Кіріспе

Жыныстық апартеид (жыныстық апартеид немесе жыныстық апартеид деп те аталады) - жеке адамдарға жынысына немесе жынысына байланысты экономикалық және әлеуметтік жыныстық дискриминация. Бұл жеке тұлғаларды төменгі лауазымдарға ауыстыру үшін физикалық немесе құқықтық практикаларды қолдану арқылы жүзеге асырылатын жүйе. Феминист ғалым, психология және әйелдер туралы ғылым профессоры Филис Чеслер бұл құбылысты "қыздар мен әйелдерді бөлек және бағынышты өмір сүруге айыптайтын және ұлдар мен ерлерді өздерінің әйел туыстарының пәктігінің тұрақты күзетшілеріне айналдыратын" деп анықтайды. Гендерлік апартеид жағдайлары адамдардың әлеуметтік және экономикалық күшін жоюға ғана емес, сонымен қатар ауыр физикалық зиянға әкелуі мүмкін.

Этимология

Гендерлік апартеид термині Оңтүстік Африканың ақ нәсілді апартеидінен бастау алады, ол ақ нәсілділердің үстемдік ету жүйесін енгізді және елдің басым көпшілігіндегі қара нәсілді тұрғындарын ақ нәсілділерден бөлді. Африкаанс тілінде апартеид деген сөздің қолданылуы гендерлік қатынас үшін қолданылуы, ол адам құқықтарын бұзуды білдіреді, ол бөлінуді де, қысымды да қамтиды.

Діндер

Гендерлік апартеидтің діндік және мәдени тәжірибелер арқылы институционалдыланған жағдайлары анықталды. Мысалы, ислам, христиандық, иудаизм және буддизмнің фундаменталистік түсіндірмелері бойынша әйелдерге қатысты қарым-қатынастың аспектілері гендерлік апартеид ретінде сипатталған. Діннің қатаң түсіндірмесі арқылы сенімнің қолданылуы жыныстық апартеидті ақтауға өте даулы.

Католицизм

Гендерлік апартеид және жыныстық апартеид терминдері Англия шіркеуі мен Рим католик шіркеуі сияқты институттарда әйелдерге қатысты айырмашылықты сипаттау үшін де қолданылған. Пресвитериандық дін қызметкері және жазушы Патриция Бадд Кеплер әйелдердің дін қызметкерлері мен діни басшылыққа қабылдау үшін институционалды күресіне гендерлік апартеидтің үлгісі ретінде назар аударады. Кеплер, әсіресе, әйелдердің шіркеудегі билігін шектейтін еркектік пен әйелдіктің дәстүрлі тұжырымдамаларын сынға алып, әйелдердің қызметке кіруі құдайлық тәртіпті бұзбайтынын айтады. Сол сияқты, автор Сьюзан Д. Роуз Америкадағы евангелистік христиан шіркеулерінің патриархалды отбасы құрылымын жыныстық апартеидті сақтау деп сипаттайды. Рим-католик шіркеуі гендерлік апартеидті жалғастырушы деп танылды, себебі Ватикан "әйелді қасиетті қызметке тағайындау әрекеті" деликата graviora ретінде санады, басқаша айтқанда, кәмелетке толмағандарды жыныстық қатынасқа түсумен тең қылмыс және "пастордың [балалардың] порнографиясын сатып алуы, иеленуі немесе таратуы". Осыған байланысты, кейбір адамдар католик шіркеуін патриархатты қолдап, әйелдерді діннің басшылығынан шеттетеді деп сипаттады. Ислам діні әйелдерге қатысты жеке мәртебе заңдары мен қылмыстық кодекстің кемсітушілік сипаты үшін сынға ұшырады. Исламның патриархалдық құндылықтары әртүрлі ойлау бағыттары бойынша, оның ең көп таласқан қағидаларының бірі болып қала береді. Алайда, жалпы алғанда, ерлер мен әйелдердің құқықтары исламдық жеке мәртебе заңдарына сәйкес айтарлықтай өзгешеленеді. Мысалы, мұсылман еркектеріне көп әйел алуға және мұсылман емес әйелдерге үйленуге рұқсат етіледі, ал мұсылман әйелдеріне бірнеше күйеуге үйлену және мұсылман емес еркектерге үйлену тыйым салынады, ал әйелдер мұралық мұралары ер бауырларының жартысы. Сонымен қатар, ислам қылмыстық заңына сәйкес әйелдерді айыптаған кезде, әйелдерге қатысты дискриминация қолданылады, өйткені ол куәгерлердің куәліктеріне негізделеді. Әйелдердің куәліктері ғана кісі өлтірушілерді айыптау үшін жеткіліксіз болып саналады, бұл үшін ер адамның куәлігін қажет етеді. Шахрзад Моджабтың айтуынша, мәжбүрлеп бетін бүркеу іс-әрекеті исламның жалпыға ортақ кодексіне байланысты емес; Шахрзад "бұл практика әр түрлі контексттік жағдайларда пайда болды" деп мәлімдейді. Бұл мәжбүрлі түрде бетін бүркеу саясаты әйелдердің өз бетімен әрекет етуіне кедергі келтіретін жыныстық бөлінудің мәжбүрлеу құралы ретінде сынға алынды. Алайда, бұл дәлелге қарсылық білдірушілер мәжбүрлі түрде бетін бүркеу гендерлік апартеидті білдірмейді және бетін бүркеудің әлеуметтік құрылымы оны гендерлік теңсіздіктің символына айналдырды деп болжайды. Басқа да нәрселердің арасында талибандар ерлер мен әйелдердің спортқа қатысуына тыйым салды. Валид Фарес Совет Одағы мен Қытайдағы марксизм, сондай-ақ Түркиядағы "зайырлы антиклерикализм" әйелдерді "дінге қарсы қоғамға кірігуге" мәжбүр етті деп жазады. Ол басқа діндердің де "тарихтан көрінетін осындай күрестерге куә болғандарын" айтады.

Иудаизм

Харедийлік иудаизм, сонымен қатар ультра-ортодокс иудаизм деп аталады, гендерлік апартеид саясаты мен нанымдарын енгізгені үшін сынға алынды. Яһуди мәдениеті ішіндегі шағын, бірақ үнемі өсіп келе жатқан азшылықтан тұратын хареди иудаизмі ғалымдар қауымы ретінде ерекшеленеді, ерлердің саны семинариядағы әйелдерге қарағанда ешивада білім алуды жалғастыруда. Хареди яһуди дінінің ізбасарлары киімдері мен жалпы сыртқы келбетімен де ерекшеленеді: қырқылмаған сақал, ұзын қара пальтолар және ерлер үшін кең жиекті шапқыштар; ал әйелдер кішіпейіл түрде жабылады. Гендерлік апартеидке қатысты айыптаулар мәдениеттің қысымшылық сипаты мен жыныстық бөлінуіне, сондай-ақ әйелдерді жыныстық азғыру ретінде жынландыруға бағытталған. Хабарламалар бойынша, гендерлік апартеид әрекеттеріне негізінен хареди фундаменталистері жауапты және жалпы хареди қауымы мұндай тәжірибелерді мақұлдамайды. Израильдегі фундаменталистік хареди яһудилерінің әрекеттерін гендерлік апартеид деп атаған. Сонымен қатар, хареди яһудилері әйелдерге түкіріп, теледидар ұжымына шабуыл жасап, әйелдерге киім киюге және мәжілісханаларға бармауға нұсқау беретін белгілермен наразылық білдірді.

Буддизм

Кейбір тибет буддистік мектептер әйелдерден семинарияға және басқа да ғибадат түрлеріне ерлерден кейін өтуді талап етеді. Олар сондай-ақ осы және басқа да көптеген оқиғалар кезінде ер адамдардан бөлектеледі; мысалы, бейресми жиналыстар мен кешкі ас, әсіресе олар аға монахтың қатысуымен өтетін кезде. Сонымен қатар кейбір буддалық іс-шараларға ерлер мен әйелдерді, соның ішінде ерлер мен әйелдерді бөлек көлікпен баруға мәжбүрлегені және тіпті оларға қатысқан кезде жеке қонақ үй бөлмелерінде тұруды талап еткендері туралы дерек бар.

Кейс-студиялар

Әлемнің көптеген елдерінде гендерлік апартеидті іс-әрекеттер байқалады, бірақ олар дамушы елдерде жиі байқалады. Төменде гендерлік апартеидтің кейбір үлгілерін жүзеге асырған деп есептелетін елдер келтірілген.

Ауғанстан

Талибанның діни басшылығындағы Ауғанстанды феминисттер мен басқалар әйелдер мен еркектердің қоғамдық орындарда бөлініп-жарылғаны және заңды бостандықтардан, жұмыспен қамту мен білім алудың тең құқығынан айырылған гендерлік апартеид жүйесі ретінде сипаттады. 1996 жылдың соңында билікке келген Талибан әйелдерге қатысты ұстанымы үшін халықаралық назарын аударды, әйелдердің еркін жүріп-тұру, жұмыспен қамту және білім алу құқықтарын шектейтін саясатты қабылдады. Талибан билігі кезінде әйелдер, егер олар киіну тәртібін бұзған жағдайда, қамауға алынып, физикалық зорлық-зомбылық көрінуі мүмкін еді. Бұзушылықтар мыналарды қамтиды: қолдарды, билекті, аяқты немесе бетін көрсету; бурка кимеу; және қорлаушы деп саналатын бұйымдарды кию, мысалы, ақ шұлық / аяқ киім, сәнді киім, жүру кезінде шу шығаратын аяқ киім. 2023 жылдың маусым айында БҰҰ-ның Ауғанстандағы адам құқықтары жағдайы жөніндегі арнайы баяндамашысы Ричард Беннетт Женевадағы Адам құқықтары жөніндегі кеңесіне Ауғанстандағы "жыныстық апартеид" туралы айтты.

Малайзия

2006 жылы Малайзияның бұрынғы премьер-министрінің қызы және әйелдер құқығын қорғаушы Марина Махатхир Малайзиядағы мұсылман әйелдерінің мәртебесін апартеид кезінде Оңтүстік Африканың қара нәсілді азаматтарының мәртебесіне ұқсас деп сипаттады. Маринаның бұл сөзі ерлерге ажырасуға немесе төрт әйелге дейін алуға мүмкіндік беретін жаңа ислам заңына жауап ретінде айтылды. Сондай-ақ, күйеулерге әйелдерінің дүние-мүлкіне қатысты көбірек билік берілді. Экономикалық белсенділік, білім және сауаттылық, сондай-ақ әлеуметтік жыныстық қатынас саласындағы гендерлік айырмашылықтар да Пәкістанда жүйелі гендерлік апартеидтің дәлелі ретінде келтірілген. Кейбір зерттеулер Пакистан қоғамындағы гендерлік рөлдер бастауыш және орта мектеп оқулықтары арқылы таралады деп болжайды, тарих және әлеуметтік зерттеулердегі маңызды әйелдер рөлдерін қамтуға немқұрайды қарайды. Сондықтан гендерлік апартеид мәтіндер мен суреттер арқылы институционалдандырылады, онда әйелдер үйдегі рөлдерге ие болады және сирек үйден тыс жерде жұмыс істейді. Сонымен қатар, ерлер мен әйелдер жеке тұлғалары мен мінез-құлқы жағынан бір-біріне қарама-қарсы: әйелдер "арсыз, ақымақ және ақымақ", ал ерлер "ақылды, батыл және күшті". Бұл заң зорлау, ұрлық және неке адалдығын бұзу сияқты түрлі қылмыстар үшін жазаны белгілеген Худуд жарлығына өзгеріс енгізді. Бұрын Худуд ережелері әйелдерді жек көруші және әйелдерді заңмен бағындыру деп саналатындығы үшін дау-дамайға ұшыраған. Мысалы, зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйелдер, егер басқаша дәлелденбесе, олардың зорлық-зомбылығы неке адалдығын бұзу мен азғындыққа барабар деп айыпты болуы мүмкін.

Сауд Арабиясы

Сауд Арабиясының әйелдерге қатысты іс-әрекеті гендерлік апартеид деп аталады. Гендерлік апартеид әрекеттері көптеген түрлі формаларда көрінеді, мысалы, әйелдерге мектепте дене тәрбиесінен және стадиондарда спорттық жарыстарды көруге тыйым салу. Бұрын әйелдерге көлік жүргізуге тыйым салынған, ал әлі күнге дейін саяхаттау үшін ер адамның рұқсаты қажет. Жақында ғана жаңа технология жүйесі пайда болды, ол күйеу қамқоршыларына олардың әйел қамқоршысы елден кеткен кезде хабарлама жібереді. Жалпы, Сауд Арабиясындағы әйелдер кәмелетке толмағандармен бірдей заңды құқыққа ие және ер туысының келісімісіз, мысалы, білім, жұмыс және денсаулық сақтау саласында маңызды шешімдер қабылдай алмайды.

Әлеуметтік интервенциялар

Ғалымдар мен белсенділер халықаралық құқықтарды жеке әрекеттерді гендерлік апартеид ретінде тану және оны болдырмау үшін әрекет етуде бастамашылық пен қоғамдық іс-қимылдың жоқтығы үшін сынға алды. Бұл сыншылардың пікірінше, мәдени салыстырмалылық көбінесе әйелдерді қысымға алуды өзгеру мен бүлдіруден қорғау арқылы гендерлік апартеидті қорғау көзі болды. Гендерлік апартеидті қоршап тұрған риторика да исламның стереотиптерін ұстанған неоколониализмнің бір түрі ретінде теріс қарастырылды. Ол "империялық феминизмді" насихаттағаны және исламды жамандық деп айыптаған эксплуатанттық тонға ие болғаны үшін сынға ұшырады. Талибан режимі құлағаннан кейін бұл науқан кеңейіп, Ауғанстан әйелдері мен қыздары үшін науқан болып қайта аталды. Оның төрағасы - Мейвис Лено. Оның мақсаты - Ауғанстанда гендерлік теңсіздік туралы хабардарлықты арттыру. Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК) өзінің жарғысында спорттық іс-шараларға қатысу адам құқығы деп жариялайды. "Қайсы әйел ойнамайды" науқанынан басқа, Human Rights Watch сияқты басқа да ұйымдар әйелдерге спортпен айналысуына шектеулер қойылғаны үшін Сауд Арабиясына көпшіліктің назарын аударды. Рим католиктеріндегі гендерлік апартеидке қатысты, Рим католик әйел діни қызметкерлері (RCWP) әйелдерді діни қызметке тағайындауды тыйым салатын шіркеу позициясына қарсылық білдіру үшін құрылды. Содан бері топ 2011 жылы Ватиканның үстінен түсірілген "Розовый дым" атты деректі фильмді шығару арқылы одан әрі мақсат жинады.