Жыныс теңдігі: құқықтар мен мүмкіндіктердің қолжетімділігі

Жыныс теңдігі: құқықтар, мүмкіндіктер, ресурстарға қол жеткізудегі маңыздылық. БҰҰ-ның тұрақты даму мақсаттарының бірі. Әйелдер мен еркектер теңдігі.

18 мин оқу

100%

Дереккөз: Gender equality — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Барлық жыныстардың құқықтарына, ресурстарына, мүмкіндіктеріне және қорғалуына тең қол жеткізу.

Гендерлік теңдік, сондай-ақ жыныстық теңдік немесе жыныстардың теңдігі деп те аталады, бұл жынысына қарамастан, ресурстар мен мүмкіндіктерге тең қол жеткізу, экономикалық қатысу мен шешім қабылдауды қоса алғанда; сонымен қатар, әртүрлі мінез-құлықтарды, ұмтылыстарды және қажеттіліктерді жынысына қарамастан тең бағалау жағдайы. ЮНИСЕФ гендерлік теңдікті "әйелдер мен ерлер, қыздар мен ұлдар бірдей құқықтарға, ресурстарға, мүмкіндіктерге және қорғанысқа ие болуы" деп анықтады. Бұл қыздар мен ұлдардың, әйелдер мен ерлердің бірдей болуын немесе оларға бірдей қарауды талап етпейді. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, гендерлік теңдік – БҰҰ-ның 17 тұрақты даму мақсатының (SDG 5) бесіншісі. Гендерлік теңдік әйелдер мен ерлерден өзге жыныстарды немесе гендерлік бинарлықтан тыс гендерлік идентификацияларды қамтымайды. Жыныстық теңсіздік БҰҰ Даму бағдарламасының Адам дамуы туралы есептерінде жыл сайын өлшеніп отырады. Гендерлік теңдік – бұл жынысқа негізделген тең мүмкіндіктерге немесе ресми теңдікке, немесе гендерлік теңдікке, яғни тең нәтижелерге, сондай-ақ мазмұнды теңдікке сілтеме жасай алады. Гендерлік теңдік – мақсат, ал гендерлік бейтараптық және гендерлік әділеттілік – осы мақсатқа жетуге көмектесетін тәжірибелер мен ойлау жолдары. Гендерлік тепе-теңдік, нақты гендерлік теңдікке жетуге көмектесе алады, бірақ ол өзіндік мақсат емес. Гендерлік теңдік әйелдердің құқықтарымен тығыз байланысты және көбінесе саясатта өзгерістерді қажет етеді. Әлемдік деңгейде гендерлік теңдікке жету үшін әйелдер мен қыздарға қарсы зиянды әрекеттерді жою қажет, оның ішінде адам саудасы, фемицид, соғыс кезіндегі сексуалдық зорлық-зомбылық, гендерлік еңбекақы айырмашылығы және басқа да қанаушылық тәсілдер. UNFPA мәлімдегендей, "адам құқықтарын растайтын көптеген халықаралық келісімдерге қарамастан, әйелдердің кедейлікке және сауатсыздыққа ұшырау ықтималдығы әлі де ерлерге қарағанда әлдеқайда жоғары. Олардың мүлікке, несиеге, оқытуға және жұмысқа қол жеткізуі шектеулі. Бұл, ішінара, әйелдердің бала туушы және үй шаруасын жүргізуші ретінде таңбалануына байланысты архаикалық стереотиптерден туындайды, олар отбасының күнкөрісін қамтамасыз етуші емес. Олардың саяси белсенділікке қатысуы ерлерге қарағанда әлдеқайда төмен, ал тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбаны болу ықтималдығы жоғары".

Gender equality, also known as sexual equality or equality of the sexes, is the state of equal ease of access to resources and opportunities regardless of gender, including economic participation and decision making; and the state of valuing different behaviors, aspirations and needs equally, regardless of gender. UNICEF defined gender equality as "women and men, and girls and boys, enjoy the same rights, resources, opportunities and protections. It does not require that girls and boys, or women and men, be the same, or that they be treated exactly alike." as of 2017, gender equality is the fifth of seventeen sustainable development goals (SDG 5) of the United Nations; gender equality has not incorporated the proposition of genders besides women and men, or gender identities outside of the gender binary. Gender inequality is measured annually by the United Nations Development Programme's Human Development Reports. Gender equality can refer to equal opportunities or formal equality based on gender or refer to equal representation or equality of outcomes for gender, also called substantive equality. Gender equality is the goal, while gender neutrality and gender equity are practices and ways of thinking that help in achieving the goal. Gender parity, which is used to measure gender balance in a given situation, can aid in achieving substantive gender equality but is not the goal in and of itself. Gender equality is it is strongly tied to women's rights, and often requires policy changes. On a global scale, achieving gender equality also requires eliminating harmful practices against women and girls, including sex trafficking, femicide, wartime sexual violence, gender wage gap, and other oppression tactics. UNFPA stated that, "despite many international agreements affirming their human rights, women are still much more likely than men to be poor and illiterate. They have less access to property ownership, credit, training and employment. This partly stems from the archaic stereotypes of women being labelled as child bearers and home makers, rather than the bread winners of the family. They are far less likely than men to be politically active and far more likely to be victims of domestic violence."

Тарих

Кристин де Пизан, гендерлік теңдікті ерте қорғаған жақтас, 1405 жылы жазған "Әйелдер қаласының кітабында" әйелдерді қанаудың негізі ақылға сыймас пікірге негізделгенін айтады, сонымен қатар әйелдер жасаған көптеген қоғамдық жетістіктерге назар салады.

Шейкерлер

Шейкерлер – еркектер мен әйелдерді бөлек ұстайтын, сонымен қатар еркек пен әйелдің теңдігін қадағалайтын евангелистік топ. Олар 1774 жылы Америкаға көшіп кеткенге дейін Англияның солтүстік-батысындағы квакер қауымынан бөлініп шықты. Америкада 1788 жылы Шейкерлердің орталық миссиясына жетекшілік еткен Джозеф Мичэм жыныстардың тең болуы керектігін түсінді. Одан кейін ол Люси Райтті әйел серігі ретінде миссияға алып келді, және олар бірлесіп қоғамды жыныстардың құқықтарын теңестіру үшін қайта құрылымдады. Мичэм мен Райт басшылық командаларын құрды, онда әрбір ақсақал, ерлердің рухани әл-ауқатымен айналысса, әйелдер үшін де солай істейтін элдреспен жұптасқан. Әрбір діяконның қасында діяконша болды. Ерлер ерлерді бақылап, әйелдер әйелдерді бақылады. Әйелдер әйелдермен, ал ерлер ерлермен бірге өмір сүрді. Шейкер қоғамында ешбір әйелді ешбір еркек бақылай алмайды немесе иелене алмайды. 1796 жылы Мичэм қайтыс болғаннан кейін Райт 1821 жылы қайтыс болғанға дейін Шейкер миссиясына жетекшілік етті. Шейкерлер 200 жылдан астам уақыт бойы гендерлік теңгерімді басшылықтың осы үлгісін сақтап келді. Олар басқа әйелдер құқығын қолдаушылармен бірлесіп жұмыс істеу арқылы теңдікті ілгерілетуге көмектесті. 1859 жылы Шейкер ақсақалы Фредерик Эванс өздерінің сенімдерін батыл түрде жеткізіп, Шейкерлердің «басқа барлық діни жүйелер әйелді (көп немесе аз) бағынышты күйге түсіргеннен азат етіп, оған еркекпен тең әділ құқықтарды берген алғашқылар екенін» айтты, себебі оның құрылымы мен қабілеттері Құдай мен табиғат талап ететіндей көрінеді. Эванс пен оның серігі, Элдрес Антуанетт Дулиттл 1870 жылдары АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы спикерлер алаңдарында әйелдер құқығын қолдаушыларға қосылды. 1875 жылы Шейкерлерге келген бір кісі былай деп жазды:

Шейкерлер американдық қоғамның шетінде орналасқан радикалды діни сектадан гөрі артық еді; олар жыныстардың теңдігін іс жүзінде жүзеге асырды. Олар гендерлік теңдікке қол жеткізуге болатынын және оны қалай жетістіруге болатынын көрсеткендері айтылады. Көбінесе қоғамда гендерлік теңдікке бағытталған қозғалыс 19 ғасырдың соңында Батыс мәдениеттерінде әйелдерге дауыс беруге және сайлаулы лауазымдарға ие болуға мүмкіндік беруді көздеген сайлау құқығы қозғалысымен басталды. Осы кезеңде әйелдердің мүліктік құқықтарында, әсіресе олардың некелік жағдайына қатысты маңызды өзгерістер болды. (Мысалы, 1882 жылғы «Некедегі әйелдердің мүлігі туралы» заңға қараңыз).

Біріккен Ұлттар Ұйымы

Бұл – ерлер мен әйелдердің қоғамның әлеуметтік, экономикалық және барлық басқа да салаларында тең қаралуы, жынысына қарай кемсітілмеуі тиіс деген көзқарас. Гендерлік теңдік – БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларациясының мақсаттарының бірі. Әлемдік ұйымдар гендерлік теңдікті, әсіресе әйелдер құқықтары және экономикалық даму тұрғысынан анықтады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Мыңжылдық Даму Мақсаттары жөніндегі баяндамасында олардың мақсаты "гендерлік теңдікке қол жеткізу және әйелдерді күшейту" екені көрсетілген. Дамушы елдердің экономикалық қиындықтарына қарамастан, Біріккен Ұлттар Ұйымы гендерлік теңдікті ілгерілетуге және барлық елдерде тұрақты өмір сүру ортасын құруға көмектесуде. Олардың мақсаттарына толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін әйелдерге, дәл осындай жұмыс істейтін ерлермен салыстырылатын тең жалақы беру де кіреді.

Жыныстық бейімділіктер

44 елде адамдардың фотосуреттерінен олардың мінез-құлқы ерекшеліктерін болжауға қатысты зерттеуде, әйелдерге қатысты жағымды әсер гендерлік теңдігі жоғары елдерде төмендеуі анықталды. Бұл төмендеудің себебі ерлерге деген негативті көзқарас азайғандықтан туындайды. Гендерлік теңдік парадоксы – гендерлік теңдігі жоғары елдерде жыныстық айырмашылықтардың күшейе түсуімен сипатталатын құбылыс.

Сын

Кейбір феминисттер жоғарыда аталған гендерлік теңдіктің "жетістіктеріне" жету үшін қолданылатын саяси дискурс пен саясатты сынға алды. Сыншылар бұл гендерлік теңдік стратегиялары үстірт екенін, олар ерлер үстемдігінің әлеуметтік құрылымдарын өзгертуге тырыспайтынын, және әйелдердің ерлерге бағынышты әлеуметтік жүйедегі жағдайын жақсартуға ғана бағытталғанын айтады. Гендерлік теңдік саясатын, әсіресе Еуропалық Одақтың саясатын сынға алғандардың бірі – олар әйелдерді қоғамдық өмірге интеграциялау саясатына тым көп көңіл бөледі, бірақ жеке өмірдегі терең қысымға шынайы қарсы тұруға тырыспайды. Батыс елдерінің гендерлік теңдік туралы түсінігі мен саясатын сынға алу осы тәсілдің әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық мәселесін қаншалықты табысты шеше алатынымен байланысты. Тағы бір сын – Батысқа жатпайтын елдердегі әйелдердің жағдайын көрсету, ал Батыстағы мәселелерді көбінесе назардан тыс қалдыру – империализмнің бір түрі және Батыстың моральдық үстемдігін нығайту, сондай-ақ үй ішіндегі зорлық-зомбылықты "басқалардың" мәселесі ретінде көрсету арқылы оны "сырттан келгендерге" тән нәрсе деп ұсыну. Бұл сыншылар Батыс елдеріндегі әйелдердің де әлемнің басқа бөліктеріндегідей, үй ішіндегі зорлық-зомбылық пен зорлау сияқты проблемаларға жиі тап болатынын айтады. Олар әйелдердің бірнеше онжылдыққа дейін заңды түрде кемсітушілікке ұшырағанын атап көрсетеді; мысалы, Швейцария, Грекия, Испания және Франция сияқты кейбір Батыс елдерінде әйелдер 1980 жылдары отбасылық құқықта тең құқықтарға ие болды. Тағы бір сын – әйелдерді қанаудың әртүрлі түрлеріне қатысты таңдап алынған қоғамдық дискурс бар, құрметке қарсы қылмыстар (Азия мен Солтүстік Африканың кейбір аймақтарында жиі кездесетін) сияқты зорлық-зомбылықтың кейбір түрлері жиі қоғамдық пікірталастың нысанасы болып табылады, ал Латын Америкасындағы құмарлық қылмыстары үшін жеңіл жазалау сияқты зорлық-зомбылықтың басқа түрлері Батыс елдерінде бірдей назар аудармайды. Батыстандыру және еуропаландыру тұжырымдамалары туралы дау-дамайлар болды, себебі олар бұрынғы отаршылдықты еске түсіреді, сондай-ақ кейбір Батыс елдері, мысалы Швейцария, әйелдерге заңды құқықтарды беруде өте баяу болды. Сонымен қатар батыс бұқаралық ақпарат құралдарының әртүрлі мәдениеттегі әйелдерді бейнелеуіне қарсылық білдірулер болды, мысалы, "бағынышты" азиялық немесе шығыс еуропалық әйелдер стереотиптерін құру, бұл стереотип пошта арқылы сатып алынатын қалыңдықтар индустриясымен тығыз байланысты. Мұндай стереотиптер жиі шындыққа қайшы келеді: мысалы, көптеген Шығыс Еуропа елдерінде әйелдер жоғары кәсіби мәртебеге ие. Көптеген дамушы елдердің феминистері сол елдердің әйелдерін Батыс "құтқаруға" тиіс деген ойға қатаң қарсылық білдірді. Гендерлік теңдікті нақты қалай өлшеу керек және Батыс осы салада "ең жақсы" екендігі туралы сұрақтар бар: 2010 жылы жүргізілген зерттеуде жоғары оқу орындарында ғылым салаларындағы әйелдер арасындағы үздік 20 елдің ішінде көпшілігі әйелдердің құқықтары бойынша халықаралық деңгейде өте төмен баға алған елдер екендігі анықталды, олардың ішінде ең жоғары 3 Иран, Сауд Арабиясы және Оман, ал тек 5 Еуропалық ел осы сатыға жетті: Румыния, Болгария, Италия, Грузия және Грекия. Батыс мәдениетінің әлемдегі ықпалына қатысты даулар жаңалық емес; 1940-шы жылдардың аяғында Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларация жасалып жатқан кезде Америка антропологиялық қауымдастығы бұл құжат жалпы құқықты Батыс көзқарасынан анықтайтынын ескертті, бұл батыс емес елдерге зиян келтіруі мүмкін, және Батыстың отаршылдық тарихы мен басқа қоғамдарға күшті араласу оларды жалпы әлемдік стандарттар үшін проблемалық моральдық өкілге айналдырды деп дәлелдеді. Халықаралық құқық, халықаралық соттар және адам құқықтары туралы жалпы гендерлік бейтарап тұжырымдамалар әйелдер үшін маңызды көптеген мәселелерге үнсіз, ал ең нашар жағдайда ерлер орталығында; ер адамды әдепкі мән ретінде қарастырады деген сын айтылды. Жыныстық бейтараптықтың шамадан тыс болуы әйелдердің жағдайын нашарлатады, өйткені заң әйелдерді ерлермен бірдей жағдайда деп санайды, биологиялық фактіге назар аудармайды, яғни ұрпақ түзу және жүктілік процесінде "теңдік" жоқ, және физикалық айырмашылықтардан басқа әлеуметтік тұрғыдан құрылған шектеулер бар, олар әйелдерге әлеуметтік және мәдени жағынан төменгі жағдайды береді – бұл жағдай әйелдердің құқықтарына ерекше көзқарас қажеттілігін тудырады, жай ғана гендерлік бейтараптық емес. 1975 жылғы сұхбатта Симона де Бовуар әйелдердің құқықтарына қарсы прогрессивті және әлеуметтік өзгерістерді қолдайтын солшылдардың реакциясы туралы айтты, сондай-ақ негізгі халықаралық ұйымдарға деген күмәнін білдірді. Халықаралық ұйымдардың қоғамдық ішкі мәселелерге халықаралық араласуына қатысты сұрақтар туды, әсіресе мұндай халықаралық органдардың көптігі шатасу тудыруы мүмкін, тіпті бір мәселе бойынша қайшы келетін шешімдер арқылы: мысалы, ЕҚАЖ 2014 жылы Францияның қоғамдық орында бурқа киюге тыйым салғанын қолдады, ал Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комитеті 2018 жылы Францияның қоғамдық орында бурқа киюге тыйым салғаны адам құқықтарын бұзатынын мәлімдеді. Халықаралық ұйымдар барлық мәселелерге бір өлшемді тәсілді ұстанады деген идеологияға негізделгені үшін сынға ұшырады, бұл бір мәдениетте жұмыс істейтін ерекше тәсілдің басқа мәдениетте жұмыс істемейтінін ескермейді, және тарихи түрде басқа елге халықаралық араласу көбінесе зиян келтірді; және мәдениеттің ішкі проблемаларын шешу үшін күшпен сырттан араласу қажет емес. Халықаралық ұйымдарға қатысты сын – олар жалпы әлемдік адам құқықтарын қолдайтынын мәлімдесе де, көбінесе Батыс элиталарының мүдделерін қолдайды. Халықаралық ұйымдардың заңдылығы 21 ғасырда, әсіресе балаларға қатысты жыныстық зорлық-зомбылық сияқты халықаралық дау-дамайлардың жарыққа шығуына байланысты күмәнді болып тұр, мысалы БҰҰ бейбіт сақшыларының жасаған әрекеттері.

There has been criticism from some feminists towards the political discourse and policies employed in order to achieve the above items of "progress" in gender equality, with critics arguing that these gender equality strategies are superficial, in that they do not seek to challenge social structures of male domination, and only aim to improve the situation of women within the societal framework of subordination of women to men, and that official public policies (such as state policies or international bodies policies) are questionable, as they are applied in a patriarchal context, and are directly or indirectly controlled by agents of a system which is for the most part male. One of the criticisms of the gender equality policies, in particular, those of the European Union, is that they disproportionately focus on policies integrating women in public life, but do not seek to genuinely address the deep private sphere oppression. A criticism of the Western concept and policies of gender equality relates to the degree to which this approach is able to genuinely address in a successful way the problem of violence against women. A further criticism is that a focus on the situation of women in non Western countries, while often ignoring the issues that exist in the West, is a form of imperialism and of reinforcing Western moral superiority; and a way of "othering" of domestic violence, by presenting it as something specific to outsiders – the "violent others" – and not to the allegedly progressive Western cultures. These critics point out that women in Western countries often face similar problems, such as domestic violence and rape, as in other parts of the world. They also cite the fact that women faced de jure legal discrimination until just a few decades ago; for instance, in some Western countries such as Switzerland, Greece, Spain, and France, women obtained equal rights in family law in the 1980s. Another criticism is that there is a selective public discourse with regard to different types of oppression of women, with some forms of violence such as honor killings (most common in certain geographic regions such as parts of Asia and North Africa) being frequently the object of public debate, while other forms of violence, such as the lenient punishment for crimes of passion across Latin America, do not receive the same attention in the West. There has been controversy surrounding the concepts of Westernization and Europeanisation, due to their reminder of past colonialism, and also due to the fact that some Western countries, such as Switzerland, have been themselves been very slow to give women legal rights. There have also been objections to the way Western media presents women from various cultures creating stereotypes, such as that of 'submissive' Asian or Eastern European women, a stereotype closely connected to the mail order brides industry. Such stereotypes are often blatantly untrue: for instance women in many Eastern European countries occupy a high professional status. Feminists in many developing countries have been strongly opposed to the idea that women in those countries need to be 'saved' by the West. There are questions on how exactly should gender equality be measured, and whether the West is indeed "best" at it: a study in 2010 found that among the top 20 countries on female graduates in the science fields at university level most countries were countries that were considered internationally to score very low on the position of women's rights, with the top 3 being Iran, Saudi Arabia and Oman, and only 5 European countries made it to that top: Romania, Bulgaria, Italy, Georgia and Greece. Controversy regarding Western cultural influence in the world is not new; in the late 1940s, when the Universal Declaration of Human Rights was being drafted, the American Anthropological Association warned that the document would be defining universal rights from a Western perspective which could be detrimental to non Western countries, and further argued that the West's history of colonialism and forceful interference with other societies made them a problematic moral representative for universal global standards. There has been criticism that international law, international courts, and universal gender neutral concepts of human rights are at best silent on many of the issues important to women and at worst male centered; considering the male person to be the default. Excessive gender neutrality can worsen the situation of women, because the law assumes women are in the same position as men, ignoring the biological fact that in the process of reproduction and pregnancy there is no 'equality', and that apart from physical differences there are socially constructed limitations which assign a socially and culturally inferior position to women – a situation which requires a specific approach to women's rights, not merely a gender neutral one. In a 1975 interview, Simone de Beauvoir talked about the negative reactions towards women's rights from the left that was supposed to be progressive and support social change, and also expressed skepticism about mainstream international organizations. There have been questions about the acceptability of international intervention into societal domestic issues from international organizations, especially since the multitude of such international bodies can create confusion, including through contradictory rulings on the same issue: for example the ECtHR upheld in 2014 France's ban on wearing a burqa in public, while the United Nations Human Rights Committee concluded in 2018 that France's ban on burqa in public violates human rights. International bodies have been criticized for being based on an ideology of one size fits all approach to issues, which does not take into account that a specific approach may work in one culture but not in another, and that historically international intervention into another country has often done more harm than good; and that ultimately the problems from a culture must be solved from within that culture, not through forceful foreign intervention. A criticism of international organizations is that while they purport to support universal global human rights, they often support the interests of Western elites. The legitimacy of international organizations has come into question in the 21st century especially in the light of international scandals, such as child sexual abuse by UN peacekeepers.

Теңсіздікпен күресу

2010 жылы Еуропалық Одақ Литваның Вильнюс қаласында Гендерлік теңдікті нығайту және жыныстық дискриминацияға қарсы күресу мақсатында Еуропалық Гендерлік теңдік институтын (EIGE) ашты. 2015 жылы ЕО 2016–2020 жылдарға арналған Гендерлік іс-қимыл жоспарын жариялады. Гендерлік теңдік Ұлыбритания және көптеген Еуропа елдерінің ұлттық білім беру бағдарламаларының құрамына кіреді. Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен 2006–2016 жылдарға арналған Гендерлік теңдік стратегиясы жасалды, ол гендерлік теңдік жұмысының келесі онжылдығына бағыт берді. Жеке тұлғаны, қоғамды, денсаулық сақтауды және экономиканы дамыту, дінтану және тілдерді үйрену салаларындағы білім беру бағдарламалары гендерлік теңдік мәселелерін қоғамдағы әсерін талдап, талқылауға арналған маңызды тақырып ретінде қарастырады. Көптеген зерттеулер гендерлік теңсіздіктің денсаулық пен дамуға зиян келтіретінін көрсетті. Гендерлік теңсіздікті жеңу үшін БҰҰ Халық қоры әйелдерді күштендіру және гендерлік теңдікті қамтамасыз ету үшін бағдарламалау және саясат қалыптастырудың барлық деңгейлерінде стратегиялық шаралар қажет екенін мәлімдейді. Бұл деңгейлер репродуктивті денсаулықты қорғау, экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту, білім беру және саяси қатысуды қамтиды. UNFPA-ның айтуынша, "ерлер мен ұлдардың, сондай-ақ әйелдер мен қыздардың теңдігін қолдауға бағытталған жұмыс денсаулық пен даму салаларындағы нәтижелерге қол жеткізуге көмектеседі". Соңғы он жылда ұлттық саясат аясында гендерлік мәселелерді қарастыру деңгейі жақсарды. Мысалы, Шығыс Африка және Латын Америкасы елдерінің ұлттық саясаты мен бюджеттері жерге, өндіріс факторларына, қызметтерге, қаржыға және цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі құрылымдық кемшіліктерді ескеріп, гендерлік теңдікті қамтамасыз ететін нәтижелерге жету үшін күш-жігер жұмсады. Дегенмен, ауыл шаруашылығы саясатында гендерлік теңдік және әйелдерді күштендіру мәселелеріне қатысты көзқарас әртүрлі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы гендерлік тәрбиелену мен ЖИТС/ҚАИТС жұқтыру және оны тиімді басқару арасындағы байланыс тығыз екенін атап өтті. Әйелдердің денсаулығына кері әсер ететін әйелдердің жыныс мүшелерін кесу сияқты кейбір мәдени дәстүрлер бар. Әйелдердің жыныс мүшелерін кесу – әйелдердің сыртқы жыныс мүшелерінің бір бөлігін немесе барлығын кесу немесе алып тастау рәсімі. Ол жыныстар арасындағы теңсіздікке негізделген және әйелдерге қарсы дискриминацияның бір түрі болып табылады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, гендерлік теңдік ерлердің денсаулығын жақсарта алады. Зерттеулер ерлердің еркектік туралы дәстүрлі көзқарастарының ерлердің денсаулығына елеулі әсер ететінін көрсетті. Еуропалық ерлер арасында қатерлі ісік, жүрек-қан тамырлары аурулары, тыныс алу жолдарының аурулары және диабет сияқты жұқпалы емес аурулар 30-59 жас аралығындағы ерлердің өліміне себеп болады, бұл көбінесе денсаулыққа зиянды тамақтану, стресс, есірткілерді қолдану және басқа да әдеттермен байланысты, ал есепте бұл мінез-құлықтар көбінесе еркектерге тән деп есептелетін ішімдік ішу және темекі шегу сияқты мінез-құлықтармен байланысты. Ерлерді асыраушы рөлінде ұстап тұратын дәстүрлі гендерлік стереотиптер және әйелдердің отбасына тең үлес қосуына және жұмыс күшіне қатысуына кедергі келтіретін жүйелі дискриминация ерлерге қосымша стресс тудырып, денсаулық проблемаларының қаупін арттыруы мүмкін, ал мәдени нормалармен нығайтылған ерлер көбірек тәуекелге барады және әйелдерге қарағанда жеке зорлық-зомбылыққа жиі барады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.

In 2010, the European Union opened the European Institute for Gender Equality (EIGE) in Vilnius, Lithuania to promote gender equality and to fight sex discrimination. In 2015 the EU published the Gender Action Plan 2016–2020. Gender equality is part of the national curriculum in Great Britain and many other European countries. By presidential decree, the Republic of Kazakhstan created a Strategy for Gender Equality 2006–2016 to chart the subsequent decade of gender equality efforts. Personal, social, health and economic education, religious studies and language acquisition curricula tend to address gender equality issues as a very serious topic for discussion and analysis of its effect in society. A large and growing body of research has shown how gender inequality undermines health and development. To overcome gender inequality the United Nations Population Fund states that women's empowerment and gender equality requires strategic interventions at all levels of programming and policy making. These levels include reproductive health, economic empowerment, educational empowerment and political empowerment. UNFPA says that "research has also demonstrated how working with men and boys as well as women and girls to promote gender equality contributes to achieving health and development outcomes." The extent to which national policy frameworks address gender issues improved over the past decade. National policies and budgets in East Africa and Latin America, for example, have increasingly highlighted structural gaps in access to land, inputs, services, finance and digital technology and included efforts to produce gender responsive outcomes. However, the extent to which agricultural policies specifically address gender equality and women’s empowerment varies. The World Health Organization has also stated that there is a strong connection between gender socialization and transmission and lack of adequate management of HIV/AIDS.]] Certain cultural practices, such as female genital mutilation (FGM), negatively affect women's health. Female genital mutilation is the ritual cutting or removal of some or all of the external female genitalia. It is rooted in inequality between the sexes, and constitutes a form of discrimination against women. According to the World Health Organization, gender equality can improve men's health. The study shows that traditional notions of masculinity have a big impact on men's health. Among European men, non communicable diseases, such as cancer, cardiovascular diseases, respiratory illnesses, and diabetes, account for the vast majority of deaths of men aged 30–59 in Europe which are often linked to unhealthy diets, stress, substance abuse, and other habits, which the report connects to behaviors often stereotypically seen as masculine behaviors like heavy drinking and smoking. Traditional gender stereotypes that keep men in the role of breadwinner and systematic discrimination preventing women from equally contributing to their households and participating in the workforce can put additional stress on men, increasing their risk of health issues and men bolstered by cultural norms, tend to take more risks and engage in interpersonal violence more often than women, which could result in fatal injuries.

Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық

Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық (ӘҚЗ) – негізінен немесе толығымен әйелдерге қарсы жасалатын зорлық-зомбылық актілерін атау үшін қолданылатын техникалық термин. Бұл зорлық-зомбылықтың түрі гендерлік сипатта болады, яғни зорлық-зомбылық актілері әйелдерге олар әйел болғандықтан немесе патриархалдық гендерлік құрылымдардың салдарынан жасалады. Соңғы онжылдықтарда әйелдерге некеде жасалатын зорлық-зомбылық және қатыгездік халықаралық деңгейде назар аударуда. Бұл некеде жасалатын зорлық-зомбылықты (тұрмыстық зорлық-зомбылық) және некеге байланысты әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерге байланысты зорлық-зомбылықты (мысалы, қалың мал, қалыңдық бағасы, мәжбүрлі неке және бала күйеуге беру) қамтиды. Кейбір теориялар бойынша, әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың себебі – түрлі мәдени топтардың жеке қарым-қатынастағы дауларды шешу құралы ретінде зорлық-зомбылықты қабылдауы. АҚШ-тағы этникалық азшылықтар арасындағы жақын серіктес зорлық-зомбылыққа қатысты зерттеулер иммигранттардың жақын қарым-қатынаста зорлық-зомбылыққа бейім екенін көрсетіп тұр. Топтық кісі өлтірулер, қарулы ұрлаулар, азаматтық тәртіпсіздіктер және осы сияқты әрекеттер сирек болатын елдерде өлтірілген әйелдердің көп бөлігін олардың күйеулері немесе бұрынғы күйеулері өлтіреді. Ал ұйымдасқан қылмыс пен топтық зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейде болған елдерде әйелдерді өлтіру көбінесе қоғамдық орындарда, көбінесе бейжайлық пен жазасыздық атмосферасында болады. "Кейбір дамып келе жатқан елдерде әйелдерді бағындырып, зорлық-зомбылыққа ұшыратушылыққа түсіретін әрекеттер – әйелдерді ұрып-соғу, "намыс үшін" өлтіру, әйелдердің жыныс мүшелерін кесу және қалыңдық өлімі – табиғи жағдайдың бір бөлігі ретінде қарастырылады." Көптеген елдерде тұрмыстық зорлық-зомбылық әйелдерге қарсы тек соңғы онжылдықтарда ғана заңдық назар аударуда. Стамбул конвенциясы Еуропа елдерінің осы зорлық-зомбылық түріне көңіл бөлмеу дәстүрін мойындайды. Кейбір мәдениеттерде әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық актілері әйелдің өзіне емес, әйелдің "иесі" – күйеуі, әкесі немесе еркек туыстарына жасалған қылмыс ретінде қарастырылады. Бұл ер адамдардың әйелдерге зорлық-зомбылық жасауына себеп болады, олар әйелдердің отбасы мүшелерінен кек алу үшін осыны жасайды. Мұндай практикалардың бірі – қайтпа зорлау, ол әсіресе Тынық мұхиты аралдарында кездесетін, әйелді зорлаудың мәдени ерекшелігі болып табылады. Бұл жағдайда әйелді әдетте бірнеше еркек тобы зорлайды, бұл оның отбасы мүшелері жасаған әрекеттерге кек алу үшін жасалады, мысалы, оның әкесі немесе ағалары. Зорлау мақсаты – әкесін немесе ағаларын кемсіту, олардың бұрынғы әрекеттері үшін жаза ретінде. Ричард А. Познер былай деп жазады: "Дәстүрлі түрде зорлау – әке немесе күйеуді бағалы активтен – әйелінің немесе қызының пәктігінен айыру". Тарихи тұрғыдан алғанда, зорлау көптеген мәдениеттерде (және кейбір қоғамдарда бүгінгі күнге дейін) әйелдің өзінің таңдауына емес, отбасының абыройына қарсы қылмыс ретінде қарастырылған. Осының салдарынан зорлау құрбандары зорлық-зомбылыққа ұшырауы мүмкін, тіпті ең ауыр жағдайларда – "намыс үшін" өлтіруге ұшырауы мүмкін, олардың отбасы мүшелерінің қолынан. Катарина Маккиннонның пікірінше, еркектер басым қоғамдарда жыныстық қатынас әйелдерге мәжбүрлі және теңсіз түрде таңуланады, бұл әйелдердің аздаған оң жыныстық тәжірибеге ие болатын құрбандықтардың жалғасын жасайды. Қатаң гендерлік нормаларға сәйкес тәрбиелеу жиі жыныстық зорлық-зомбылықтың кең таралған ортасын жасайды. Жыныстық зорлық-зомбылықпен күресудің бір қиындығы – көптеген қоғамдарда әйелдердің жыныстық қатынасқа оңай қол жетімді екені және еркектердің олардың денелеріне құқығы бар екені қабылданады, әйелдер қарсылық білдірмесе.

Violence against women (VAW) is a technical term used to collectively refer to violent acts that are primarily or exclusively committed against women. This type of violence is gender based, meaning that the acts of violence are committed against women expressly because they are women, or as a result of patriarchal gender constructs. Violence and mistreatment of women in marriage has come to international attention during the past decades. This includes both violence committed inside marriage (domestic violence) as well as violence related to marriage customs and traditions (such as dowry, bride price, forced marriage and child marriage). According to some theories, violence against women is often caused by the acceptance of violence by various cultural groups as a means of conflict resolution within intimate relationships. Studies on Intimate partner violence victimization among ethnic minorities in the United Studies have consistently revealed that immigrants are a high risk group for intimate violence. In countries where gang murders, armed kidnappings, civil unrest, and other similar acts are rare, the vast majority of murdered women are killed by partners/ex partners. By contrast, in countries with a high level of organized criminal activity and gang violence, murders of women are more likely to occur in a public sphere, often in a general climate of indifference and impunity. "In some developing countries, practices that subjugate and harm women – such as wife beating, killings in the name of honour, female genital mutilation/cutting and dowry deaths – are condoned as being part of the natural order of things. "|group=lower roman

In most countries, it is only in more recent decades that domestic violence against women has received significant legal attention. The Istanbul Convention acknowledges the long tradition of European countries of ignoring this form of violence. In some cultures, acts of violence against women are seen as crimes against the male 'owners' of the woman, such as husband, father or male relatives, rather the woman herself. This leads to practices where men inflict violence upon women in order to get revenge on male members of the women's family. Such practices include payback rape, a form of rape specific to certain cultures, particularly the Pacific Islands, which consists of the rape of a female, usually by a group of several males, as revenge for acts committed by members of her family, such as her father or brothers, with the rape being meant to humiliate the father or brothers, as punishment for their prior behavior towards the perpetrators. Richard A. Posner writes that "Traditionally, rape was the offense of depriving a father or husband of a valuable asset — his wife's chastity or his daughter's virginity". Historically, rape was seen in many cultures (and is still seen today in some societies) as a crime against the honor of the family, rather than against the self determination of the woman. As a result, victims of rape may face violence, in extreme cases even honor killings, at the hands of their family members. Catharine MacKinnon argues that in male dominated societies, sexual intercourse is imposed on women in a coercive and unequal way, creating a continuum of victimization, where women have few positive sexual experiences. Socialization within rigid gender constructs often creates an environment where sexual violence is common. One of the challenges of dealing with sexual violence is that in many societies women are perceived as being readily available for sex, and men are seen as entitled to their bodies, until and unless women object.

Саяси гендерлік теңдік

Жақында күрд халқы көп елдерде екі қозғалыс саяси гендерлік теңдікті іске асырды. Олардың бірі – 2006 жылдан бері Түркияның оңтүстік-шығысындағы Демократиялық аймақтар партиясы (ДПП) мен Халықтық демократиялық партиясы (ХДП) басқаратын күрд қозғалысы. 2 мегаполистік аймақтың және 97 қаланың әкімшілігін ер және әйел бірлесіп басқарады, екеуі де «қосақім» деп аталады. Партия кеңселерi де ер және әйел басқарады. Жергiлiктi кеңестер құрылды, оларға да ер және әйел бірге төрағалық етуi керек болды. Алайда, 2016 жылдың қарашасында Түркия үкіметі ХДП-ға қарсы шаралар қолданып, партияның он мүшесін, соның ішінде ер және әйел қосақімдерін түрмеге қамады. Солтүстік Сириядағы қозғалысты да күрдтік Демократиялық одақ партиясы (ПЙД) басқарады. Солтүстік Сирияда ПЙД басқаратын барлық ауылдар, қалалар мен мекендерді ер және әйел бірлесіп басқарды. Жергілікті кеңестер құрылды, онда әр жыныстың 40% өкілдігі болуы тиіс, сондай-ақ азшылықтар да өкілдік етуі керек еді. Олардың ер әріптестері көбінесе «күшті» немесе «амбициялы» деп есептеледі, себебі еркектер әдетте жұмыс орнында немесе отбасының күнкөрісін қамтамасыз етуші ретінде көрінеді. Осы көзқарастар мен күтулердің салдарынан әйелдер қоғамдық өмірде, мысалы жұмыс орнында жиі кемсітуге ұшырайды. Гендерлік рөл – адамның жынысына байланысты қалыпты, лайықты немесе қажетті деп саналатын мінез-құлық түрлерін анықтайтын қоғамдық нормалар жиынтығы. Гендерлік рөлдер көбінесе әйелдік және ерлік туралы ұғымдарға негізделген, бірақ ерекшеліктер мен вариациялар бар.

Әйелдердің бұқаралық ақпарат құралдарындағы бейнеленуі

Әйелдердің бұқаралық ақпарат құралдарында бейнеленуі жағымсыз гендерлік стереотиптерді күшейтеді деп сынға ұшырады. Бұқаралық ақпарат құралдарында әйелдерді пайдалану дегеніміз – бұқаралық ақпарат құралдарында әйелдерді қолдану немесе оларды объектілеуге байланысты сын. Мұндай қолдану немесе бейнелеу, егер бұқаралық ақпарат құралының немесе өнімнің тартымдылығын арттыру мақсатында болса, бейнеленген әйелдердің немесе әйелдердің жалпы мүдделеріне зиян келтіргенде немесе оларды ескермейтін жағдайларда туындайды. Мазасыздық тудыратын мәселелердің бірі – барлық БАҚ түрлері халықтың пікірін қалыптастыруға және әйелдерді мойынсұнғыш үй шаруасындағы әйелдер немесе сексуалдық объектілер ретінде көрсету арқылы шындыққа жатпайтын стереотиптік көзқарастарды қалыптастыруға бейім. БАҚ әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты қалыпқа келтіретін дәстүрлі тұрмыстық немесе сексуалдық рөлдерді баса көрсетеді. Бұқаралық ақпарат құралдарында әйелдердің бейнеленуі мәселесі бойынша жүргізілген көптеген зерттеулер әйелдердің көбінесе иррационалды, осал, ақылсыз, еркектерге бағынышты және оларға қызмет ететіндей бейнеленгенін көрсетті. Зерттеулер осындай стереотиптік бейнелердің көптеген әйел көрермендердің психикалық денсаулығына теріс әсер ететінін, оларды осы рөлдермен байланысты сезіндіріп, өзін-өзі бағалаудағы қиындықтар, депрессия және көңіл сырқыту сияқты проблемаларды тудыратынын көрсетті.

Әйелдердің БАҚ-тағы өкілдіктері туралы статистика

Әйелдер шетелдік репортаждар бойынша Пулитцер сыйлығының тек төрттен бірін ғана, ал журналистика саласындағы Марта Геллхорн сыйлығының 17 пайызын ғана жеңіп алды. 2015 жылы Африкалық даму банкі One World Media ұйымымен бірлесіп, жыл сайын табысталатын сыйлықтардың бірі ретінде, БАҚ арқылы гендерлік теңдікті қолдау мақсатында Африкадағы әйелдер құқықтары саласындағы жаңа номинацияны құра бастады. 1997 жылы құрылған ЮНЕСКО/Гильермо Кано әлемдік баспасөз бостандығы сыйлығы – әлемнің кез келген жерінде баспасөз бостандығын қорғауға және/немесе дамытуға елеулі үлес қосқан жеке тұлғаны, ұйымды немесе мекемені марапаттайтын жыл сайынғы сыйлық. Жеңімпаздардың 20-сының 9-ы әйелдер. Poynter институты 2014 жылдан бері цифрлық медиадағы әйелдерге арналған көшбасшылық академиясын жүргізіп келеді, бұл академия цифрлық медиа ортасында табысқа жету үшін қажетті дағдылар мен білімге ерекше назар аударады. 120-дан астам елде 18 000-нан астам басылымды, 15 000 онлайн-сайтты және 3 000-нан астам компанияны біріктіретін Дүниежүзілік газеттер және жаңалықтар агенттіктері қауымдастығы (WAN IFRA) ЮНЕСКО-мен бірлесіп «Жаңалықтардағы әйелдер» (WIN) науқанын жүргізеді. Олардың 2016 жылғы «Жеңіс стратегиялары: гендерлік әртүрлілікті арттыру арқылы күшті медиа ұйымдарын құру» атты нұсқаулығында Германиядан Иорданияға және Колумбияға дейінгі мүше ұйымдары жүзеге асырған оң шаралар стратегияларының бірқатарын көрсетеді, осылайша басқаларға үлгі боларлық жолдар ұсынады.

Әйелдерді өз құқықтары туралы хабардар ету

Көптеген елдерде проблема тиісті заңнаманың жетіспеушілігінде жатыр, ал басқаларында негізгі мәселе заңдық базаның болмауында емес, көптеген әйелдердің өздерінің заңдық құқықтарын білмеуінде. Бұл әсіресе әйелдер құқықтарын қорғауға қатысты көптеген заңдардың жақында ғана қабылдануына байланысты. Осы білімнің жетіспеушілігі зорлық-зомбылық жасаушыларға құрбандарды (ашық немесе жасырын түрде) оларға жасалған зорлық-зомбылық заң шегінде деп сендіруге мүмкіндік береді. Бұл үй ішіндегі зорлықтан бастап, жұмысқа орналасудағы кемсітушілікке дейінгі кең ауқымды зорлық-зомбылық түрлеріне қатысты болуы мүмкін. Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы гендерлік теңдікті ілгерілету үшін "Әйелдер өз құқықтарын білуі және заң жүйелеріне қол жеткізуі керек" деп мәлімдейді. 1993 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты жою туралы декларациясының 4-бабының (d) тармағында [ ] "Мемлекеттер әйелдерге осындай механизмдер арқылы өтемақы алу құқықтары туралы хабарлауы керек" делінген. Зорлық-зомбылыққа қарсы қорғау заңнамасын қабылдаудың өзі әйелдер оны қалай қолдану керектігін білмесе, тиімділігі шектеулі: мысалы, Израильдегі бедуин әйелдеріне жасалған зерттеуде 60% қорғау бұйрығы дегеннің мағынасын білмейтіні анықталды; немесе егер олар қандай әрекеттердің заңсыз екенін білмесе: 2006 жылы Венгрияда 1200-ге жуық адамның арасында жүргізілген Халықаралық Амнистияның сауалнамасы бойынша, 62% некедегі зорлық-зомбылықтың заңсыз екенін білмейтінін көрсетті (ол 1997 жылы қылмыстық құқық бұзушылық деп танылды), сондықтан бұл қылмыс туралы азын-аулақ хабарламалар түседі. Әйелдердің денсаулық сақтау мәселелері туралы ең болмағанда қарапайым түсінігін қамтамасыз ету де маңызды: сенімді медициналық ақпаратқа және оларға тиесілі медициналық процедураларға қол жеткізе алмау әйелдердің денсаулығына зиян келтіреді.

Гендерлік теңгерімді енгізу

Гендерлік теңдікті қамтамасыз ету – гендерлік теңдікті жеткізу мақсатында барлық салалар мен деңгейлерде жоспарланған кез келген саяси шараның, оның ішінде заңнама мен бағдарламалардың әйелдер мен ерлер үшін әртүрлі салдарларын бағалаудың мемлекеттік саясаты. Гендерлік теңдікті қамтамасыз ету тұжырымдамасы алғаш рет 1985 жылы Кенияның Найроби қаласында өткен Әйелдердің үшінші дүниежүзілік конференциясында ұсынылды. Бұл идея БҰҰ даму қауымдастығында қалыптастырылды. Гендерлік теңдікті қамтамасыз ету "гендерлік перспективаларды және гендерлік теңдік мақсатына назар аударуды барлық іс-шаралардың орталық бөлігіне енгізуді қамтиды". Еуропа Кеңесінің анықтамасына сәйкес: "Гендерлік теңдікті қамтамасыз ету – саясатты қалыптастыруға қатысатын барлық деңгейдегі және барлық кезеңдердегі барлық саясаттарға гендерлік теңдік тұрғысынан қарауды қамтамасыз ету үшін саясат процестерін (қайта) ұйымдастыру, жақсарту, дамыту және бағалау". Мысалы, "Әзірбайжанда UNFPA Әйелдерге қатысты дискриминацияның барлық түрлерін жою жөніндегі конвенцияның мәтінін исламның кең таралған қағидаларымен және ресурстарымен салыстыра отырып, гендерлік теңдік туралы зерттеу жүргізді. Нәтижелер конвенция мен ислам дінінің көптеген негіздері мен тәжірибелері арасындағы параллельдікті көрсетеді. Зерттеуде зорлық-зомбылық, балалар некесі, әйелдердің қадір-қасиетін құрметтеу, сондай-ақ әйелдердің экономикалық және саяси қатысуындағы теңдік сияқты нақты мәселелер көрсетілді. Бұл зерттеулер кейіннен діни лидерлердің санасын арттыруға бағытталған оқу материалдарын жасау үшін пайдаланылды". Басқа да дереккөздерде Министрлер Кеңесінің төрағасы үкімет басшысы деп аталады.