Кіріспе

Гендерлік бейтараптық (ағылш. gender neutrality) – гендерлік бейтараптық қозғалысы деп те аталатын, саясаттың, тілдің және басқа да әлеуметтік институттардың (әлеуметтік құрылымдар немесе гендерлік рөлдер) адамдардың жынысына немесе гендеріне қарай рөлдерді ажыратудан аулақ болуы керек деген идея. Бұл, бір гендердің екінші гендерге қарағанда белгілі бір әлеуметтік рөлдерге көбірек лайықты деген түйсік тудырып, одан туындайтын кемсітушілікті болдырмау мақсатында жасалады. Тарих бойында гендерлік теңсіздік қоғамның көптеген саласына, оның ішінде маркетингке, ойыншықтарға, білім беруге және тәрбиелеу әдістеріне елеулі әсер етті. Соңғы жылдары гендерлік бейтараптықты арттыру үшін қоғамда инклюзивті тілді қолдануға және теңдікті қолдауға баса назар аударылып келеді.

Саясатта

Гендерлік бейтараптықты қолдаушылар гендерлік ерекшеліктерді жоюға бағытталған мемлекеттік саясатты қолдауы мүмкін. Заңдағы гендерлік бейтараптық қамқорлыққа қатысты дауларды өзгертіп, ажырасу кезінде әкелерге балаларына қамқорлық беру мүмкіндігін арттырды. Гендердің заңдық анықтамасы трансгендер адамдар үшін әртүрлі пікір тудырды; кейбір елдерде жаңа гендер ретінде заңды түрде танылу үшін адамдар алдымен стерилизацияға әкеп соққан жыныс алмастыру операциясын жасауы керек. Калифорния Орегонның гендерлік бейтараптықты мойындау жолындағы күш-жігеріне қосылды. 2017 жылдың 15 қазанында Калифорния губернаторы Джерри Браун мемлекеттік куәліктерде гендерлік бейтарап опциясын таңдауға рұқсат беретін жаңа заңға қол қойды. 2021 жылдың 9 қазанында губернатор Гэвин Ньюсом Калифорния штатының 1084 нөміріндегі заңына қол қойды, ол Калифорниядағы көптеген дүкендерді гендерлік бейтарап балалар бөлімін ұстауға міндеттейді.

Жыныстық соқырлық

Гендерлік соқырлық – адамдарды жынысына қарай ажыратпаушылық. Гендерлік соқырлық танытқан адам, гендерлік көзқарастардағы қозғалыстардың идеяларын міндетті түрде қолдамайды, бірақ мұндай пікірлер күмәнді болуы мүмкін. Мысалы, жаңа қызметкерлерді жұмысқа алу кезінде гендерлік соқырлық кездесуі мүмкін. Жұмыс беруші үміткердің өтінішін және түйіндемесін, оның жынысын емес, көбірек бағалайды. Бұл гендерлік бейімділікті азайтады, яғни белгілі бір мәселелер мен лауазымдарда бір жынысқа екіншісінен артық көңіл бөлінуінің алдын алады.

Гендерлік нейтралды тіл

Гендерлік бейтарап тіл, гендерлік инклюзивті тіл, инклюзивті тіл немесе гендерлік бейтараптық – адамдарды сипаттағанда гендерге қатысты сілтемелерді жоюға (немесе бейтараптандыруға) бағытталған тіл білімінің нормативтік саласы. Бұл полиция қызметкері, өрт сөндіруші, стюардесса, төраға сияқты жынысқа қатысты лауазымдық атауларды қолданудан аулақ болуды және полиция қызметкері, өрт сөндіруші, бортсерік және төраға (немесе төраға) сияқты гендерлік бейтарап терминдерді пайдалануды білдіреді. Актер мен актриса сияқты басқа жынысқа қатысты терминдер бастапқыда еркектерге қатысты қолданылатын терминмен (екі жынысқа да қолданылатын актер) алмастырылуы мүмкін. Гендерлік бейтарап тілді қолдану құқық студенттері мен АҚШ Жоғарғы Соты арасында кеңінен қолдауға ие. Алайда, зерттеулер 2010 жылы Жоғарғы Сот судьяларының тек біреуі гендерлік бейтарап тілді тұрақты қолданғанын көрсетті. Егер адамның жынысы белгісіз болса, «ол» немесе «ол» деген сөздерді «олар» деген сөзбен алмастыруға болады. Сонымен қатар, өзін әйел немесе еркек деп санамайтын адамдар өздеріне қатысты немесе басқалардың өзіне қатысты қолдануы үшін гендерлік бейтарап есімдіктерді пайдалана алады. Дәстүрлі көзқарас 60-70 жылдарға дейін «ол» есімдігін бейтарап деп қарастырды, бірақ феминистік наразылықтар туғаннан кейін адамдар «ол немесе ол» есімдіктерін қолдана бастады. Бүгінде «ол» деген сөзді қолдану адамның жынысы туралы болжам жасау ретінде қарастырылуы мүмкін. «Олар» есімдігі міндетті түрде еркек немесе әйелді білдірмейді. 2012 жылы Швецияда гендерлік бейтарап есімдік «hen» ұсынылды, ал 2014 жылы бұл сөз Швед академиясының сөздігінің келесі басылымына енгізілетіні жарияланды. Осылайша швед тілі гендерлік бейтарап есімдікті ресми институт енгізген алғашқы тіл болды. «Hen» сөзін жынысына немесе гендерлік идентификациясына қарамастан кез келген адамды сипаттау үшін қолдануға болады. АҚШ-та ұсынылған гендерлік бейтарап есімдіктер ЛГБТҚ қоғамдастықтарынан тыс жерлерде кеңінен қолданылмады. «Гендерлік бейтарап тіл» грамматикалық жынысы жоқ тілді білдіретін «жыныссыз тіл»мен шатастырылмауы керек.

Феминизм мен маскулизмге қатынасы

Гендерлік бейтараптық ерлер мен әйелдерге, сондай-ақ кез келген басқа гендерлік идентитіге ие адамдарға заң алдында ешқандай кемсітусіз тең қарауды қадағалайды. Бұл мақсат, принцип бойынша, феминистермен де, маскулистермен де ортақ. Дегенмен, гендерлік бейтараптықта назар нақты гендерлердің құқықтарына емес, гендерлік көзқарастың өзінен асып түсуге бағытталған.

Трансгуманизммен байланысы

Гендерлік бейтараптық немесе "гендерлік трансценденттік" – трансгуманистік постгендерлік концепциясының бір бөлігі болып табылады, ол қоғамдағы гендерлік мәдени, биологиялық, психологиялық және әлеуметтік рөлдерді жоюға бағытталған қозғалыс ретінде анықталады. Постгендерлік көзқарасты қолдайтындар гендерлік рөлдердің, әлеуметтік жіктелудің, сондай-ақ когнитивтік және физиологиялық айырмашылықтардың адамдар мен қоғамға зиян келтіретінін айтады. Дамыған көмекші репродуктивтік технологиялардың радикалды мүмкіндіктерін ескере отырып, постгендерліктер жыныстық қатынас репродуктивтік мақсаттар үшін қажет болмайды немесе барлық постгендерлік адамдар жүктілікті толық мерзімге дейін көтеру және бала туу қабілетіне ие болады деп санайды. Бұл, постгендерліктердің пікірінше, мұндай қоғамда нақты гендердің қажеттілігін жоюға әкеледі. Трансгуманистік тұрғысынан алғанда, гендерлік бейтараптыққа қарай бұрылыс постгендерлік қозғалыстың тікелей салдары ретінде қарастырылады. Гендерлік ағылшылдық және постгендерлікпен қатар, гендерлік бейтараптық трансгуманизм қозғалысы орын алған жағдайда оның дамуына үлес қосады. Адамның фенотипі гендерлік жіктелудің негізгі факторы болғандықтан, трансгуманизм гендердің екіұшты бөлінуін жояды, осылайша болашақ қоғамдарда гендерлік бейтараптыққа жол ашады.

Саудада

Маркетинг көбінесе нақты демографиялық топтарды нысанаға алуға және нақты жыныстарға бағытталған өнімдерді жасауға шоғырланады. Соңғы жылдары гендерлік маркетингке қатысты қоғамдық пікірлер бұқаралық ақпарат құралдарында жиі талқыланып жатыр. Мысалы, Bic компаниясының әйелдерге арналған "Bic for her" қаламына қарсы наразылық болды, онда оның әйелдерге бағытталған жарнамасын қысымға алатын мыңдаған жалған пікірлер жарияланды.

Балалар ойыншықтары

Балалар ойыншықтарын сатуда гендерлік маркетинг кеңінен таралған. 2012 жылы жүргізілген зерттеуге сәйкес, «балалар өз жынысына лайықты ойыншықтар туралы ересектер мен балалардан ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік және гендерлік социализацияның маңызды көзі болып табылатын БАҚ арқылы да біледі». Ойыншықтардың түс палитрасы мен түрлері – ұлдар мен қыздарға арналған ойыншықтардың гендерлік ерекшеліктері. Аталған зерттеудің нәтижелері «пастельді түстердегі ойыншықтар «тек қыздарға арналған» ретінде сатылатындығын, ал жарқын түстердегі ойыншықтар «тек ұлдарға арналған» ретінде сатылатындығын көрсетті», сондай-ақ көк түс гендерлік бейтарап түс екені анықталды. Көлік, қару және құрылыс жинағы сияқты ойыншықтар ұлдарға, ал сұлулық пен шаруашылыққа қатысты ойыншықтар қыздарға сатылады. 2014 жылы жасалған қосымша зерттеуде ойыншықтар «қыздар үшін» және «ұлдар үшін» деп белгіленген, ашық түстермен, қызғылт және көк түстермен, сондай-ақ балалардағы гендерлік стереотиптермен байланыстырылған. Бір зерттеуде балаларға түрлі түстерге боялған және әртүрлі таңбаланған жаңа заттар ұсынылды. Бір топ балаға көк түсті және «ұлдарға арналған» деп белгіленген жаңғақ ұсынылды, ал екінші топқа ол қызғылт түсті және «қыздарға арналған» деп белгіленді. Зерттеулердің нәтижесінде таңбалау балалардың ойыншықтарға деген ұнатуына күшті әсер ететіні анықталды, ал тағы бір зерттеуде қыздардың таңбалауға сезімталдығы ұлдардан жоғары екені көрсетілді. «Қызғылт түс қыздарға еркектік ойыншықтарды зерттеуге мүмкіндік бергендей. Бұл қыздардың дәстүрлі емес ойыншықтар мен қызметтерге қызығушылық танытуына рұқсат етілетінін көрсетеді». Осы гендерлік маркетинг/таңбалау балаларды гендерлік рөлдермен таныстырады және түс гендерлік белгі болуы мүмкін. Балалар «қарама-қарсы жынысқа тән ойыншықтармен аз айналысады және оларды өз жынысына немесе бейтарап ойыншықтарға қарағанда жиі қабылдамайды». Ойыншықтар – балалардың гендерлік стереотиптерді қалыптастыру құралы. Кейбір ойыншықтар, мысалы, жұмсақ ойыншықтар гендерлік бейтарап екені дәлелденді және көбінесе ұлдар мен қыздарға сатылады. Ата-аналар да балаларының гендерлік социализациясын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады, өйткені олар балаларына ойыншықтар сатып алады. Ойыншықтарға жарнама жасауда гендерлік бейтараптылыққа ұмтылу үрдісі бұқаралық ақпарат құралдарында, мысалы, ұлдардың қуыршақтармен ойнайтын жарнамалары арқылы күшейіп келеді (бұл ойыншық бұрын тек қыздарға бағытталған). Кішкентай кезінен бастап ұлдар мен қыздар өздерін гендерлік рөлдерімен сәйкестендіріп, не істей алатынымен шектеледі. Бұған қоса, жас ұлдар мен қыздардың айналасындағы орта да олардың мінез-құлқына әсер етеді. 2019 жылы Mattel компаниясы, гендерлік типтеуде бай тарихы бар бренд (мысалы, Барби), өзінің Creatable World қуыршақтар желісін ұсынды – «дүниедегі алғашқы гендерлік бейтарап қуыршақ».

Мода

Кейбір дизайнерлер сәндік киім желілерін жарнамалауда, "ерлер" немесе "әйелдер" деп белгіленбеген, гендерлік бейтарап киімдерді жасауды бастады. Қазіргі қоғамда гендерлік бейтараптық кеңінен қабылдануда. "Бұрын өз жынысына лайықсыз саналған кейбір киімдерді енді еркектер де, әйелдер де киюге 'болады'". Әйелдерге көбірек еркіндік берілген, себебі олардың костюм сияқты еркектік киім киюі көбінесе қабылданады, бірақ еркектердің көйлек сияқты әйелдік киім киюі аз мақұлданады. Бұл гендерлік бейтарап киімнің бір қыры " (үстем таптың) еркектерге арналған әлем ғана жарамды" екенін көрсетеді, өйткені көптеген гендерлік бейтарап киімдер дәстүрлі еркек киімдеріне ұқсайды.

Киім үлгісі

Кейбір киім талаптарының жойылуы оқу орындарында студенттерге қойылатын шектеулерге және олардың мұндай киімде сезінуіне байланысты сақталды. Трансгендер студенттер үшін қатаң киім талаптары олардың гендерлік идентитігін анықтау жолын қиындатуы мүмкін, бұл салдары осы адамдардың өмір бойына әсер етуі мүмкін. Оқу орындарындағы киімге қатысты талаптардың өмірдің басқа салаларына да кері әсер етуі мүмкін, мысалы, академиялық үлгерімнің төмендеуі, оқудан шығып қалудың көбеюі және тәртіптік шаралардың күшеюі. 2017 жылға қарай, Ұлыбританиядағы 150 бастауыш мектеп гендерлік бейтарап форма енгізді, нәтижесінде оқушылар өз идентитігін бақылауда екенін сезінеді.

Колледж

2005 жылы Калифорния университеті Риверсайд АҚШ-та гендерлік бейтарап тұрғын үй ұсынатын алғашқы мемлекеттік университет кампусы болды. 2014 жылдың ақпан айында «Вашингтон Пост» газеті АҚШ-тағы шамамен 150 мектепте гендерлік бейтарап тұрғын үй бағдарламалары бар екенін хабарлады. ЛГБТҚ+ қауымдастығының мүшесі ретінде тұрғын үй таңдауларымен байланысты қауіптерді мойындаймыз және осындай студенттерге арналған жеке тұрғын үйлерді де дамыттық. 2016 жылы Ла-Салл университетінің студенттері жатақханаларда гендерлік бейтарап тұрғын үй опциясын құруға дауыс берді, бұл Ла-Саллді АҚШ-та гендерлік бейтарап өмір сүруді ұсынатын алғашқы католиктік университет етті. Бұл студенттердің бастамасымен өткен дауыс беру АҚШ-тағы католиктік ортада қырқыс пікір-таластарға себеп болды, себебі католиктік мектептердің жатақханалары әдетте жыныс бойынша толық бөлінеді. Ла-Салл университеті содан бері студенттерге ыңғайлы тұрғын үй ұсынып келеді және басқа католиктік университеттерді де тұрғын үй саясатын өзгертуге шақыруда. Көптеген американдық колледждер таңдалған есім және жеке сәйкестік саясатын қабылдауда. 2022 жылдың маусым айына қарай кем дегенде 788 американдық колледж студенттерге өздері таңдаған есімді пайдалануға рұқсат береді, ал кем дегенде 242 колледж студенттерге жеке есімдіктерді көрсетуге мүмкіндік береді.

Ата-аналық тәрбие

Дженнифер Хокенбери Драгсет гендерді "әлеуметтік, психологиялық және интеллектуалдық ерекшеліктерді қамтитын ер және әйел ретінде жіктеу" деп сипаттайды. Гендерлік бейтараптық теориясы биологиялық жыныстың әлеуметтік, психологиялық және интеллектуалдық ерекшеліктерді міндетті түрде анықтамайтынын айтады. Ата-ананың бақылау стратегиялары – бұл ата-ананың баланың мінез-құлқын, ойларын немесе сезімдерін өзгерту, түзету немесе оларға әсер ету үшін қолданатын кез келген әрекеттер жиынтығы. Мета-талдау Endendijk-тен келтірілген мәліметтер бойынша, гендерлік бейтарап ата-аналық, сондай-ақ GNP деп аталатын, балаға гендерлік үлгі енгізбейді. Бұл ата-аналар мен балаларға гендерлік дихотомиядан арылуға мүмкіндік береді. Гендерлік бейтарап ата-аналық балаларға түрлі гендерлік үлгілермен танысуға мүмкіндік жасайды, осылайша балалар қоғамның немесе туған кездегі гендерінің шектеулерінен тыс, өз гендерін зерттей алады. Автономияны қолдайтын стратегиялар балаға тиісті деңгейде бақылауды, қажетті таңдау мүмкіндігін ұсынады, баланың көзқарасын мойындайды және таңдау шектелген жағдайда мағыналы түсіндірмелер береді. Тіпті бала гендерлік нормадан тыс мінез-құлық танытпаса да, гендерлік бейтарап ата-аналық оларға өздерінің туған гендеріне шектеусіз зерттеу жасауға мүмкіндік береді. Бұл оларға гендерлік стереотиптерге сәйкес келмейтін ойыншықтармен ойнауға, киімдерін өздері таңдауға, әйелдік немесе еркектік сипаттарды еркін көрсетуге және өз гендері туралы сұрақтар қоюға рұхсат беру арқылы жүзеге асырылады. Әлеуметтік мінез-құлықтағы жыныстық айырмашылықтар: әлеуметтік рөлді түсіндіру атты әлеуметтанулық оқулығында Элис Игли жыныстық айырмашылықтардың биологиялық факторларға, ерте балалық шақтағы әлеуметтенуге және басқа да перспективаларға негізделгенін айтады. Бұл балаларға өте еркектік немесе әйелдік болуға қысым сезімсіз өзін-өзі еркін білдіруге мүмкіндік береді.

Гендерлік рөлдер мен ойыншықтар туралы көзқарастар мен пікірлер

Ата-ананың балаға деген көзқарасы, мысалы, ойыншық таңдау сияқты баланың мінез-құлқына әсер етеді. Мысалы, ата-аналар балаларына жынысына қатысты ойыншықтар мен заттар ұсынады, яғни ұлдарға жүк көліктерін, ал қыздарға қуыршақтарды. 324 ата-ана қатысқан Австриядағы зерттеу көрсетті, ата-аналардың балалары үшін әртүрлі ойыншықтардың қаншалықты қолайлы екені жөніндегі пікірлері және ойыншықтардың жыныстық белгіленуіне негізделген олардың шешімдері, гендерлік рөлдерге деген көзқарастары, ата-аналардың өз жынысына сәйкес және гендерлік бейтарап ойыншықтарды, жынысына сәйкес емес ойыншықтардан гөрі артық бағалайтынын көрсетті. Бұл, дәстүрлі ата-аналардың көпшілігі балаларының қызығушылықтары мен мінез-құлқын, теңдік көзқарасын ұстанатын ата-аналарға қарағанда көбірек шектейтінін көрсетеді. Білім беру саласында, ата-ананың баланың жынысына деген көзқарасы, балаға деген олардың үміттеріне әсер етеді. Ата-аналардың қыздарын мектепке жіберуге құлшынбауы салдарынан, қыздардың білім алу деңгейі ұлдарға қарағанда төмендеу. Ата-аналар ұлдары мен қыздарына әртүрлі қарайды, қоғамның гендерлік рөлдеріне байланысты ұлдарын қыздарынан артық көреді және балаларды ата-аналарына көмектесетін қолдар деп санайды. Мысалы, ұлдар отбасына экономикалық қолдау көрсетуі керек, ал қыздар үй шаруасына бейімделуі керек. Ұлдарға басымдық беру салдарынан, соңғы екі онжылдықта бейтараптыққа қатысты көзқарас бірте-бірте артып келеді. Джули А. Нельсон сияқты феминистік экономистер, сексистік емес қоғам үшін айырмашылықтардың оң бағалануын қажет деп санайды, ал Патрисия Эллиот сияқты басқалар оң қоғамды құру үшін гендерлік категорияларды жою қажет деп есептейді. Гендерлік бейтарап ата-аналар балаларына өз жынысын қалай сезінуді шешуге мүмкіндік берсе де, гендерлік бейтарап емес ата-аналар балалардың туғаннан бастап жынысына қатысты ойыншықтармен ойнауға бағдарланғанын және ата-аналардың балаларының стереотиптік ойыншықты таңдауына ешқандай әсері жоқ деп санайды. Балалар өте ерте жастан әркімнің жынысына байланысты қалай киінетінін түсіне бастайды. Мысалы, қыздың киімі қоғамдық нормаларға қайшы келсе, ол қорлауға ұшырауы мүмкін. Кент, Кентербери мәлімдегендей, 3-тен 7 жасқа дейінгі балалар арасында "кіші қыздар үлкен қыздарға қарағанда жыныстық белгіленген киім киюге көбірек құлшынды, ал гендерлік тұрақтылықты түсіну (яғни жыныстың уақыт өте келе өзгермейтінін білу) ұлдар мен қыздардың сыртқы түріне қатысты қаталдықтарын болжады".

Балалар әдебиетінде

Балалар әдебиетіндегі гендерлік бейтараптық – баспагерлердің, жазушылардың және суретшілердің балаларды олардың жынысы немесе гендеріне сүйене отырып таңдауын, маркетинг жасауын болдырмау идеясы. Олардың орнына әлеуметтік және гендерлік рөлдерді нығайту емес, мазмұнды кеңейтуге баса назар қою керек. Гендерлік рөлдер мен стереотиптер біздің мәдениетімізге сіңіп, бейнелеу өнері немесе отбасы және достармен күнделікті өзара әрекеттесу сияқты әртүрлі жолдармен қалыптасады. Балаларға бағытталған маркетингте гендерлік бейтараптық сақтау – ата-аналардың, балалардың және баспагерлердің арасында кеңейіп келе жатқан қозғалыс. Гендерлік стереотиптерге қарамастан, балалар оқитын кітаптар олардың санасын қалыптастыру кезеңінде психологиялық және әлеуметтік тұрғыдан маңызды рөл атқарады, себебі балалар үнемі айналасындағы ақпараттан идеялар құрастырып, жаңа білімді бұрынғы білімдерімен байланыстырады. "Ойыншықтар – ойыншықтар болсын", "Кітаптар – кітаптар болсын" және "Pinkstinks" сияқты ұйымдар балалар әдебиеті мен ойыншықтарында гендерлік бейтараптықты қолдау жұмыстарымен танымал.

Сурет кітаптарында жыныстың бейнеленуі

Провайдерлік ата-аналар серіктестіктеріндегі зерттеулер көрсеткендей, балалар 2-3 жасында жыныстық идентитітерін қалыптастыра бастайды және 3-4 жасында «жыныстық стереотиптеуге» көшеді. Ересектердегі жыныстық қабылдау туралы зерттеуде доктор Кайл Пруэт былай деп хабарлады: «Жыныстық айырмашылықтарды зерттеуде маңызды бір сәт болды: ер балаларды қызғылт түске киіндіріп, оларды ересектерге берді, оларға бұл – қыздар екенін айтты. Ересектер классикалық әйелдік стереотиптерге тән тіл мен мінез-құлықпен жауап берді: «әдемі, құшақтайтын, тәтті, сүйкімді» сияқты. Ал көк түсті киген қыз балаларды «батыр, қайратты, күшті, жауырыныш» деп атады. Осылайша біз жеке өсу мен дамуды ынталандырудың орнына, жыныстық стереотиптерді нығайтамыз». Бала кезінде өзіндік сананың қалыптасуы мәдени теорияшылдардың және балалар әдебиеті сыншыларының арасында талқылау тақырыбы болды. «Балалар әдебиетінің құмарлығы» атты еңбегінде Шуламит Шахар былай дейді: «Бала тәрбиелеу тәжірибесі мен білім беру әдістері, сондай-ақ ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас тек биологиялық заңдармен ғана емес, сонымен қатар мәдени тұрғыдан да құрылады». Жак Лакан және Джудит Батлер сияқты теоретиктер жеке тұлғаның субъективтілігі мен өзіндік сананың қалыптасуына үлес қосты. Лаканның «көзілдірік кезеңі» туралы түсінігі субъективтілікті қазіргі заманғы түсінуге ықпал етті және содан бері балалар әдебиетінің сын-пікірлері мен балалар дамуына қолданылды. «Көзілдірік кезеңі» – нәресте алғаш рет айнада өз бейнесін танитын процесс және «субъектіде бейнеге ие болғанда болатын трансформация». Хамида Босмаджян «Балалар әдебиетін түсіну» еңбегінде былай деп жазды: «Осылайша, әдеби мәтін – тіл сияқты құрылымдалған бейсананың бейнесі». Босмаджян былай деп жалғастырады: «Егер [көзілдірік кезеңі] оқырман-тұрғызушының тілінде айтылса, [мағынасы] кейінге шегеріледі». Джудит Батлердің гендерлік перформативтілік туралы түсінігі кейіпкерлердің жынысын қалай көрсететінін талдау арқылы гендерлік ерекше балалар әдебиетімен байланысты және балалар әдебиеті сын-пікірлерінде қолданылады. Батлер гендерлік перформативтілікті былай анықтады: «өндіріс нақтыда белгілі бір қайталау және жатқа айту арқылы жүзеге асырылады». Батлер сондай-ақ «перформативтілік – онтологиялық эффектілерді орнататын дискурсивті режим» дейді. Батлер де, Лакан да қайталауды жеке тұлғаның қалыптасуының негізгі факторы деп санайды, оны балалар әдебиетінде балалардың кітаптарды бірнеше рет қайта оқуы арқылы қолдануға болады.

Балалар әдебиетіндегі бейнелеуді зерттеу

Балалар әдебиетінде әртүрлі бейнелеудің жетіспеуі салдарынан гендерлік теңгерімсіздіктер байқалады. 2011 жылы «Gender & Society» журналында жарияланған «20 ғасырдағы балалар кітаптарындағы гендер» атты зерттеуде елеулі айырмашылықтар анықталды. 1900-2000 жылдар аралығында жарық көрген 6000-ға жуық балалар кітабын қарастырған зерттеу, Флорида мемлекеттік университетінің әлеуметтану профессоры Дженис Маккейб басшылығымен жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде жыл сайын жарық көретін балалар кітаптарының 57%-ында ер адамдар басты рөлде, ал әйелдер тек 31%-ында басты кейіпкер болып табылады. Зерттеуге сәйкес, еркек жануарлар жыл сайын 23% кітаптың басты кейіпкерлері болса, әйел жануарлар тек 7,5%-ында ғана ойнайды. Мұндай шектеулі кейіпкерлер бейнесін ұсыну арқылы баланың өзін гендерлік екіұштылықта және рөлдерде тануы қиынға соғады. 1971 жылы өткізілген бұрынғы зерттеуде, қырық екі кітаптың жиырма бесеуінде әйел суреті болған, ал тек төртеуінде ғана әйел (немесе әйелді бейнелейтін жануар) алжапқыш кимеген. Көптеген ата-аналар балаларына өзінің бала кезіндегі сүйікті кітаптарын оқып береді, олардың тартымды сюжеттері немесе әдемі суреттері болады. Ересектер стереотиптердің ескіргенін түсіне алады, бірақ балалар мұндай оқуларда сыншылдық таныта алмайды. Балалар кітаптарындағы гендерлік бейнелеуді одан әрі дамыту, әр гендердің бейнелену әдістерінің өте ерекше екенін көрсетеді. Әйел кейіпкерлер көбінесе пассивті және қолдау көрсететін рөлдерді атқарады, ал ерлер өздігінен шешім қабылдайтын, күшті және белсенді рөлдерде болады. Бұл кемсітушілік бейнелеу көптеген балалар кітаптарында кездеседі және балаларды олардың кеңейіп келе жатқан әлеміндегі шынайы әлеуетін дұрыс түсінбеуге және жаңылыс жолға салу қаупі бар. Бұл теңсіздіктер кітаптарда ғана емес, балалар кітаптарын жасайтын авторлар мен суретшілер арасында да байқалады. 2013 жылғы «Vida: Women in Literary Arts» санағында ер авторлар мен суретшілер әйелдерден едәуір көп болды (64:21).

Балалар әдебиетінде БАҚ-та

2014 жылдың наурыз айында британдық «Let Toys Be Toys» ұйымы «Let Books Be Books» атты балалар кітаптарына арналған жекелеген санатты қосты. Бұл кеңейту «Әдемі қыздың бояу кітабы» және «Тамаша ұлдардың бояу кітабы» сияқты кітаптардағы жынысқа қатысты атауларға және осы атаулардың балаларға қадап тартатын шектеулеріне бағытталды. «The Independent» газетінде наурыз айында жарияланған мақаласында Кэти Гест «Біз балаларды бір-бір тоқсанға бөліп, олардың мүмкіндіктерін шектеу арқылы оларды қиын жағдайға түсіріп жатырмыз. Ал кітаптар, ең бастысы, оларға қызығушылық танытқан кез келген балаға қолжетімді болуы керек» деді. «Let Toys Be Toys» ұйымы былай мәлімдейді: «Ойыншықтарды «қыздарға» немесе «ұлдарға» деп белгілеу сияқты, осы кітаптар да балаларға қандай нәрселердің қыздарға немесе ұлдарға лайықты екені туралы шектеулі хабарлама жібереді». Ұйым тез дами бастады және дереу петициясына 3000-нан астам қол жинады, нәтижесінде Parragon және Usborne баспалары қолдау көрсетіп, жынысқа қатысты балалар кітаптарын шығаруды тоқтатты. Осы сұхбатқа жауап ретінде «Let Books Be Books» ұйымы Майкл О’Мараға жолдаған хатында келесі алаңдаушылықтарын білдірді: «Бізге көптеген ата-аналар, мұғалімдер және жақтастар сіздің веб-сайтыңызда және Ұлыбританиядағы дүкендерде сатылатын бірнеше кітаптарға қатысты қатты алаңдаушылықтарын білдірді. Олар, біз сияқты, кітаптарды жыныс бойынша жіктеу балалардың таңдауын және қиялын шектейді, оларға қызықты кітаптарды өздері таңдауға мүмкіндік берудің орнына, не оқу керектігін айтады деп санайды».

Белсенділік

2006 жылы Ұлттық студенттік гендерлік бейтараптық науқаны АҚШ-тағы колледж студенттерін, әкімшілерді және басқа да адамдарды оқыту мақсатында құрылған, бірлескен халықтық ұйым ретінде пайда болды. ҰБН жатақханалардағы бөлмелер мен дәретханаларды гендерлік тұрғыдан қолайлы етуді қолдайды. Эмма Мур және Аби Мур есімді егіз қыздар 2008 жылдың мамыр айында Лондонда "Pinkstinks" науқанын құрды, мақсаты балаларды гендерлік стереотиптерге бөлудің зиянын көрсету. "Pinkstinks" жас балаларға гендерлік ерекшеліктері бар өнімдерді таңу, қыздардың болашақтағы амбицияларын шектеуге ықпал етеді деп санайды. 2014 жылы АҚШ-тағы "Play Unlimited" халықтық тобы "Желтоқсан – гендерсіз ай" атты бір айлық акция жариялады. 2016 жылы Канада "No Big Deal" ("Бүгін ештеңе жоқ") науқанын іске қосты, ол трансгендер адамдардың есімдіктеріне қатысты туындаған жаңжалға жауап ретінде құрылды. Бұл науқан адамдарды сыртқы түріне қарап есімдікті болжаудың орнына, олардың өзін қалай танитынын сұрауға шақырады. Сонымен қатар, түрлі есімдікті түсінуді және қабылдауды жеңілдетуге бағытталған.

Джонс Бон Аппетит менеджмент компаниясы және басқалар

2014 жылдың ақпан айында бұрынғы асхана қызметкері Валерия Джонс Орегон штатындағы Bon Appetit Management Co. компаниясына қарсы сотқа шағымданып, 518 000 АҚШ доллары талап етті, себебі әріптестері Джонсты әйел деп қайта-қайта атаған. Джонс өзін ер немесе әйел деп таныстырмады және Bon Appetit компаниясына жұмысқа өтініш берген кезде ер немесе әйел екенін анықтау сұрағын қасақана толтырмады. Олар әріптестеріне ерлер мен әйелдерге тән есімдіктерді пайдаланбауды бірнеше рет сұрады және басшылардан қызметкерлерге топтап сөйлеуді және оларды гендерлік идентиті туралы білім беруді өтінді. Джонстың талапнамасында адам ресурстарындағы шағымына ешқандай шешім қабылданбағаны және басшылар олардың өтініштерін орындамағаны, нәтижесінде олардың отставкаға кетуіне себеп болғаны айтылған. Олар Зыймның не ер, не әйел екенін көрсететін туу туралы куәлікті ұсынды. Зыйм екі жыныстық белгісі бар туылған және өзін интерсекс деп таниды. Мемлекеттік департамент Зыймның өтінішін қабылдамады. Зыйм Мемлекеттік департаментке "федералды үкімет Конституцияның заңды сот процесіне кепілдіктерін бұзды және Зыймды гендері бойынша кемсітті" деп шағымданды. 2016 жылдың қараша айында сот Зыймның пайдасына шешім шығарды. Бірақ 2017 жылға қарай, Мемлекеттік департаменттің паспорттарда ер де, әйел де емес гендерлік белгіні қоюдан жалға беруіне байланысты іс қайта ашылды.

Элиза Рае Шупе

2016 жылдың 27 сәуірінде Элиса Рей Шуп Орегон штатының Мултнома округіне өзінің жыныстық белгісіздігін ресмилеу туралы өтініш білдірді. Зейнеткер АҚШ армиясының сержанты Шуп еркек анатомиясымен дүниеге келген және бір кезде трансгендер әйел ретінде өмір сүрген. Кейіннен ол өзін екіұшты жынысты (non-binary) деп санады. 2013 жылы Орегон штатының заңдары өзгертіліп, заңды жыныстық статусты өзгерту үшін медициналық көшбасқаның куәлігі талап етілмейтін болды. Заңда жаңа статустың міндетті түрде екіұшты болуы керек пе деген мәселе нақты көрсетілмеген. Шуптың екі дәрігері оның ер де, әйел де емес екенін растайтын хаттар жазды. 10 маусымда судья Эми Холмс Хен Шуптың өтінішін қабылдады. Бұл шешім екіұшты жынысты адамдарды мемлекеттік деңгейде мойындауға жасалған маңызды қадам болды. 2019 жылы Шуп гендерлік идентиті (gender identity) тұжырымдамасына қарсы екенін және ер адам ретінде өмір сүруге қайта оралып жатқанын мәлімдеді. Бірақ 2022 жылы ол өзінің транс әйел екенін жариялап, гендерлік сыншыл феминистермен және түрлендіру терапиясын қолданушылармен байланысын тоқтатты. Шуп сондай-ақ өзінің атын Элиса Рае Шуп деп өзгертті.

Сын

Расизм және этникалық ерекшеліктерге қатысты ұқсас тәсілдердей, қатысушылардың жынысын мойындамау және ескермеу зиянды болуы мүмкін. Ол сексизмнен арылған қоғамда жұмыс істейді деп есептейді, онда әйелдер жынысына байланысты ерлерден өзгеше қарастырылмайды. Дегенмен, гендерлік теңсіздік әлемде кең таралған. Әйелдерге ғана қызмет көрсететін ұйымдардың зерттеуінде 23% себепті әйелдердің теңсіздігі және осы теңсіздікті жоюға ұмтылыс деп атады; 20% әйелдерге арналған жеке кеңістік әйелдердің дамуы мен мүмкіндіктерін арттырады; 18% олар бір жынысты қызметтермен қамтамасыз етілмейтін және әйелдердің ерекше қажеттіліктеріне бағытталған қызметтер ұсынады деді. Тек "ол" және "оның" сөздерін гендерлік бейтарап тіл ретінде қолдану белгілі бір жекеліктерді танымауға немесе елемеуге әкелуі мүмкін. "Ол" немесе "оның" сияқты есімдіктер гендерлік бейтарап тұлғаларға қатысты қолданылғанда, нысан гендерлік бейтарап болғанына қарамастан, әйелдерге қарағанда еркектерге бейсаналық "жыныстық ықпал" бар. Спортта 1993 жылғы зерттеуде әйелдер спорты ерлер спортынан көбірек аталатыны, әйелдер спортын "басқа" деп ерекшелендіріліп көрсетілді. Алайда, сол зерттеуде гендерлік бейтарап спорттық ортаның болуы әйелдер спорты мен командаларын толыққанды мойындамауға әкелуі мүмкін екені айтылды. "Ақылды адам" заңдық тестісі кейбір заң салаларында, әсіресе сексуалдық қудалауда гендерлік соқырлық танытқаны үшін сынға ұшырады. АҚШ-тағы Эллисон Брэдиге қарсы сот ісі, 924 F.2d 872 (1991) бойынша сот "жыныстық соқыр ақылға қонымды адам стандарты еркектерге негізделген және әйелдердің тәжірибесін жүйелі түрде елемейтін" деп шешім шығарды. "Заңның жасырын жынысы" еңбегінде Регина Грейкар мен Дженни Морган жыныстық бейтарап зорлау заңдары ерлер мен әйелдердің жыныстық зорлық-зомбылықтың қылмыскерлері және құрбандары ретінде шамамен бірдей болуын білдіреді, бұл дұрыс емес. Зерттеулер көрсеткендей, бір жынысты қызметтерді сақтап қалуға кең қолдау бар. Әйелдер ресурстық орталығының сауалнамасына қатысқан 1000 әйелдің 97%-ы әйелдер жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған жағдайда әйелдерге арналған қызметтерге қол жеткізу мүмкіндігі болуы керек деп мәлімдеді. 57% әйелдер ғана баратын спорт залын аралас спорт залынан артық көредінін айтты. Бір жынысты қызметтер көбірек жайлылықты қамтамасыз етуге және әйтпесе қатыспайтын адамдарды қамтуға мүмкіндік береді. Барлық жыныстық ерекшеліктері бар дәретханаларды жою кейбір адамдар үшін қауіпсіз дәретхана кеңістігін жоғалтуға және оларды барлық жыныстар мен жекеліктерге арналған дәретханалармен алмастыруға әкелуі мүмкін. Гендерлік бейтарап заңдар күтпеген салдарларға алып келді. 1993 жылғы Отбасы және медициналық демалыс туралы заң (FMLA) белгілі бір қызметкерлерге жұмыстан айырылу қаупі жоқ 12 апталық ақысыз демалыс алуға құқық береді және барлық жыныстарға қолданылады. Қызметкерлер осы демалысқа 12 айдан астам жұмыс істеген және "ауыр денсаулық жағдайына", жүктілікке немесе бала асырап алуға байланысты демалыс сұраған жағдайда ғана құқылы. FMLA-ның гендерлік бейтарап тіліне қарамастан, ерлер мен әйелдер арасындағы бала күтіміне қатысты гендерлік теңсіздікті күшейтетін заң туралы алаңдаушылықтар бар; FMLA гендерлік бейтарап болғандықтан, ол ерлердің бастан өткермейтін жүктілік кезіндегі әйелдердің ауыртпалығын мойындамайды. Жұмыс орнында балалы әйелдерге олардың әйелдерге тән жеке және үйдегі мәселелеріне қажетті көңіл мен ресурстар жеткіліксіз беріледі, бұл заңның гендерлік бейтарап болуына қарамастан гендерлік теңсіздікті күшейтеді. Лорен Спиннердің айтуынша, "Ұлдардың бейнелері көбінесе еркектік гендерлік рөлдерге және стереотиптік еркектік ойыншықтар мен ойындарға баса назар аударады, ал қыздардың бейнелері көбінесе әйелдік гендерлік рөлдерге және стереотиптік әйелдік ойыншықтар мен ойындарға баса назар аударады".