Кіріспе

1702–1975/1999 жылдар аралығындағы Шығыс Тимордағы португал колониясы – Португалияның 1702 және 1975 жылдар аралығындағы колониялық иелігі. Осы кезеңнің көп бөлігінде Португалия Тимор аралын Голландиялық Шығыс Үндістанмен бөлісіп пайдаланды. Бұл аймаққа еуропалықтардың алғашқылары 1515 жылы португалдар болып келген. Доминикан монахтары 1556 жылы аралда орнықты, ал 1702 жылы бұл аймақ португал колониясы деп жарияланды. 1975 жылы "Қарлығаштар революциясының" (Лиссабоннан бастау алған отарсыздандыру процесі) басталғаннан кейін, Шығыс Тимор Индонезия тарапынан басып алынды. Бірақ, БҰҰ (Біріккен Ұлттар Ұйымы) бұл басып алуды заңды деп мойындамады және Шығыс Тимордың заңды басқарушы билігі ретінде Португалияны тануын жалғастырды. Шығыс Тимор 2002 жылы БҰҰ басқаруындағы кезеңдік ауысудан кейін тәуелсіздікке қол жеткізді.

Ертедегі еуропалықтар

Еуропалық отаршылдық күштер келгенге дейін Тимор аралы Үндістан мен Қытай арасындағы сауда желілерінің бір бөлігі болды, сондай-ақ теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азияны қамтыды. Аралдың иісті сандал ағашының көптеген ормандары оның басты тауары болып есептелді. Аралға еуропалық саяхатшыларды XVI ғасырдың басында сандал ағашы тартты, ал еуропалықтардың алғашқы қатысуы саудамен ғана шектелді. Бұл аймаққа алғаш рет XVI ғасырдың басында португалдықтар, ал XVI ғасырдың соңында голландтар келді. Екеуі де аңызға айналған Малуку аралдарын іздеп келді. 1515 жылы португалдықтар қазіргі Панте Макасар маңына алғаш рет қонды. Голланд және португалдық дереккөздерде арал екі патшалықтар тобына бөлінгендігі айтылады. Батыста он алты патшалық Сервиаоға біріктірілген, ал шығыста елуге жуық патшалық Белос құрамына кірді. 1556 жылы Доминикан монахтарының тобы Лифау ауылын құрды. Сауда португалдықтардың Кіші Сунда аралдарындағы қоныстары арқылы бақыланды. Бұл аймақтағы алғашқы португалдық қонысы 1560 жылдары жақын орналасқан Солор аралында құрылды. Малакка мен Гоадан шектеулі қолдаумен аймақта португалдықтардың тікелей бақылауы болмағандықтан, сандал ағашы саудасы Доминикан миссионерлерінің бақылауына көшті. Бұл экспорт Макаоның гүлденуі үшін өте маңызды болды. 1613 жылы голландтар аралдың батыс бөлігін бақылауға алды. Португалдықтар жүгеріні азық ретінде, ал кофеді экспорттық өнім ретінде енгізді. Тиморлық салық және еңбек жүйесі сақталды, осы арқылы салықтар еңбек және кофе мен сандал ағашының бір бөлігі арқылы төленді. Португалдықтар Тимор қауымдастықтарына жалдамалы әскерлерді әкелді, ал Тимор басшылары көрші тайпаларға қарсы соғыстар үшін португалдық сарбаздарды жалдады. Португалдық мылтықтардың арқасында Тиморлық еркектер бұғы аулаушыларға айналып, бұғы мүйізін және терісін экспорттады. Португалдықтар Португалиялық Тиморға католицизмді, сондай-ақ латын жазу жүйесін, баспа машиналарын және формалды білім беруді әкелді. Гоаның вице-королі Каэтано де Мело э Кастро Доминикан миссияларының тәуелсіздігін жойды. 1716 жылы Макаоның вице-королі Сезар де Менезес Тимордың сандал ағашын португалдық емес аймақтарға сатуын тыйым салды, бұл Топасстармен шиеленіс тудырды. 1718 жылы губернатор Франсиско де Мело э Кастро, Тимор және Макао губернаторы, епископ П.Т. тарапынан қауымнан шығарылды, бұл губернатордың қашуына және епископтың билікті өз қолына алуына әкелді. Тікелей басқарудың күшеюінен туған шиеленіс оңтүстік жағалаудағы Каменасса патшалығында кездескен бірнеше жергілікті патшалықтардың басшыларына әкелді, олар португалдық биліктен құтылу туралы келісімге келді. 1725 жылы осы көтерілістің жаңаруы португалдық күштердің және солтүстік жағалаудан келген одақтастарының науқанына әкелді. Бұл өзгеріс Португалия мен шығыстағы патшалықтар арасындағы қарым-қатынастың жаңаруымен бірге жүрді, ал Маубарадағы бақылау қайтадан даулы болды. Тұрақты төрелік соты 1914 жылы шекараны анықтады және ол 1916 жылы ратификацияланды; ол Шығыс Тимор мен Индонезия арасындағы халықаралық шекара болып табылады. 1859 жылғы шекара шарты бірден іске асырылмады, жергілікті ауысулар 1860 жылдың тамызындағы ресми ратификациямен сәйкес келмеді. 1861 жылы Дилидің шығысы мен батысында португалдық билікке қарсы көтерілістер болды. Көптеген патшалықтардың тәуелсіздігі мен үнемі болатын көтерілістері ұятқа қалдырды, бұл көзқарас Африкадағы көтерілістер мен 1890 жылғы британдық ультиматумның ұяттылығынан әсер алды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Португалия Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтарап болғанымен, 1941 жылдың желтоқсанында португалдық Тиморды жапон шабуылының алдын алу мақсатымен шағын британдық, австралиялық және голланд әскерлері басып алды. Бірақ, 1942 жылдың ақпан айында Тимор шайқасында жапондықтар бұл аралды жаулап алды. Жапон оккупациясы кезінде голланд және португалдық шекаралар ескерілмей, Тимор аралы Жапон императорлық армиясының (IJA) бірыңғай әкімшілік аймағы болып біріктірілді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін португалдар колониясын қайтару үшін дереу оралды, ал Голландтық Тимор 1949 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Индонезияның бір бөлігі – Индонезиялық Тимор болып қосылды. Португалия колонияларын лузотропикализм идеологиясы негізінде сақтап қалуға ниеттенгендіктен, Тиморды теңіз арты провинциясы деп ресми жариялады. Білім беру, инфрақұрылым және денсаулық сақтау саласындағы шамалы даму, күшейтілген репрессиямен бірге жүрді. Португалиялық Африкадағы деколонизация және тәртіпсіздікке байланысты халықаралық қысым Португалиялық Тимордың ішкі жағдайына тиісінше әсер етпеді, себебі жергілікті сәйкестіктер жергілікті патшалықтармен байланысты болды. 1941 жылы Португалия үкіметі Тиморлықтардың білім беруін шіркеуге тапсырғаннан кейін, Португалиялық Тимордағы Католик шіркеуінің рөлі артты. Соғыстан кейінгі Португалиялық Тиморда бастауыш және орта білім деңгейі едәуір өсті, бірақ бастапқы деңгей өте төмен болды. 1973 жылы халықтың 93 пайызы сауатсыз болғанымен, 1960 және 1970 жылдары шіркеу даярлаған Португалиялық Тимордың шағын білімді элитасы Индонезиялық оккупация кезінде тәуелсіздік көшбасшыларына айналды. Ол Ұлттық әрекет партиясының мүшелері мен плантация иелерінен құралды. Кәсіби одақтар мен отаршылдыққа қарсылардан құралған Фретилин, кейіннен өзін "халықтың жалғыз заңды өкілі" деп жариялады. Үшінші тарап – APODETI, Португалиялық Тимордың Индонезиямен бірігуін жақтады, тәуелсіз Шығыс Тимордың экономикалық тұрғыдан әлсіз және осал боларына қатысты алаңдаушылық білдірді. Кіші саяси партиялардың ішінде Австралиямен одақ құруды жақтаған Тимор Батырларының қауымдастығы және Тимор Еңбек партиясы болды. Жедел саяси өзгерістер жергілікті деңгейге жетті, онда саяси адалдыққа ішкі және суко ішіндегі жікке бөлінулер әсер етті. 1974 жылдың 14 қарашасында Португалияның жаңа үкіметі армия офицері Марио Лемос Пиресті Португалиялық Тимордың губернаторы және бас қолбасшысы етіп тағайындады. Осы орайда, Португалиялық Тимор партиялары арасындағы саяси дау қарулы қақтығысқа ұласты, онда Колониялық полицияның мүшелері мен Португалия армиясының Тиморлық сарбаздары қатысты. Тамыз айында UDT фракциясы Дилидегі үкіметтік ғимараттарды басып алып, Фретилин мүшелерін қамауға алды. Жүздеген адам қамауға алынса, Фретилин жетекшілерінің көпшілігі оңтүстікке, Айлеуге қашып кетті. Басқа қалаларда да ұқсас әрекеттер болғанмен, UDT бастапқы күтпеген әрекетінен пайда бола алмады. Фретилин, бұрынғы отаршыл қарулы күштердің көпшілігінің қолдауымен, 20 тамызда қарсы шабуылға көшті. Португалия әскерлерінің аздығына байланысты, Лемос Пирес Дилиден штабымен бірге Атауро аралына (Дилиден 25 км қашықтықта) әкімшіліктің орнын ауыстыруға шешім қабылдады. Сонымен қатар, ол Лиссабоннан әскери күшейткіштерді жіберуді сұрады, бұл сұранысқа қазан айының басында Португалияның Тимор суларына келген NRP Afonso Cerqueira әскери кемесімен жауап берілді. 1975 жылдың 28 қарашасында Фретилин колонияның тәуелсіздігін бір жақты түрде жариялады, оны Шығыс Тимор Демократиялық Республикасы (República Democrática de Timor Leste) деп атады. Индонезиялық барлау қызметінің ықпалымен UDT және APODETI өкілдері аумақтың Индонезияның бір бөлігі болуы керек екенін мәлімдеді. 1975 жылдың 7 желтоқсанында Индонезия Қарулы Күштері Шығыс Тиморға басып кірді. Таңғы сағат 3-те Португалияның екі корветі, NRP João Roby және NRP Afonso Cerqueira, Атауро маңында белгісіз әуе және теңіз нысандарының көп саны радарда анықталды. Олар мақсатты индонезиялық әскери ұшақтар мен әскери кемелер деп анықтады, олар Дилиге шабуыл жасады. Лемос Пирес және оның штабы Атауродан шығып, португалдық әскери кемелерге мініп, Австралияның Солтүстік территориясындағы Дарвинге бет алды. João Roby және Afonso Cerqueira кемелеріне бұрынғы Португалиялық Тимордың айналасындағы суды патрульдеуге, Индонезияның басып кіруіне жауап беру үшін әскери шараларға дайындық жасауға, UO 20.1.2 (кейін FORNAVTIMOR деп аталды) әскери-теңіз операциялық тобын құруға бұйрық берілді. Португалия аймаққа үшінші әскери кеме – NRP Oliveira e Carmo жіберді, ол 1976 жылдың 31 қаңтарында келді және NRP Afonso Cerqueira кемесін алмастырды. Португалиялық соғыс кемелері аймақта 1976 жылдың мамырына дейін болды, содан кейін NRP Oliveira e Carmo Лиссабонға қайтып кетті, бұл кезде Индонезия күштерін ығыстыру үшін әскери шаралар жасау мүмкін емес деп саналды. 1976 жылдың 17 шілдесінде Индонезия Шығыс Тиморды ресми түрде өзіне қосып алды, оны өзінің 27-ші провинциясы деп жариялады және оны Тимор Тимур деп атады. Бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл қосылуды мойындамады, халықаралық құқық бойынша әлі де Португалиялық Тимор болып табылатын аймақтың заңды басқарушы билігі ретінде Португалияны қарастыра берді. 1999 жылы Индонезиялық оккупация аяқталғаннан және Біріккен Ұлттар Ұйымы басқарған кезеңнен кейін, Шығыс Тимор 2002 жылдың 20 мамырында ресми түрде тәуелсіздік алды.

Ақшалай валюта

Тимордың алғашқы валютасы 1894 жылы енгізілген португалдық Тимор патакасы болды. 1959 жылдан бастап португалдық эскудоға байланысты Португалиялық Тимор эскудосы қолданылды. 1975 жылы Шығыс Тимор Индонезияға қосылғаннан кейін валюта қолданыстан тоқтатылды және Индонезия рупиясын пайдалана бастады.

Анықтамалар және қосымша оқу

Боксер, К. Р. "Португалиялық Тимор: Қатты арал тарихы, 1515–1960." History Today (1960 жылғы мамыр) 19(5) 349–355 беттер. Индонезия. Сыртқы істер министрлігі. Шығыс Тимордың отаршылдықтан азатуы. Джакарта: Индонезия Республикасының Ақпарат департаменті, 1977 жыл.