Жиналыс және ұйымдасу құқығы

Кіріспе

Ұжымдық іс-қимыл құқығы

Ұйымдасу бостандығы – жеке тұлғаның өз еркімен топқа қосылу немесе одан шығу құқығын, топтың өз мүшелерінің мүдделерін ілгерілету үшін ұжымдық іс-қимыл жасау құқығын, сондай-ақ қауымдастықтың белгілі бір талаптарға сәйкес мүшелікке қабылдау немесе бас тарту құқығын қамтиды. Бұл, адамдардың ортақ мүдделерін білдіру, жарнамалау, қуып жету және/немесе қорғау үшін бірлесіп әрекет ету құқығы деп сипаттауға болады. Ол, әсіресе АҚШ-тың Құқықтар туралы биллінде көрсетілгендей, жиналыс бостандығымен тығыз байланысты. Жиналыс бостандығы көбінесе саяси жағдайлармен байланысты. Дегенмен, (мысалы, АҚШ Конституциясы, адам құқықтары туралы халықаралық құжаттар және т.б.) ұйымдасу бостандығы жиналыс бостандығы құқығын да қамтуы мүмкін. Соттар мен жергілікті билік органдарының уәкілетті лауазымды тұлғалары сотталған қылмыскердің кез келген құқығына заңдық келісімшарттың шарты ретінде шектеулер қоюға құқылы. Ұйымдасу және жиналыс бостандықтарына қатысты құқықтар, мысалы, кінәлі деп танылған жағдайда, қамаудан босату шартында немесе күзетпен іздеу шаралары кезінде шектелуі мүмкін.

Тарих

Жеке тұлғаның қалауынша бірлестіктер құруға және олардың өз мүдделерін ілгерілету үшін әрекет етуге деген жалпы бостандық – әрбір демократиялық қоғамның қажетті ерекшелігі болды. Қауымдасу бостандығы, мемлекеттен өзге билік пен ұйымның көп түрлі көздерін мойындайтындықтан, барлық диктаторлық режимдердің басты нысанасы болды. Ұлыбританияда 1825 жылға дейін барлық түрдегі "бірлесу" тыйым салынды және қылмыстық қылмыс саналды, әсіресе жұмысшылар ұйымдары. Одан кейін 1856 жылғы Компаниялар туралы заң, 1871 жылғы Кәсіподақтар туралы заң және 1875 жылғы Қылмыстық сөз байласу және мүлікті қорғау туралы заң арқылы компаниялар, содан кейін кәсіподақтар заңды мәртебе алды. Германияда Бисмарк үкіметі 1878 жылы Социалистік заңдар (Sozialistengesetze) аясында кәсіподақтар мен социал-демократтық ұйымдарға қарсы ұқсас репрессивті заңдар қабылдады. Бұл заңдар 1890 жылға дейін күшінде болды. 1933 жылы Гитлердің Ұлттық-социалистік партиясының фашистік диктатурасы кәсіподақтарды қайтадан тыйым салды, ал бар болған кәсіподақтар мемлекеттік меншікке алынып, үкімет бақылауындағы жалғыз Германия Еңбек фронтына біріктірілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Германияда еркін кәсіподақтар тез арада қайта жандандырылды және неміс Grundgesetz-імен кепілдендірілді. АҚШ-та әртүрлі штаттық соттар әртүрлі уақытта кәсіподақтарды сауданы шектеуші ретінде қарастырды. 1914 жылғы Клейтон заңына сәйкес кәсіподақтарға ұжымдық келісімдерді қамтамасыз ету үшін бірлесіп ұйымдасуға және әрекет етуге жалпы бостандық берілді, бірақ 1935 жылғы Ұлттық еңбек қатынастары туралы заңға дейін кешенді еңбек кодексі құрылғанға дейін қосымша кедергілер қойылды.

Оңтүстік Африканың құқық туралы жарғысы

Оңтүстік Африка Конституциясының Құқықтар туралы жарғысы 18-бапта "Әркімнің бірлестік құру бостандығына құқығы бар" деп белгілейді. Бұдан әрі, 17-бапта "Әркімнің бейбіт және қарусыз жиналуға, демонстрацияға шығуға, пикетке қатысуға және петиция ұсынуға құқығы бар" делінген, осылайша жиналыс бостандығының құқығы орнатылған. Еңбекшілердің кәсіподақтар құру және ұжымдық келіссөздер жүргізу құқығы тұрғысынан бірлестік құру бостандығына құқығы 23-бапта жеке танылған.

АҚШ Конституциясы

АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуінде жиналу және үкіметке шағымдану құқықтары белгіленген, бірақ Бірінші түзету мәтіні қауымдастық құру құқығын тікелей атап көрсетпейді. Дегенмен, АҚШ Жоғарғы Соты NAACP v. Alabama (1958) ісінде қауымдастық еркіндігінің сөз бостандығының маңызды бөлігі екенін мәлімдеді, себебі көп жағдайда адамдар тиімді сөйлеу үшін басқалармен бірігуге мұқтаж. Қауымдастық еркіндігіне қатысты Жоғарғы Соттың тағы бірнеше істері бар:
Темір жол машинистерінің бауырластығы v. Вирджиния, 377 АҚШ 1 (1964)
Біріккен кеншілер v. Иллинойс штатының адвокаттар қауымдастығы, 389 АҚШ 217 (1967)
Хейли v. Джеймс, 408 АҚШ 169 (1972)
NAACP v. Claiborne Hardware Co., 458 АҚШ 898 (1982)
Американың скауттары v. Дэйл, 530 АҚШ 640 (2000)
Янус v. AFSCME, No. 16-1466, 585 АҚШ (2018)

Жақын қарым-қатынас

Жеке бостандықтың негізгі құралы – белгілі бір жақын адамдық қарым-қатынастарға түсу және оларды сақтау құқығын таңдау болып табылады. Мұндай жақын адамдық қарым-қатынастар "жеке қарым-қатынас" нысандары деп есептеледі. "Жеке қарым-қатынас" терминінің классикалық мысалы – отбасы. Әділет саласына байланысты, ол аборт, ұрпақ көбейтуді жоспарлау және жеке, ересектердің, коммерциялық емес және өзара келісіммен құрылған жыныстық қатынастарды да қамтуы мүмкін.

Экспрессивтік ассоциация

АҚШ-та экспрессивтік қауымдастықтар – Бірінші түзетумен қорғалған құқықтарға – сөз бостандығы, жиналыс, баспасөз, наразылық білдіру үшін үкіметке жүгіну және дін тану еркіндігіне – қатысатын топтар. Робертс пен АҚШ-тың Джейсилер ісі бойынша АҚШ Жоғарғы Соты, қауымдастықтардың топтың идеологиясына қатысы жоқ себептермен адамдарды мүшеліктен шеттетуін заңдардың конституциялық екенін анықтады. Алайда, Хёрли мен Бостонның ирланд-американдық гей, лесбиянка және бисексуалдық тобы ісіндегі кейінгі шешімде, Сот топтың нақты бір көзқарасты жақтау мүмкіндігіне кедері келтіретін жағдайда, адамдарды мүшеліктен шығаруға болатынын мәлімдеді. Үкімет дискриминацияға қарсы заңдарды пайдаланып, топтарды өздері білдіргісі келмейтін хабарламаны қабылдауға мәжбүрлей алмайды. Бұл принцип жеке топтарға кеңінен қолданыла береді, Жоғарғы Соттың Христиандық құқық қорғау қоғамына қарсы Мартинес (2010) ісіндегі шешімін ескермей, онда Гастингс құқық мектебінің студенттік топқа университеттен мойынұстау беру үшін, мүшелерді діни тестке ұшырату арқылы топтық іс-шаралардан шеттету саясаты қолдау тапты. Сот мектептің студенттік топтарды мойындау шарттары бейтарап және негізді деп тапты. Бұл саясат студенттік ұйымдарға «әрбір студенттің олардың статусына немесе сенімдеріне қарамастан, қатысуға, мүше болуға немесе басшылық лауазымдарға үміттенуге» мүмкіндік беруді талап етеді, сондықтан топтың ресми студенттік ұйым ретінде мойынұстауын жоққа шығару үшін қолданылуы мүмкін, себебі ол мүшелерінен «Мен: Құдайдың шабыттандырылған сөзі ретінде Киелі кітапқа; Құдайдың ұлы Иса Мәсіхтің құдайлығына; біздің күнәларымыз үшін Иса Мәсіхтің құрбандыққа шалынуына; Оның дене қайта тірілуіне және жеке қайта оралуына; жаңарту жұмысындағы Киелі Рухтың қатысуы мен күшіне; [және] Иса Мәсіх, Құдайдың ұлы, менің өмірімнің Иесі» деп жазбаша мәлімдеме жасауды талап етті. Сот Гастингстің барлық студенттік топтарға тең қарауға тырысқанын, ал CLS мүшелігіне діни тест қолданудан босатуды сұрағанын түсіндірді. Осылайша, колледждің «барлық келушілерге ашық» саясаты – студенттік ұйымдар форумына қол жеткізудің негізді және бейтарап шарты.

In the United States, expressive associations are groups that engage in activities protected by the First Amendment – speech, assembly, press, petitioning government for a redress of grievances, and the free exercise of religion. In Roberts v. United States Jaycees, the U. S. Supreme Court held that laws banning associations from excluding people for reasons unrelated to the group's expression are constitutional. However, in the subsequent decisions of Hurley v. Irish American Gay, Lesbian, and Bisexual Group of Boston, the Court ruled that a group may exclude people from membership if their presence would affect the group's ability to advocate a particular point of view. The government cannot, through the use of anti discrimination laws, force groups to include a message that they do not wish to convey. This concept continues to apply broadly to private groups, notwithstanding the Supreme Court's ruling in Christian Legal Society v. Martinez (2010), which upheld Hastings College of Law policy that a student group on campus could not enjoy university recognition while excluding people from group activities by requiring them to undergo a religious test. The Court found that the school's conditions on recognizing student groups were viewpoint neutral and reasonable. The policy requires student organizations to allow "any student to participate, become a member, or seek leadership positions, regardless of their status or beliefs" and so, can be used to deny the group recognition as an official student organization because it had required its members to attest in writing that "I believe in: The Bible as the inspired word of God; The Deity of our Lord, Jesus Christ, God's son; The vicarious death of Jesus Christ for our sins; His bodily resurrection and His personal return; The presence and power of the Holy Spirit in the work of regeneration; [and] Jesus Christ, God's son, is Lord of my life." The Court reasoned that Hastings sought to treat all student groups equally; the CLS, on the other hand, sought an exemption to apply a religious test to their membership. Thus, the college's all comers policy is a reasonable, viewpoint neutral condition on access to the student organization forum.

Шектеу

АҚШ Конституциясындағы Бірінші түзетуде көзделген еркін қауымдасу құқығы сот шешімдерімен шектелген. Мысалы, АҚШ-та некеден басқа жеке келісімшарттар жасау және орындау кезінде нәсілді ескеру заңсыз болып табылады. Бұл қауымдасу бостандығына шектеу, АҚШ Кодексінің 42-тарауының 1981-бабы негізінде, 1976 жылғы Рунион – МакКрэри ісінде Бірінші түзетумен салыстырылды. Көп жағдайда үкіметтер жекеменшік ұйымдармен лицензия алу мақсатында міндетті келісімшарттар жасасады, мысалы, 1938 жылғы Малони заңының толықтырулары арқылы, 1934 жылғы Қаржылық биржалар туралы заңға сәйкес, қор нарығында сауда жасау үшін Қаржы индустриясын реттеуші органмен. Мұндай келісімшарттар көбінесе тыйым салынған мүшелермен қауымдасуға тыйым салады, бұл туралы АҚШ-тың Мерриамға қарсы ісінде, 108 F.3d 1162 нөмірінде көрсетілген.

Ұйымдастырылған еңбек

Еңбек ұйымдастыру 19-шы ғасырда жиі қарсылыққа ұшырады, тіпті Ұлыбритания сияқты салыстырмалы түрде либералды елдер де оны әртүрлі кезеңдерде тыйым салған (Ұлыбританияда 1820 және 1824 жылдар аралығында). Халықаралық еңбек қозғалысында бірлесу еркіндігі – халықаралық еңбек стандарттарында жұмысшылардың ұйымдасу және ұжымдық келіссөздер жүргізу құқығы ретінде танылған құқық. Осы мағынада, бірлесу еркіндігі Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы және Халықаралық еңбек ұйымының C87 және C98 конвенциялары сияқты бірқатар құжаттарда негізгі адам құқығы ретінде мойындалған – бұл еңбек құқығының негізгі халықаралық стандарттарының сегізінен екісі. "Бірлесу еркіндігі" жеке жұмыс беруші мен оның қызметкерлері арасында жасалған, белгілі бір жұмыс орнындағы қызметкерлердің кәсіподаққа мүше болуын жұмысқа қабылдау шарттарының бірі ретінде талап ететін жеке келісімшарттарға заңдық тыйым салуды да білдіре алады. Мұндай жеке бірлесу еркіндігін қолдаушылар кәсіподаққа қосылу құқығы кәсіподаққа қосылмау құқығын да қамтиды деп санайды. АҚШ-та осы типтегі заңға "жұмыс істеу құқығы" термині жиі қолданылады. "Жоғарғы Сот бүгін (1997 жылдың 21 қаңтары) кәсіподақ ұйымдастырушыларының жұмыс берушінің мүлігіне әдебиет таратуға немесе жұмысшыларды кәсіподаққа қосылуға шақыруға бару мүмкіндігін шектеді. 6-3 дауыспен, судья Кларенс Томас жазған пікірде, Ұлттық еңбек қатынастары жөніндегі кеңес төрт жыл бұрын кәсіподақ ұйымдастырушыларына сауда орталықтары мен фабрикалардың тұрақтары сияқты жерлерге қол жеткізуді жеңілдеткен ереже қабылдағанда, жұмыс берушілердің мүлік құқықтарын тиісті деңгейде қорғамағаны айтылды." New York Times.

Демократия және азаматтық қоғам

Джереми Макбрайдтың пікірінше, барлық мемлекеттік органдардың бірлесу еркіндігіне құрмет көрсетуі және қоғамның барлық топтарының осы еркіндікті пайдалануы – "шынайы демократияны" орнату үшін де, ол орнағаннан кейін оның "салауатты және дамушы" болуын қамтамасыз ету үшін де өте маңызды. Осы тұрғыда ол саяси партиялардың құрылуын бірлесу еркіндігінің маңызды көрінісі деп есептейді. Бірақ бірлесу еркіндігі тек саяси мағынада ғана емес, сонымен қатар мәдениет, ойын-сауық, спорт және әлеуметтік және гуманитарлық көмек сияқты көптеген салаларда да жүзеге асырылады. Джереми Макбрайдтың пікірінше, үкіметтік емес ұйымдардың (ҮЕҰ) құрылуы, ол оны азаматтық қоғаммен байланыстырады, – "бірлесу қызметінің нәтижесі".

Либертариандық

Оң либертариандықтар бірлестік құру бостандығы жұмысшылардың кәсіподақтар құруға және еңбек нарығынан шығуға құқығын қамтиды, сонымен қатар жұмыс берушінің осы еңбекті басқа біреумен алмастыру құқығын мойындайды деп санайды. Олар сондай-ақ, кәсіподақтар қысым көрсету немесе зорлық-зомбылық тактикасын қолданған жағдайда, мұндай мінез-құлық жеке және меншік құқықтарын бұзу болып саналады деп есептейді. Кәсіподақтардың қызметіне қатысты сыншылар мұндай бұзушылықтар жиі орын алғанын айтады.