Кіріспе
Өлшем бірліктерінің класы Метриялық бірліктер - метр, грамм немесе секунд және онарлық (онның күші) еселіктері немесе олардың қосалқы еселіктері негізінде бірліктер. Шадоу мен Макдональдтың айтуынша, метрикалық бірліктер, жалпы алғанда, "18 ғасырдың аяғында Францияда пайда болған және ғалымдар мен инженерлер тез қабылдаған метрикалық жүйенің рухында" анықталады. Метриялық бірліктер, әдетте, қайталанатын табиғи құбылыстарға негізделеді және әр түрлі шамалары бар салыстырмалы бірліктер жүйесінің бөлігі емес, әсіресе егер бұл бірліктер қатынастары 10 дәрежесіне тең болмаса. Оның орнына метрикалық бірліктерде ондыққа көбейтетін немесе азайтатын көбейтуші префикстер қолданылады". Ең көп қолданылатын мысалдар - Халықаралық бірліктер жүйесінің (СИ) бірліктері. Сонымен қатар, олар CGS және SI бірліктер жүйелеріндегі электромагниттік бірліктерді және SI префикстерін пайдалану нормаға айналған басқа бірліктерді қамтиды. Метрлік бірліктерді пайдаланатын басқа бірлік жүйелері: Халықаралық электрлік және магниттік бірліктер жүйесі Метртоннасекунд (МТС) бірліктер жүйесі МКС бірліктер жүйесі (метр, килограмм, секунд)
Metric units are units based on the metre, gram or second and decimal (power of ten) multiples or sub multiples of these. According to Schadow and McDonald, metric units, in general, are those units "defined 'in the spirit' of the metric system, that emerged in late 18th century France and was rapidly adopted by scientists and engineers. Metric units are in general based on reproducible natural phenomena and are usually not part of a system of comparable units with different magnitudes, especially not if the ratios of these units are not powers of 10. Instead, metric units use multiplier prefixes that magnifies or diminishes the value of the unit by powers of ten." The most widely used examples are the units of the International System of Units (SI). By extension they include units of electromagnetism from the CGS and SI units systems, and other units for which use of SI prefixes has become the norm. Other unit systems using metric units include:
International System of Electrical and Magnetic Units
Metre–tonne–second (MTS) system of units
MKS system of units (metre, kilogram, second)
СИ-ге жатпайтын метрикалық бірліктер
Бірнеше метрикалық жүйелер бар, олардың көпшілігі қолданылмай қалды немесе әлі де тек нишалық пәндерде қолданылады. Жүйелер олармен байланысты есімді бірліктермен тізімделеді.
СТҚ
Сантиметр-грамм-секунд бірлік жүйесі (СГС) үш негізгі бірлікке негізделген: сантиметр, грамм және секунд. Оның ішкі жүйелері (CGS ESU, CGS EMU және CGS Gaussian) электромагниттік шамаларды және осылайша байланысты бірліктерді анықтау үшін олардың шамалар жүйелері үшін әртүрлі анықтамалы теңдеулерге ие, CGS Gaussian бірліктері қалған екі ішкі жүйелердің әрқайсысынан таңдалады. Электромагниттік бірліктердің ССС-мен СИ сәйкестігі 2019 жылы СИ базалық бірліктерін қайта анықтағанға дейін дәл болды, оған дейін магниттік тұрақты μ0 4-ке тең деп анықталды. Қайта анықтағаннан кейін μ0 -ның SI бірліктерімен көрсетілген кезде дәл белгісіз мәні бар, мұнда берілген электромагниттік бірлік сәйкестігінің дәлдігі тиісінше әсер етеді.
CGS электр магниттік емес бірліктері
Кайсер (K) - 1 (100) -ге тең толқын санының бірлігі. Гал (Gal) - 1 - ге тең жылдамдық бірлігі. Дина (dyn) - 1 (10) -ке тең күш бірлігі. Барий (Ba) - 1 (100) -ге тең қысым бірлігі. Эрг (erg) - 1 (100) -ге тең энергия бірлігі. Poise (P) - 1 (100) -ге тең динамикалық тұтқырлық бірлігі. Stokes (St) - 1 (100) -ке тең кинематикалық тұтқырлық бірлігі. Stilb (sb) - 1 (10) -ке тең жарықтық бірлігі. Phot (ph) - 1 (10) -ке тең жарықтандыру бірлігі. Rayl - 1 dyn⋅s⋅cm−3 (10 Pa s/m) -ге тең, нақты дыбыстық кедергі бірлігі.
CGS-ESU электромагниттік бірліктері
Statwatt (statW) - 1 -ге тең қуаттың бірлігі, ол 100 -ге тең. Statcoulomb (statC) немесе franklin (Fr) - ~333,564 сәйкес келетін 1 -ге тең электр зарядының бірлігі. Статампер (statA) - ~333,564-ке сәйкес келетін 1 -ге тең электр тогының бірлігі. Statvolt (statV) - 299,792458 сәйкес келетін 1 -ге тең электрлік потенциал айырмашылығының бірлігі. Статохм - ~898.7551787 -ге сәйкес келетін 1 -ге тең электрлік кедергі бірлігі. Statsiemens немесе statmho - электр өткізгіштігінің 1 бірлігіне тең, бұл ~1.112646 сәйкес келеді. Статенрия - ~898.7551787 сәйкес келетін 1 -ге тең электрлік индуктивтілік бірлігі. Statfarad (statF) - ~1.112646 сәйкес келетін 1 -ге тең электр сыйымдылығының бірлігі. Statdaraf (statD) - 1/statF-ке тең электрлік эластансаның бірлігі. Статус - 299.792458 дегенге сәйкес келетін магниттік ағымның бірлігі. Штатсла - магниттік ағын тығыздығының бірлігі, ол 1, сәйкес 2.99792458.
CGS-EMU электромагниттік бірліктері
АВВт (abW) - 1 - ге тең, яғни 100 - ге тең қуаттың бірлігі. Абкуломб (abC) - электр зарядының бірлігі, 1 тең, 10 сәйкес келеді. Абампер (abA) немесе биот (Bi) - 10 сәйкес келетін электр тогының бірлігі. Abvolt (abV) - электрлік потенциал айырмашылығының бірлігі, 10-ға сәйкес келеді. Абом (abΩ) - электр кедергісінің бірлігі, ол 1 -ге сәйкес келеді. ABMHO - электр өткізгіштігінің бірлігі, ол 1 -ге сәйкес келеді. Абенрия - электрлік индуктивтіліктің бірлігі, ол 1 -ге сәйкес келеді. Абфард (abF) - электр сыйымдылығының бірлігі, ол 1 -ге сәйкес келеді. Гилберт (Gb) - бір биоттың айналуына тең магнитомотивтік күштің бірлігі, (10/4π) A = 0,7957747 сәйкес келеді. Оерстед (Oe) - магнит өрісінің күшінің бірлігі, 1 тең, (1000/4π) А/м = 79,57747 сәйкес келеді. Максвелл (Mx) - магниттік ағынның бірлігі, 10-ға сәйкес келеді. Гаус (G) - 100 - ге сәйкес келетін магниттік ағын тығыздығының бірлігі.
CGS-Гауссиандық электромагниттік бірліктер
Франклин (Fr) - ~333,564-ке сәйкес келетін 1 -ге тең электр зарядының бірлігі. Оерстед (Oe) - магнит өрісінің күшінің бірлігі, 1 тең, шамамен 79.57747 тең. Максвелл (Mx) - магниттік ағынның бірлігі, 10-ға сәйкес келеді. Гаус (G) - 100 - ге сәйкес келетін магниттік ағын тығыздығының бірлігі.
МТС
Тонна (t) - 1 тең салмақты масса бірлігі. Стен (sn) - 1 - ге тең күш бірлігі. Пьеза (pz) - қысым бірлігі, 1 тең.
MKSA
Секундаға цикл (cps немесе cyc/s) - 1 тең жиілік бірлігі. MKS rayl - 1 - ге тең дыбыстық кедергі бірлігі. Mho () - 1 - ге тең электр өткізгіштігінің бірлігі.
MKpS бірліктері
Көлгінер күш (kgf), сондай-ақ килофунт (kp) - күштің бірлігі (9.80665). Хил - 1 (9.80665) тең масса бірлігі. Понцелет (p) - 1 (980,665) -ке тең қуаттың бірлігі. Техникалық атмосфера (at) - 1 (98066,5) -ке тең (когерентті емес) қысым бірлігі.
Ұзындығы
Ферми - ядролық физикада қолданылатын 1 - ге тең қашықтық бірлігі. Ангстром (символ Å) - химияда және атом физикасында қолданылатын 100 тең арақашықтық бірлігі. Микрон (μ) - бір микрометрге тең қашықтық бірлігі (1). Базалық модуль (M) - бір жүз миллиметрге (100) тең арақашықтық бірлігі. Мириаметр (mym) - он километрге (10) тең қашықтық бірлігі. Гебдометр - он мегаметрге тең арақашықтық бірлігі (10). Шпат (S) - бір тераметрге тең қашықтық бірлігі (1).
Аумағы
Шатыр - ядролық физикада қолданылатын 10−24 қорамен тең (100 м2 = 10−52 м2) аумақ бірлігі. Шымкент - ядролық физикада қолданылатын 10−6 қора (100 м2 = 10−34 м2) көлеміндегі аумақ бірлігі. Barn (b) - ядролық физикада қолданылатын 100 фемтометр квадратқа тең (100 fm2 = 10−28 m2) аумақ бірлігі. А (а) - 100 - ге тең аумақ бірлігі. Декаре (daa) - 1000-ға тең аумақ бірлігі. Гектар (га) - 10000 (0,01 км2) -ге тең аумақ бірлігі.
Көлем
Ламбда (λ) - бір текше миллиметрге (1 мм3) тең көлем бірлігі. Литр (символ l немесе L) - бір текше дециметрге (1 dm3) тең көлем бірлігі. Стерео (st) - 1 - ге тең көлем бірлігі.
Қос ұзындығы
Диоптр - бір метрге тең оптикалық қуаттың бірлігі (1).
Уақыт
Сведберг (S немесе Sv) - химияда қолданылатын уақыт бірлігі, жүз фемтосекундқа (100) тең. Тербеліс - ядролық физикада қолданылатын он наносекундқа тең уақыт бірлігі (10). Сигма - бір микросекундқа тең уақыт бірлігі (1). Кейде "жиффи" деген сөзді уақыт бірлігі ретінде 10 деген мағынада қолданады.
Өзара уақыт
Фреснель - 1 - ге тең жиілік бірлігі.
Қайталама уақыт квадраты
Eotvos (E) - e=9 (e=9) гравитациялық градиент бірлігі.
Жылдамдық
Бенз - жылдамдықтың бірлігі, ол секундына бір метрге тең (1 м/с).
Жылдамдату
Лео - жылдамдықтың 10-ға тең бірлігі.
Ағындылық
Sverdrup (Sv) - секундына бір миллион текше метрге (106 м3/с) тең көлемді ағындықтың бірлігі.
Массасы
Ундецимограмма - он пикограммға (10 пг) тең масса бірлігі. Гамма (γ) - бір микрограмға (1 мкг) тең масса бірлігі. Гравит - бір граммға (1 г) тең масса бірлігі . Қабір - бір килограммға тең салмақты өлшем бірлігі. Бар - бір мегаграмға (1 Mg) тең масса бірлігі.
Сызықтық массалық тығыздық
Текс (текс) - бір километрге бір граммға (1 г/км) тең сызықтық массалық тығыздық бірлігі. Метрлік сан (Nm) килограммға 1000 метрге тең (1 км/кг).
Қысым
Теңіз суының метр (msw) - бұл 0,1 бар деп анықталатын қысым бірлігі, ол 10-ға тең. Бар - 100 тең қысым бірлігі.
Энергия
Фу - e=51 (e=44) энергия бірлігі.
Сiлтектiлiгi
Poiseuille - бір паскальдық секундқа тең (1) динамикалық тұтқырлық бірлігі.
Электрлік
Сименстің сынап бірлігі ~0,953 сәйкес келетін электрлік кедергі бірлігі болып табылады. Гамма (γ) - магниттік ағын тығыздығының бірлігі, 1 -ге сәйкес келеді. Дебай (D) - электр диполдық моментіне тең бірлік, e= 18, ~3.33564 сәйкес келеді. Букингем (B) - электрлік төртполюс моментінің бірлігі, ол e=26 тең.
Электромагниттік сәулелену
Янский (Jy) - 10−26 Вт⋅м−2⋅Гц−1 (10) тең спектрлік сәулелену бірлігі. Күн ағыны бірлігі - 10−22 Вт⋅м−2⋅Гц−1 (100) тең спектрлік сәулелену бірлігі. Nox (nx) - 1 миллилюкске (1) тең жарықтандыру бірлігі. NIT (nt) - бір метр шаршысына бір канделаға тең жарық беріп тұратын бірлік (1). Ламберт (L) - 104/π cd⋅m−2 тең жарықтылықтың бірлігі. Lumerг - жарық энергиясының бірлігі, ол e= 7 люмен секундқа (100 нлм с) тең. Талбот (T) - бір люмен секундына тең жарық энергиясының бірлігі (1). Эйнштейн (Е) екі қарама-қайшы анықтамасы бар. Алғашқысы энергия бірлігі, фотондардың 1 молындағы энергияға тең. Екіншісі - фотондардың бір молына (1 моль) тең фотондар санының бірлігі. Rayleigh (R) - фотондардың ағын жылдамдығы тығыздығының бірлігі, 1010 м−2⋅с−1 (104 мм−2⋅с−1) тең.
Радиоактивтілік
Rad (rad) - 10 тең сіңген дозаның бірлігі. Рентгендік эквивалент адам (REM) - эквивалентті дозаның бірлігі, ол 10-ға тең. Rutherford (Rd) - радиоактивтіліктің секундына бір миллион ыдыраумен анықталатын бірлігі (1).
Концентрациясы
Моляр (M) - бір литрге бір мольге тең (1).
Акустика
Акустикалық ом - 1 Па·с/м3 барабар дыбыстық кедергі бірлігі.