Кіріспе
Кәсіпорын немесе "сары" кәсіподақ - жұмыс беруші үстемдік ететін немесе тиісінше әсер ететін жұмысшылар ұйымы, сондықтан ол тәуелсіз кәсіподақ емес. Кәсіпорындардағы кәсіподақтар халықаралық еңбек құқығына қайшы келеді (МЕҰ 98-ші Конвенциясының 2-бабын қараңыз). Олар 1935 жылғы Ұлттық еңбек қатынастары туралы заңның §8 (а) (б) (2) бойынша АҚШ-та заңсыз деп танылды, себебі оларды тәуелсіз одақтарға араласу агенттері ретінде қолданды. Алайда көптеген елдерде кәсіподақтар әлі де бар. Кейбір еңбек ұйымдары бәсекелес кәсіподақтармен "компаниялық кәсіподақтар" ретінде әрекет етеді деп айыпталады, егер олар жұмыс берушімен немесе бизнес бірлестіктерімен өте тығыз немесе қолайлы қарым-қатынаста болса, тіпті олар өздерінің тиісті юрисдикцияларында адал кәсіподақтар ретінде ресми түрде танылса да, олар әдетте өңірлік және ұлттық кәсіподақ орталықтары тарапынан қабылданбайды. Осындай ұйымдардың бірінің зерттеуінде кәсіподақтардың бұл түрі сирек немесе ешқашан ереуілге бармайтыны, жеке жұмыс орындарындағы дауларды шешуде салыстырмалы түрде аз күш жұмсайтыны және басқа кәсіподақтарды салалық стандарттық шарттардан төмен бағамен сату арқылы төмендететыны байқалды және былайша сипатталды: "Орнатушы немесе "компания" кәсіподақ - басқа жағдайда "нағыз" кәсіподақпен (яғни дәстүрлі, белсенді) кездесетін жұмыс берушілерге ыңғайлы кәсіподақтан аулақ болу альтернативасын ұсынатын оппортунистикалық, пария ұйымы".
A company or "yellow" union is a worker organization which is dominated or unduly influenced by an employer and is therefore not an independent trade union. Company unions are contrary to international labour law (see ILO Convention 98, Article 2). They were outlawed in the United States by the 1935 National Labor Relations Act §8(a)(2), due to their use as agents for interference with independent unions. However, company unions persist in many countries. Some labour organizations are accused by rival unions of behaving as "company unions" if they are seen as having too close or congenial a relationship with the employer or with business associations, and even if they may be formally recognized in their respective jurisdictions as bona fide trade unions, they are usually rejected as such by regional and national trade union centres. In a study of one such organisation, this form of company union was observed to rarely or never strike, exert relatively little energy in resolving individual workplace disputes, and undercut other unions by bargaining for well beneath industry standard terms, and was characterised thus:
"[ ] an accommodationist, or 'company,' union—an opportunistic, pariah organization that allows employers who would otherwise face a 'real' union (i. e., traditional, militant) a convenient union avoidance alternative."
Халықаралық құқық
"Кәсіпорындардағы кәсіподақ" - бұл жұмысшылар еркін таңдамаған және жұмыс беруші қандай да бір бақылау формасын жүзеге асыратын ұйым. Халықаралық еңбек ұйымы кәсіподақ деп "бір ғана компаниямен шектелген, оған үстемдік ететін немесе қатты ықпал ететін, осылайша оның ықпалын шектейтін кәсіподақ" деп анықтайды. Ұйымдастыру құқығы және ұжымдық келіссөздер туралы 1949 жылғы Конвенцияға сәйкес (No. 98) 2-бапта іс жүзінде компаниялардың бірлестіктерін құруға тыйым салынады. Оның мазмұны былай: Жұмысшылар мен жұмыс берушілер ұйымдары олардың құрылуына, жұмыс істеуіне немесе басқаруына бір-бірінің немесе бір-бірінің өкілдерінің немесе мүшелерінің араласуына қарсы тиісті қорғауға ие болады. 2. Қауіпсіздік. Атап айтқанда, жұмыс берушілер немесе жұмыс берушілер ұйымдарының үстемдігімен жұмысшылар ұйымдарының құрылуын ынталандыруға немесе жұмыс берушілер немесе жұмыс берушілер ұйымдарының бақылауына осындай ұйымдарды қою мақсатында жұмыс берушілер немесе жұмыс берушілер ұйымдарына қаржылық немесе басқа да құралдармен қолдау көрсетуге бағытталған актілер осы баптың мағынасы бойынша араласу актілері болып саналады.
1. Workers' and employers' organisations shall enjoy adequate protection against any acts of interference by each other or each other's agents or members in their establishment, functioning or administration. 2. In particular, acts which are designed to promote the establishment of workers' organisations under the domination of employers or employers' organisations, or to support workers' organisations by financial or other means, with the object of placing such organisations under the control of employers or employers' organisations, shall be deemed to constitute acts of interference within the meaning of this Article.
Франция
Францияның алғашқы сары одағы, Федреция националь деж Жаунс де Франс ("Францияның сарыларының ұлттық федерациясы") Пьер Биетри 1902 жылы құрды. Қызыл түс социализммен байланысты қызыл түспен салыстырғанда, сары түс әдейі таңдалды. Қызыл кәсіподақтармен салыстырғанда сары кәсіподақтар сыныптық күресті қабылдамады, капитал мен еңбектің ынтымақтастығын жақтады және ереуілдерге қарсы болды. Зеев Стернхеллдің айтуынша, Биетридің сары кәсіподағында Конфедерация Дженераль дю Трубдағы мүшеліктің үштен бірі болды және корпоративтік мүдделер есебінен қаржыландырылды. Сонымен қатар, Стернхеллдің айтуынша, Пьер Битри мен Морис Баррес пен Action Française арасында тығыз қарым-қатынас болды, бұл Битридің сары одағы фашистік корпоратизмнің бастауы болды. Франция нацистік оккупациясы кезінде кәсіподақтар тыйым салынды және олардың орнына Виши режимі фашистік үлгі бойынша ұйымдастырылған корпорациялар пайда болды. 1940 жылдан 1942 жылға дейін Филипп Петен әкімшілігінің еңбек хатшысы Рене Белин болды. Соғыстан кейін Рене Белин 1947 жылы Конфедерация дю Трубхаиндэпенд (CTI) құрылуына қатысқан, 1949 жылы Конфедерация Дженераль дес Синдикат Индепендэнт (CGSI) деп қайта аталды, өйткені бастапқы қысқартуды Конфедерация дес Трубхаиндэпенд интеллигенттер қолданған. Бұл қозғалысқа 1936 жылы Франсуа де Ла Рокк құрған француз кәсіби кәсіподақтар конфедерациясының бұрынғы мүшелері қосылды. CGSI өзінің құрамына "Communisée CGT-нің қылмыстарын айыптау үшін келісімге келген" (түрлі шыққан адамдар коммунистік CGT-нің қылмыстарын айыптау үшін келіскен) адамдар кіргенін мәлімдеді. CGSI негізінен автомобиль өнеркәсібінде, мысалы Simca Poissy зауытында дамыды. 1959 жылы CGSI Жаков Симакис бастаған Француз еңбек конфедерациясы (CFT) болды. Ол 1959 жылы 7 қаңтарда өкілді кәсіподақ деп жарияланды, бірақ бұл шешімді Мемлекеттік кеңес 1962 жылы 11 сәуірде, компаниялардың CFT-ті қаржыландыруына негізделген Француздық христиан жұмысшылары конфедерациясының (CFTC) сот ісі бойынша қабылдады. 1968 жылы ол CGT ұйымдастырған ереуілдерге қарсы тұру үшін "еңбек ету бостандығы" үшін демонстрациялар ұйымдастырды. 1975 жылдың қыркүйегінде Симакис отставкаға кетті және CFT-нің Service d'Action Civique-мен байланысын жоққа шығарды. 1977 жылы 4 маусымда CFT Citroën мүшелері құраған коммандос Реймстегі (содан кейін Морис Папон басқарған) Verreries mécaniques champenoises-дегі шабуылшыларға оқ атып, CGT мүшесі Пьер Маитрді өлтірді. Тағы екі КГТ мүшесі жарақат алды. Осы оқиғадан кейін CFT өзінің атын Confédération des Syndicats Libres (CSL) деп өзгертті. Биетридің кәсіподақ одағының жалғасы ретінде CSL капитал мен еңбектің бірлестігін қолдайды, марксизм мен коллективизмге қарсы тұрады және француз Коммунистік партиясын азаматтық соғыс машинасы деп айыптайды. CSL-нің мүшелерінің саны ешқашан жарияланбаған, бірақ кәсіби сайлауларда ол 2% -дан 4% -ға дейін дауыс алды. 2002 жылдың қазан айында CSL ұлттық одақ ретінде қаржы жетіспеушілігінің салдарынан жойылды. Ол өз жақтастарын кәсіби сайлауда Force Ouvrière кәсіподағына қосылуға шақырды. Автомобиль өнеркәсібінде CSL автокөлік жұмыскерлерінің тәуелсіз кәсіподағы ретінде қалады.
Америка Құрама Штаттары
Компаниялық одақтар ХХ ғасырдың басында АҚШ-та кең таралған, бірақ 1935 жылғы Ұлттық еңбек қатынастары туралы заңның § 8 (a) (b) бойынша заңсыз деп танылды, сондықтан кәсіподақтар басқарудан тәуелсіз бола алды. Барлық еңбек ұйымдары жұмыс күшінің еркін, араласусыз таңдауы тиіс. 1914 жылы Колорадо штатының Лудлоу қаласында Колорадо ұлттық гвардиясы күресші көмір өндірушілердің шатырлы колониясына шабуыл жасағанда 16 шахташы мен олардың отбасы мүшелері (және бір ұлттық гвардияшы) қаза тапты. Бұл оқиға, Лудлоу қырғыны деп аталады, шахта иелері үшін үлкен қоғамдық қатынастар апаты болды, және олардың бірі Джон Д. Рокфеллер кенші еңбек қатынастары сарапшысы және Канаданың бұрынғы еңбек министрі Уильям Лайон Маккензи Кингті өзінің компаниясы Колорадоның жанар-жағармай және темірдің бүлінген имиджін жақсартудың жолдарын ұсыну үшін жалдады. Рокфеллер жоспарының бір элементі - кәсіподақ құру, ол компанияның өзінде жұмысшыларды өкілдік ету жоспары (ERP) ретінде белгілі болды. ERP жұмысшыларға өкілдерді сайлауға мүмкіндік берді, олар кейіннен компанияның лауазымды адамдарымен шағымдарды талқылау үшін кездеседі. 1933 жылы кеншілер UMW-мен өкілдік етуді дауыс берді, бұл Colorado Fuel and Iron-те ERP-ді аяқтады. Алайда, компанияның кәсіподақтары Пуэбло, Колорадо және Вайомингтегі басқа шахталарда жұмыс істеуді жалғастырды, ал ERP моделін көптеген басқа компаниялар қолданды. (Жатқыштардың ұйықтайтын көліктері ағайындар бірлестігі, Pullman компаниясындағы кәсіподақпен күресу үшін ұйымдастырылды.) 1935 жылы Ұлттық еңбек қатынастары туралы заң (Вагнер туралы заң деп те аталады) қабылданды, бұл АҚШ-тағы еңбек заңын күрт өзгертті. NLRA 8 (а) (2) бөлімі жұмыс берушіге "бұл ұйымды құруға немесе басқаруға араласуға немесе оған қаржылық немесе басқа да қолдау көрсетуге тыйым салады". Кейбір кәсіпорындардың "Жұмысшылар өкілдігі ұйымы" (ERO) деген атпен жұмыс істеуге тырысқанына қарамастан, кәсіподақтар осы кодекске сәйкес заңсыз деп саналды. Вагнер заңына бағыну кезінде кәсіподақтардың алдын алудың бір жолы "қызметкерлердің қатысуы (EI) бағдарламаларын" және басқа да үйдегі жұмыс тобының жұмыс тобының енгізілуі болды. Бір компания оларды "Интел құндылықтарына" қосты, жұмысшылар оларды кәсіподақ қажет емес деп атады. Жұмысшылар (кем дегенде жоба деңгейінде) шешім қабылдау құрылымына кіріскен кезде, тәуелсіз кәсіподақты кейбіреулер анахронизм ретінде қарастырады. Америка электроника қауымдастығының президенті Пат Хилл Хаббард 1994 жылы былай деді: "Ескі кездегі одақтар енді маңызды емес. 40 жыл бұрын қабылданған еңбек туралы заңдар 20 ғасыр экономикасына сәйкес келмейді". Автор Дэвид Бэкон ЭИ бағдарламаларын "заманауи кәсіподақ" деп атайды. 1995 жылы Жұмысшы мен басқару қатынастарының болашағы туралы комиссияның есебіне сәйкес, АҚШ Конгресіндегі республикашылар 1995 жылғы "Жұмысшылар мен басшылар үшін командалық жұмыс туралы" заңды ("TEAM Act" деп аталады) енгізді және дауыс берді. Заң жобасы жұмыс берушілердің жұмысшылардың қатысуын қамтамасыз ету бағдарламаларын құруға және бақылауға қарсы федералдық ережелерді әлсірететін еді. Заң жобасында ЕИ жоспарлары кәсіподақ ұйымын дискредитациялау немесе болдырмау үшін қолданылмауы керектігі айтылса да, АҚШ-тағы кәсіподақтар заң жобасына қатаң қарсылық білдірді. Лос-Анджелестегі AFLCIO көшбасшысы Джим Вуд "Командалық заң бізді шын мәнінде кәсіподақтардың күндеріне қайтарады" деді. Президент Билл Клинтон 1996 жылы 30 шілдеде заң жобасына вето қойды. Компаниялық одақтарды заңдастыруға шақырулар сирек кездеседі, бірақ Нью-Йорк университетінің заң профессоры Ричард Эпштейн 2018 жылдың 11 қыркүйегінде The Wall Street Journal-де жарияланған пікірде NLRA-ның 8 (a) (b) (б) бөлімін жоюды талап етті.
Қытай
Қытай Халық Республикасында кәсіподақтар көбінесе мемлекеттік кәсіподақтар ретінде танылады, өйткені олар ұлттық жоспарлау органдарымен жиі тығыз қарым-қатынаста болады. Нарықтық реформалар жұмысшылар мен Қытайдағы кәсіподақтардың федерациясы (Қытайдың жалғыз ұлттық кәсіподақ федерациясы) арасындағы қарым-қатынасты өзгертіп отырса да, АҚШ президенттікке үміткер және белсенді Ральф Надер сияқты сыншылар оларды "Қытай коммунистік партиясы оларды АҚШ-та "компаниялық кәсіподақтар" деп аталатын нәрсеге айналдырып, үкімет бақылауында" деп санайды.
Ресей
Көптеген посткеңестік мемлекеттерде, соның ішінде Ресей Федерациясында, 1990-шы жылдардың басындағы экономикалық құлдырау еңбек белсенділігінің күрт төмендеуін әкелді. Нәтижесінде ресми кәсіподақ құрылымдары көбінесе іс жүзінде кәсіподақ ретінде жұмыс істейді.
Жапония
Жапонияда кәсіподақтар Еуропа мен АҚШ-тағыға қарағанда әлдеқайда аз жеккөрушілікпен қаралатын кәсіподақтар жұмысшы ұйымдарының негізгі тірегі болып табылады. RENGO (жапониядағы ең ірі кәсіподақ федерациясы) -мен байланысы жоқ, компанияның кәсіподақтары жапон қоғамында таптық сананың жоқтығына және әлеуметтік мәртебеге деген ынтаға шағымданады, бұл көбінесе жұмыс берушіге деген адалдығымен сипатталады.
Гонконг
Гонконгтың кәсіподақ федерациясы (HKFTU) саяси партия ретінде де, Гонконгтағы түрлі кәсіподақ федерациясы ретінде де Гонконг пен Пекин үкіметтеріне көбінесе бейімделген саяси ұстанымдарды қабылдап келеді. Сондықтан, HKFTU кейде компаниялар одағы және Пекинге қолдау білдіретін саяси партия ретінде жіктеледі.
Мексика
1930 жылдары Мексикадағы кәсіподақтар Мексика жұмысшыларының конфедерациясын (Confederación de Trabajadores de México, CTM) ұйымдастырды. Алайда, Nuevo Leon штаты жұмысшыларын синдикатос бланкос ("ақ кәсіподақтар") деп атады, бұл кәсіподақтар индустриалды аймақтағы корпорациялар бақылайды.
Гватемала
1997 жылы Гватемала үкіметі өзінің теңіз портын, электр желісін, телефон және пошта қызметтерін жекешелендіру үшін Дүниежүзілік банктен 13 миллион АҚШ долларына қарыз алды. Канада Поштасының еншілес компаниясы Canada Post International Limited (CPIL) және оның серіктесі International Postal Services (IPS) жекешелендіру процесін басқаруға келісімшарт жасады. Кәсіподақтардың қарсылығын күтіп, CPIL IPS агенттері компанияның кәсіподақтарын пайдаланып, пара алу мен өліммен қорқыту арқылы, бейімделуді қамтамасыз етті. Гватемаладағы макиладораларда да кәсіподақтар кең таралған.
Теория
Тәуелсіз кәсіподақтардың жақтастары кәсіподақтардың мүдделер қақтығысына тап болғанын айтады, өйткені олар жұмысшыларды қолдау үшін еңбек шарттарына үлкен өзгерістер енгізуді ұсынбайды, мысалы, үстеме жұмыс уақыты мен жалақы кестесін өзгертуді ұсынбайды. Кем дегенде бір экономист 20-ғасырдың алғашқы бөлігінде көптеген компаниялар тәуелсіз кәсіподақтарды қолдауға әкелуі мүмкін деп қорқып, кәсіподақ моделін қабылдауға асықпайтындығын айтады. 2002 жылғы Дүниежүзілік банктің басылымында Малайзия мен Үндістанның зерттеулері келтірілген, олар кәсіподақтардың кәсіподақпен салыстырғанда жалақы айырмашылығы туралы қарама-қайшы нәтижелерге қол жеткізді. Малайзияда тәуелсіз кәсіподақтар арқылы жалақының жақсарғаны байқалды, ал Үндістанда - жоқ. Авторлар соңғысы "зерттеу кезінде Бомбейде болған нақты жағдайларды көрсетеді" деп көрсетеді. Марсель ван дер Линденнің айтуынша, кәсіподақтар "егер ешқашан немесе сирек ереуіл ұйымдастырмайтын" және негізінен "өндірістік бейбітшілікті сақтау және автономды кәсіподақтардың пайда болуына жол бермеу үшін құрылған" "гетерономды кәсіподақтар". Кәсіпорындардағы кәсіподақтардың жақтаушылары олардың жұмысшылардың наразылықтарына тәуелсіз кәсіподақтарға қарағанда тиімдірек жауап беретінін айтады. Сонымен қатар, тәуелсіз кәсіподақтар компанияның мүддесін ойлап отыр деген пікірде емес, олар дауларды ең жоғары ұйымдық (тек компанияның ғана емес) тиімділік аясында шешуге бағытталған. Мысалы, экономист Лео Вольман 1924 жылы былай деп жазды: "Кәсіподақтар мен басқа жұмысшылар бірлестіктерінің арасындағы айырмашылық жиі анық емес және өзгеріп отырады. Бүгінгі күні кәсіподақ ретінде жұмыс істейтін кәсіподақ ертең кәсіподақ ретінде жұмыс істейтін болады". Канадалық компаниялар одағы CLAC-тің 2017 жылғы кең ауқымды зерттеуінде географ Стивен Тафтс және социолог Марк Томас "компаниялар одағы" деп аталатын ұйымдардың бірнеше санаттарын ажырата отырып, компаниялар одағы құбылысын таза немесе негізінен бизнес және жұмысшыға қарсы (немесе міндетті түрде белгілі бір бизнеске байланысты) деп қарастыру қате екенін және олардың бизнес пен еңбек арасындағы ықтимал қарым-қатынастардың спектрінің бір шетін: "қоныстанушы" аяғын иеленетінін қарастыру керектігін айтады. "Аккомодациялық" немесе кәсіподақшылдықтың негізгі белгісі - ол "алғашқы кезекте жұмыс берушілер мен капиталмен келісімге келуді іздейді", яғни жұмысшылар жұмыс берушілермен бәсекеге түспейді және жұмыс берушілерге қарамастан іс-қимыл жасау үшін ұйымдаспауы керек немесе жұмыс берушілерден жақсы еңбек жағдайларын алу үшін елеулі жеңілдіктер талап етуі керек. Олар "жұмыс берушілермен өзара қарым-қатынасты нығайтуға үгіттейді және дау-жанжалдарды жұмысшылардың пайдасына айналдырудың бір жолы ретінде қарастырады". Кәсіподақтардың барлығы жаппай келісімдерге қол жеткізу үшін жұмыс берушілермен келісімшартқа отыра берсе де, кеңінен алғанда, үйлестіруші көзқарас, ал осы көзқараспен жұмыс істейтін кәсіподақ, жұмысшылар өздерінің жұмыспен қамтылуына қатысты ешқандай тәуелсіз ұжымдық агенттік жасамауы керек деп санайды. Тәуелсіз жұмысшы агенттіктерінің заңдылығына қарсы бұл талап көбінесе жұмыс орнының шегінен тысқады, ал компания немесе үйлестіруші кәсіподақтар көбінесе кәсіподақ қозғалысының заңдылығын саяси қозғалыс ретінде даулауға тырысады. Бұл оларды дәстүрлі кәсіподақтармен көптеген жолдармен қайшылыққа әкеледі; өйткені олар жұмысшыларды өздерінің жеке мүдделерін ұстанатын жұмыс орындарында демократиялық жолмен ұйымдастыруға бағытталған, бұл жұмыс берушінің мүддесінен бөлек және бөлек; және екі есе, өйткені дәстүрлі кәсіподақтар жұмысшылардың күресін кең ауқымды әлеуметтік саяси күреспен өзара байланысты деп санайды және кәсіподаққа мүше жұмысшыларды өздерін бір-бірімен және қоғамдағы әділдік үшін кең ауқымды күреспен ынтымақтасуға шақырады. Атап айтқанда, үйлестіруші немесе кәсіподақтардың жұмыс беруші ұсынғаннан басқа (себебі олар талап қою үшін ереуілге сенбейді) және заңның алдын ала қарастырғаннан немесе кепілдіктерден тыс (себебі олар кәсіподақтар саяси өзгерістер үшін науқан жүргізуі немесе лоббилеуі немесе заңдық іс жүргізуі керек деп сенбейді) жұмысшылардың құқықтары мен әл-ауқатын таластырудың ішкі құралы жоқ болғандықтан, "нақты" кәсіподақтармен бұл қақтығыс тек идеологиялық емес, сонымен қатар практикалық: үйлестіруші кәсіподақтар қолданыстағы автоно�...