Кіріспе

Жұмысты орындайтын адамның жынысын анықтайтын немесе білдіретін жұмыс атауы. Гендерлік белгілі бір лауазым атауы – бұл жұмысты орындайтын адамның жынысын анықтайтын немесе білдіретін жұмыс атауы. Мысалы, ағылшын тілінде «стюардесса» және «тігінші» лауазымдары адамның әйел екенін білдіреді, ал сәйкес «стюард» және «тігінші» лауазымдары адамның еркек екенін білдіреді. Гендерлік бейтарап лауазым, керісінше, жынысты нақтыламау немесе білдірмеу артықшылығын береді, мысалы, «өрт сөндіруші» немесе «заңгер». Кейбір жағдайларда атаудың гендерлік белгілілігі туралы пікірталас тууы мүмкін; мысалы, «төраға» сөзі еркекке сілтеме жасайтын сияқты (аяғындағы «-ман» жұрнағынан), бірақ бұл атау кейде әйелдерге де қолданылады. Гендерлік бейтарап тілді қолдаушылар, әсіресе аталған адамның жынысы белгісіз немесе нақтыланбаған жағдайларда, гендерлік бейтарап лауазымдық атауларды қолдануды жақтайды. Мысалы, олар «стюардесса» немесе «стюард» орнына «ұшқыш», ал «полицей қызметкері» орнына «полицей» қолдануды ұсынады. Кейде бұл белгілі бір әйелдерге тән атауларды (мысалы, «авторесса») қолдануды тоқтатуды және тиісті белгісіз түрін («автор») толық гендерлік бейтарап атау ретінде пайдалануға шақыруды білдіруі мүмкін. Жоғарыда айтылғандар ағылшын тілінде және грамматикалық жынысы жоқ басқа тілдердегі гендерлік бейтараптыққа қатысты (грамматикалық жыныс – тілдің грамматикасының ерекшелігі, ол әрбір зат есімді бірнеше классқа жіктеуді талап етеді, көбінесе әйел және еркек классқа). Грамматикалық жынысы бар тілдерде жағдай өзгеріп, адамдарға арналған есімдердің көбінесе еркек немесе әйел болуымен шектеледі, сондықтан шын мәнінде гендерлік бейтарап атауларды жасау мүмкін болмайды. Мұндай жағдайларда гендерлік бейтарап тілді қолдаушылар әрбір жұмыс үшін әйел және еркек сөздерінің болуын және оларға тең мәртебемен қаралуын қамтамасыз етуге баса назар аударуы мүмкін.

Уақыт өте келе дамуы

Гендерлік бейтарап лауазымдарға ауысу туралы аргументтер көбінесе идеологиялық сипатта болады, гендерлік белгілі лауазым атаулары жұмыс орнында сексизмді белгілі бір деңгейде ынталандырады. Мысалы, өрттен қорғау басшылары, халық "өрт сөндіруші" терминін "өрттен қорғаушы" орнына қолданғанда, өрттен қорғау – тек ерлерге арналған жұмыс деген кең таралған көзқарасты нығайтады және осылайша әйелдерді және гендерлік бинарлықтан бас тартатындарды жұмысқа алуды қиындатады деп мәлімдейді. Зерттеулер көрсеткендей, адамдар жұмыс атауында "ер" деген сөзді көргенде еркектікке бейімділік танытады, сондай-ақ әйелдер "ер" сөзі қолданылған жұмыс орындарына өтініш беруге азырақ дайындық көрсетеді. Бұл "doctress", "professoress" және тіпті "lawyeress" сияқты сөздердің пайда болуына әкелді, бұл Канадада және, көбіректеп, Ұлыбританияда орын алды. Мысалы, АҚШ-тағы Fortune 500 компанияларының көпшілігінің директорлар кеңесіне "төраға" басшылық етеді, ал Ұлыбританиядағы (FTSE 100) компанияларының басым көпшілігі де "төраға" иеленеді, ал АҚШ Өкілдер палатасы комитеттеріне 2009 жылдан бері "төраға" басшылық етеді. Бірақ олардың көпшілігі ерлер болғандықтан, қазіргі тілдік жағдайды дұрыс бағалау үшін, төрағасы әйел немесе гендерлік емес адам болатын ұйымдардағы қолданылуын ескеру қажет. American Heritage Dictionary пайдалану тобының жартысынан азы әйелді сипаттауда "төраға" сөзін қолдануға келіседі. Кейбір нұсқаулықтар, мысалы, Кембридж ағылшын тілінің қолдану нұсқаулығы, барлық гендерді қамту мақсатында гендерлік бейтарап тілді қолдануды жақтады. Мысалы, компания жаңа төраға немесе төраға іздеп жатқанын жариялай алады, төраға емес. Гендерлік бейтарап тіл "төраға" сөзін қолданудан аулақ тұрады, себебі кейбір оқырмандар әйелдер мен басқа гендерлік белгілі адамдар осы сөзді қолданатын жарнамаға жауап беруден шеттетілгендей сезінеді. Тілдің феминистік философиясы, тілдегі сексизм және феминистік тіл реформасы туралы нұсқаулық, "ер" және "адам" сөздерін гендерлік бейтарап ретінде қолдануға қарсы шығады, өйткені олар еркекке бейімділік танытады және әйелдерді еркектік сөздің артында жасырады. Олар сондай-ақ "әйел дәрігер" сияқты атауларды қолдамайды, себебі бұл ерлерді стандартты етеді және қызметкерлердің қабілеті мен құзыреті, бұл жағдайда дәрігердің, олардың гендеріне байланысты екенін білдіреді.

Жалпы қабылданған жазу ережелері

Гендерлік бейтарап лауазым атауларын қолдайтындар, әсіресе нақты есімдері белгісіз жағдайларда, мұндай атаулардың қолданылуы керек деп санайды. Мысалы, өрт сөндіруші, өрт сөндіруші емес; пошта тасушы, хат тасушы немесе пошта жұмыскері, пошташы емес; борт сәйкес қызметкері, стюард немесе стюардесса емес; бармен, бармен емес, бармен қызметкері. Жыныстық бейтарап баламасы жоқ сирек жағдайларда, олар ерлер мен әйелдерге қатысты атауларды бірге қолдану керек деп есептейді. Гендерлік бейтарап тілді қолдаушылар, қажет болған жағдайларда, бейтарап форманы қолдануды ұсынады. Мысалы, компания бос орынды толтырып, жаңа төрағаны іздеуі мүмкін. Лауазымда жынысы анықталған адам болмағандықтан, атауы бейтарап формаға қайтады. Лауазымға адам тағайындалғаннан кейін, көптеген жақтаушылар, қажет болған жағдайда, жынысқа қатысты атау қосуға болады (төраға немесе төрайым). Кейде мұндай жағдайлар гендерлік тұрғыдан дұрыс емес қолданысқа алып келуі мүмкін, мысалы, әйелдер төраға болады, ал ерлер төраға болып қалады. Кейбір әйелдер төраға сөзін төрайым сөзіне қарағанда қолдануды жөн көреді, бұл «ханым» немесе «мырза» сөздерімен байланысты, олар оны өздігінен гендерлік бейтарап деп санайды. Әсіресе академиялық ортада, төраға сөзі ұйымдастырылған топтың кездесулерінде күн тәртібін бақылауға таңдалған адамды белгілеу үшін жиі қолданылады. Гендерлік бейтарап тілдің қағидасы бойынша, әйелдік жұрнақтар қосылып жасалған лауазымдық атаулардан аулақ болу керек. Мысалы, «эскорт», «эскорт қызы» емес; «комедияшы», «комедияшы қызы» емес. Олардың кейбіреулері қазір толығымен қолданыстан шығып кеткен, мысалы, мүсінші, жазушы, ақын және әуе қызы. Егер жынысы маңызды болса, «ханым» сөзінің орнына «әйел» немесе «әйел адам» сөздерін қолдану керек («менің әжем облыстағы алғашқы әйел дәрігер болған»), егер еркек «мырза» болса (мысалы, «жер иесі»). Жер иесі немесе үй иесі жағдайында, бірдей мағынаға ие баламалы атауды табу артық болуы мүмкін, мысалы, меншік иесі немесе жалға беруші. Алайда, әйел адам «Қара таяқтың мырзасы» лауазымында болғанда, ол Канададағыдай «Қара таяқтың ханымы» немесе жай ғана «Қара таяқтың таяқ ұстаушысы» болып өзгереді. Жыныстық дискриминацияны болдырмау жөніндегі кеңесшілер «еркек медбике», «әйел дәрігер», «еркек модель» немесе «әйел судья» сияқты терминдерді қолдамайды, өйткені мұндай терминдер көбінесе жынысы мен биологиялық айырмашылықтары маңызды емес кезде қолданылады.

Ағылшын тілінен басқа тілдер

Көптеген тілдерде сөздердің грамматикалық жынысы болса, сөйлемдегі үйлесімді сақтау үшін морфологиялық талаптар қойылуы мүмкін. Яғни, сөздердің өзгерісінде (жұмсауында) саяси емес мазмұн бар. Дегенмен, кейде сөздердің жынысын анықтайтын жұрнақтары алынып тасталады, мысалы, бұрынғы Шығыс Германияда мұндай жағдай жиі кездесетін. Кейде тіпті жаңа немесе этимологиялық тұрғыдан байланысы жоқ сөздер туындайды. Мысалы, Францияда ерлер бұрын тек әйелдердің ғана кәсібі болған босандырушы (midwife) мамандығын таңдағанда, «sage femme» («ақылды әйел») деген сөзді өзгертудің орнына «maïeuticien» деген жаңа сөзді қолданды.