қайтадан берілді. 1863 жылы Дили қала деп жарияланды (бірақ бұл жаңалық қалаға келесі жылға дейін жетпеген болуы мүмкін), ал Шығыс Тимор Лиссабон үкіметіне тікелей бағынышты болды. 1866 жылы ол қайтадан Макаоның қарауына берілді. 1887 жылы Дилиде болған бүлік сол кездегі губернатордың қазасына әкелді. Аймақ Макаодан соңғы рет 1896 жылы бөлініп, қайтадан Лиссабонның тікелей қарауына өтті және 1909 жылы толыққанды провинцияға айналды. Әкімшілік құрылымдар дамыған сайын, Дили 1940 жылы Дили муниципалитетінің құрамына кірді, бұл алғашқы муниципалдық әкімшілік болды. Ол кезде муниципалитет үлкен болды, қазіргі Айлеу муниципалитеті де оның құрамында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Португалия және оның отарлары бейтарап қалды, бірақ одақтастар Шығыс Тиморды жапондықтардың шабуылына ұшырауы мүмкін нысана ретінде қарады. 1941 жылы Тынық мұхиты соғысы басталғанда, португалдардың наразылығына қарамастан, австралиялық және голланд әскерлері Дилиге жіберілді. Жауап ретінде жапондар Тиморға екі бағыттан шабуыл жасады. Жапондықтар португал губернаторын формалды түрде қалдырды, бірақ әкімшілікті өздеріне алды. Соғыс кезінде Дилидің көп бөлігі қирады.

Dili has played a central role in the history of East Timor. The tumultuous history of the city has resulted in a great deal of information being lost; archives in the city were destroyed in 1779, 1890, 1975, and 1999. The first recorded Portuguese voyage to the island from Portuguese Malacca occurred in 1516, returning with sandalwood. In 1521, sandalwood was left out of a list of products under royal monopoly, leaving most trade with Timor in the hands of private enterprises. From 1788 to 1790, a civil war broke out between the governor in Dili and an official based in Manatuto, which was resolved upon the arrival of a new governor. In response to Dutch provocations, a permanent military force was established in 1818. Alfred Russel Wallace visiting in the 1860s wrote that the governor's house was "merely a low whitewashed cottage", and that all other buildings appeared to be mud and thatch. At the time swamps and mudflats surrounded the town, which did not extend to the mountains surrounding it. In 1844 Timor, along with Macau and Solor, was removed from the jurisdiction of Portuguese India. A few years later in 1850, Portuguese Timor was removed from the jurisdiction of the governor of Macau, before being returned to the jurisdiction of Portuguese India in 1856. In 1863, Dili was declared a city (although the news may not have arrived to the city until the next year), and East Timor became directly subordinate to the Lisbon government. In 1866 the territory was again put under the jurisdiction of Macau. An 1887 mutiny in Dili led to the death of the governor at the time. The territory was separated from Macau for the last time in 1896, again coming directly under the jurisdiction of Lisbon, and becoming a full province in 1909. As the administrative structures developed, Dili became part of the Dili municipality in 1940, the first municipal administration to be created. At the time the municipality was larger, including what is now the Aileu Municipality. During World War II, Portugal and its colonies remained neutral, but the Allies saw East Timor as a potential target for Japanese invasion. Upon the outbreak of the Pacific War in 1941, Australian and Dutch troops were sent to Dili despite Portuguese objections. In response, the Japanese invaded Dili as part of a two pronged invasion of Timor. The city had been mostly abandoned prior to the invasion, The Japanese left the Portuguese governor nominally in position, but took over administration. Much of Dili was destroyed during the war,

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Дили қазіргі қаланың ескі бөлігін, Акадиру Хун, Бемори, Бидау Лесидере, Кайколи, Колмера, Кулу Хун, Грисенфор, Мотаэль және Санта-Крус аймақтарын қамтыды. 1951 жылы Португалиялық Тимор Португалияның толық бөлігіне айналды, бірақ бұл жергілікті халыққа ешқандай саяси билік бермеді. Дили дамудың маңызды ортасы болып қалды. 1960 жылы Дилиде шамамен 7000 адам тұрды. Португалияның соңғы губернаторы 26 тамызда азамат соғысы жалғасып жатқанда Дилиден Атауро аралына қашып кетті. Бұл шабуыл аймақты Индонезияның билігіне өткізді. 1976 жылдың 17 шілдесінде Индонезия Шығыс Тиморды өзіне қосып алып, оны өзінің 27-ші провинциясы деп атады. Индонезия қаланың инфрақұрылымын дамытты, бұл халықты өз жағына тартуға жасалған әрекеттердің бір бөлігі болды. Осы кезеңде салынған құрылыстар мен ескерткіштерге Пәк Көңіл шіркеуі, Португалия билігінің аяқталуын еске алатын Интеграция ескерткіші және Дилидегі Христо Рейі кіреді. 1990 жылдары қалалар кеңейіп, бастапқы қоныстың айналасындағы барлық жазық жерлерді жаба бастады. 1991 жылдың 12 қарашасында Индонезия әскерлері жерлеу процессиясына оқ атқан. Бұл Индонезияның Шығыс Тимордағы билігіне қарсы әлемдік айыптауға және Шығыс Тимордың өзін-өзі анықтауына қысымды күшейтті. Алғашқы 48 сағатта қаладағы халықаралық БАҚ 145 адамның қаза тапқанын хабарлады. Көптеген шетелдіктер эвакуацияланды. Әкімшілік ғимараттар тоналып, қаланың көп бөлігі өртеніп кетті. 120 000 адам босқынға айналды. Индонезия әскери күштерін алмастыру үшін халықаралық бейбітшілік күшін құруға халықаралық қысым күшті болды, Индонезия 12 қыркүйекте оған келісті. 14 қыркүйекте БҰҰ Дилидегі өзінің қонысында баспана тапқан босқындарды Австралияға эвакуациялады. Австралия басқаратын Халықаралық күштер Шығыс Тиморға 20 қыркүйекте келді. 150 000-нан астам адамдардың көп бөлігі Дилиден, оның ішінде қала тұрғындарының жартысынан астамынан шықты. Бейбітшілік науқанын Дилиге бағыттау оның бүкіл елге тигізер әсерін көрсетеді, үкімет оның әсері қаланың өзінен тысқары жерлерге де жетеді деп күтеді. Оның 210 250-і қалалық жерлерде тұрады. 2018 жылы халық саны 281 000 адамға жетті. 2021 жылғы сәуір айында COVID-19 шектеулері кезінде қала соңғы 50 жылдағы ең қатты су тасқынына тап болды.

Following the Second World War, Dili covered what today is the old core of the city, within the sucos of Acadiru Hun, Bemori, Bidau Lecidere, Caicoli, Colmera, Culu Hun, Gricenfor, Motael, and Santa Cruz. Portuguese Timor became a full part of Portugal in 1951, although this did not bring the locals any political power. Dili remained the only area with any significant development. In 1960, the population of Dili was about 7,000 people. The last Portuguese governor fled Dili for Atauro Island on 26 August, as the civil war continued. This invasion brought the territory under Indonesian rule. On 17 July 1976, Indonesia annexed East Timor, which it designated its 27th province. Indonesia developed the city's infrastructure, partly as an attempt to win over the population. Structures and monuments built during this time include the Immaculate Conception Cathedral, the Integration Statue commemorating the end of Portuguese rule, and the Cristo Rei of Dili. By the 1990s, urban sprawl had taken up much of the available flat land around the original settlement. On 12 November 1991, Indonesian forces were filmed shooting at a funeral procession. This led to global condemnation of Indonesia's rule in East Timor, increasing pressure for East Timorese self determination. In the first 48 hours, international media organisations present in the city reported 145 deaths. Most foreigners were evacuated. Administrative buildings were looted, and much of the city was destroyed by fire. 120,000 people became refugees. International pressure grew for an international peacekeeping force to replace the Indonesian military, which Indonesia agreed to on 12 September. On 14 September, the UN evacuated refugees that had been sheltering in its Dili compound to Australia. The Australian led International Force East Timor arrived on 20 September. Most of the 150,000 people displaced were from Dili, including about half of the city's residents. Focusing the peace campaign on Dili reflects the influence it has on the entire country, with the government expecting its impacts would extend beyond the city itself. of which 210,250 lived in urban areas. In 2018 the population reached 281,000 people. During a period of COVID 19 restrictions, the city was hit by the worst flood in 50 years in April 2021.

Ғимараттар мен ескерткіштер

1999 жылы инфрақұрылымның көп бөлігі, соның ішінде 68 000 үй қирады. Ол 500-ден астам сатыдан тұратын Крест жолы бағытының соңында орналасқан. Мәдениеттік мекемелерді орналастыру үшін жаңа ғимараттар салынуда. Тимор-Лестінің Мұражайы мен Мәдени орталығы елдің мәдени мұраларын сақтаумен айналысады. Шығыс Тимордың Ұлттық кітапханасы кітапхана және ұлттық мұрағат ретінде қызмет етуге арналған. Ұлттық стадионда екі жақта да отыруға арналған трибуналар бар, ал қалған көрермендерге көк шөпті жазықтарда орын қарастырылған. Оның сыйымдылығы шамамен 9000 адамды құрайды. Ол көбінесе елдегі ең танымал спорт түрі – футбол ойындарына пайдаланылады, алайда инфрақұрылымдық мәселелерге байланысты ұлттық команда кейде өз алаңындағы ойындарын басқа елдерде өткізуге мәжбүр. Бұрын ол босқындарды қабылдау және гуманитарлық көмек тарату үшін де қолданылған.

Әкімшілік

Дили – Дили муниципалитетінің әкімшілік орталығы. Шығыс Тимордың муниципалитеттері әкімшілік посттарға бөлінеді, ал әрбір пост сукостарға бөлінеді. Дили қаласының орталық бөлігі Дили муниципалитеті шегіндегі төрт әкімшілік постқа – Кристо Рей, Дом Алеишо, Наин Фето және Вера Крузға таралады. Гера сукосы – Кристо Рейдің ең шығыс сукосы. Негізгі қаланың батысында орналасқан Тибар, Ликиса муниципалитетінің Базартете әкімшілік постының ең шығыс сукосы болып табылады. Дилидің суколарының көп бөлігі елдегі ең жоғары тұрмыс деңгейі мен мемлекеттік қызметтерге қолжетімділігі жоғары аймақтардың қатарына жатады. Қаланың ішіндегі әрбір суконың тұрмыс деңгейі жоғары санатқа жатты. 2004 жылы 18 331 адам ауыл шаруашылығы секторында, 1 885 адам ресурстар мен өндірісте, 5 027 адам қонақжайлылық саласында, 3 183 адам қаржы, жылжымайтын мүлік және логистика саласында, 6 520 адам мемлекеттік қызметтер мен қауіпсіздік саласында, 879 адам үй кәсіпкерлігінде, 6 354 адам халықаралық дипломатиялық органдарда жұмыс істесе, 2 142 адамның жұмыс орындасы белгісіз болды. Метрополиялық аймақта туризм және өнеркәсіптік кешендер дамытылуда. Маңызды қонақүйлерге «Тимор» және «Дили» қонақүйлері жатады. Ірі инвестициялардың көп бөлігі мемлекеттік сектордан келеді, бірақ шағын жеке сектор да қарқынды дамуда. 2010 жылғы мәліметтер бойынша Дили метрополиялық аймағының халқы 223 793 адамды құрады, оның ішінде 33 163 үй шаруашылығы бар, ал орташа отбасы мүшелерінің саны 6,7 адамды құрады. Жыныс арақатынасы сәл теңгерімсіз, 53% ер адам және 47% әйел адам. 2004 жылдан 2010 жылға дейін Дили муниципалитетінің халқының өсуі елдің жалпы халық өсімінің 40% құрады, бұл ішкі көші-қон, әсіресе жастардың көші-қонынмен байланысты. Тұрғындардың бір бөлігі Малай тіліне негізделген креол диалектісі – Дили малай тілінде сөйлейді. Қалаға көшіп келгендердің ұқсас аймақтарда шоғырлануына көші-қон себеп болды.

Білім

Білім беру Дили муниципалитетінде елдің басқа аймақтарына қарағанда кеңінен таралған. Бастауыш мектептерге қатылу көрсеткіші 2004 жылы 37% болса, 2010 жылы 73%-ға дейін өсті. Осыдан кейінгі алты жылда Дилидегі әуежай мен порты, сондай-ақ электрмен жабдықтау және телекоммуникация да жаңартылды. Қала халқының қарқынды өсуі кейбір инфрақұрылымдық қызметтерге үлкен жүктеме салды. 2009 жылы Коморо 32 МВт қуат өндірді, бұл елді айналатын жүйенің бір бөлігі болды, сонымен қатар Индонезияның Алор аралына қосылатын тағы бір кабель де салынды. 2020 жылы елде 3 телекоммуникация компаниясы тіркелді. 2013 жылы үй шаруашылықтарының 36%-ы сумен жабдықтау жүйесіне қосылса, Дили тұрғындарының жартысы күніне алты сағаттан кем су алды. Сонымен қатар, су сапасы тұрақсыз болды, сондықтан оны қайнату ұсынылды. Дилиде елдің су сапасын зертханасы орналасқан, осылайша су сапасы үнемі бақыланады. Қалалық кәріз жүйесі жоқ. Дилиде елдің екі септик тазалау орнының бірі де бар. Бұл көпірдің болашақта төрт жолақты болып кеңейтілуі күтілуде. Индонезия билігі тұсында, португал тіліне тыйым салынған кезде де, Avenida Marechal Carmona сияқты португал тіліндегі көше аттары өзгеріссіз қалды, бірақ оларға индонезиялық "Jalan" немесе "жол" деген сөз қосылды.

Теңіз

Дили портының жалпы тіреу ұзындығы бар. Тіреу бойындағы тереңдіктерден бастап дейін ауытқиды. Құрылысы 2019 жылдың 30 тамызында басталды, аяқталуы 2021 жылдың тамызына жоспарланған. 2020 жылдың желтоқсанына қарай құрылыс 42% аяқталды, COVID-19 пандемиясы кезінде қытай жұмысшыларының Қытайға оралуы салдарынан кешігулер болды. Порт 2022 жылдың сәуір айында ашылуы күтілді. Порт сол жылдың 30 қыркүйегінде алғашқы кемелерін қабылдады және ресми түрде 2022 жылдың 30 қарашасында ашылды. Дили портынан құрғақ порт құрылды, Герада теңіз порты бар. Дили мен Оэкуссе арасында аптасына екі рет паром қызметі іске асырылады, ал Дили мен Атауро арасында аптасына бір рет паром қатынайды. қалада орналасқан.