Кіріспе

Геральдиа (Hedera helix), ағылшындық геральдиа, еуропалық геральдиа немесе жай ғана геральдиа, геральдиа тұқымдасына жататын геральдиа тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер, Еуропа мен Батыс Азияның көп бөлігінде өседі. Бұл әрдайым жасыл жеміс жүзім бұтасы, бау-бақшаларда, бос орындарда және жабайы жерлерде, қабырғаларда, қоршауларда, ағаш діңдерінде және т.б. өседі. Оның жергілікті және енгізілген мекендерінде. Оның төзімді табиғаты мен адам көмегінсіз тез өсетіндігі нәтижесінде, плющ сәндік өсімдік ретінде танымал болды, бірақ құтылған өсімдіктер оның жергілікті аумағынан тыс жерде табиғиға айналды және көптеген жабайы және өсірілетін жерлерде бақылаусыз өседі. Ивидің мәдени мәні мен символикасы бар. Синонимдер арасында Hedera acuta, Hedera arborea ("ағаш плющы"), Hedera baccifera және Hedera grandifolia бар. Басқа кең тараған атаулар - байлаушы ағаш және сүйікті тас.

Этимология

Hedera тұқымдасының атауы - "ивы" деген классикалық латын сөзі, ол грек χανδάνω (khandánō) "алу, ұстап алу" деген сөзбен туыс, екеуі де түпкілікті Proto Indo European * "жатып алу, ұстап алу, алу" деген сөзден шыққан. Геликс деген атау көне грекше λιξ (helix), "геликс" және латынша helicem, "спираль" сөзінен алынған, ол алғаш рет 1600 жылы қолданылған. Осылайша, біномиалдың толық мағынасы "спираль түрінде (элистерде) орап тұратын жабысқақ өсімдік" дегенді білдіреді. Қазіргі ағылшын тіліндегі ivy орта ағылшын ivi, көне ағылшын īfiġ, өз кезегінде Proto Germanic ibahs-тен алынған. Мағынасы белгісіз, бірақ сөз ежелгі грек φυον (íphuon) сөзінен шыққан, бұл Hedera helix емес, ағылшын лавандары немесе Lavandula angustifolia.

Сипаттама

Hedera helix - бұл әрдайым жасыл желекті, ластануға бейім беттер (ағаш, жартастар, қабырғалар) бар жерлерде жоғары өсетін, сондай-ақ тік беттер болмаған жерде жер бетін жапқыш ретінде өсетін өсімдік. Ол субстратқа қатты жабысатын, матталған төсеніштермен әуедегі тамыршалар арқылы көтеріледі. Жер бетіне көтерілу қабілеті өсімдіктің түріне және басқа да факторларға байланысты өзгереді: Hedera helix жарық шашырамайтын, қараңғы және қатқыл беттерді бейтарап pH-мен жақсы көреді. Ол көбінесе топырақтың pH-ы әртүрлі, мысалы 6,5 болуы керек, ылғалды, көлеңкелі жерлерді ұнатады және тікелей күн сәулесіне ұшырамайды, соңғысы қыста құрғап қалуға ықпал етеді. Жапырақтары алма-кезек, ұзын, сабақты; олар екі түрлі, жапырақтары бес жапыраққа толы жапырақтары бар, жыртылатын және көтерілетін сабақтарында және жапырақтары жоқ, толық күн сәулесінде гүлденген, әдетте ағаштардың басында немесе тау бетінде. Гүлдер жаздың аяғынан күздің аяғына дейін шығады, жеке-жеке шағын, umbels, жасыл сары, және нектарға өте бай, бұл аарылар мен басқа да жәндіктер үшін маңызды күздің соңында азық көзі. Жемісі диаметрі қызғылт қарадан қызғылт сарыға дейін, қыстың аяғында піседі және көптеген құстар үшін маңызды азық көзі болып табылады. Әр жемісте бір-екіден беске дейін тұқым бар, олар құстар жеп болғаннан кейін шашырап кетеді. Орталық, солтүстік және батыс Еуропа, тамыршықтары жоқ өсімдіктер, қара күлгін піскен жемістер, H. h. poetarum Nyman (син. Hedera chrysocarpa Walsh) (итальяндық плющ, ақын плющы) оңтүстік-шығыс Еуропа және оңтүстік-батыс Азия (Италия, Балқан, Түркия), тамыршықтары жоқ өсімдіктер, қызғылт сары піскен жемісі, H. h. rhizomatifera McAllister оңтүстік-шығыс Испания, тамыршықты өсімдіктер, қара қызғылт піскен жемісі. Hedera canariensis және Hedera hibernica жақын туысқан түрлері де H. helix түршігі ретінде жиі қарастырылады.

Ауқым

Еуропалық балқарағайдың таралу аймағы солтүстік-шығыста Ирландиядан Скандинавияның оңтүстігіне дейін, оңтүстікте Португалияға дейін, шығыста Украина мен Иранға және Түркияның солтүстігіне дейін жетеді. Ұлыбританияда бұл өте кең таралған, бірақ Мэн аралы мен Норманд аралдарында жоқ. Солтүстік және шығыс шекаралары қысқы изотермаға жақын, ал батыс және оңтүстік-батыста оның орнын басқа құрттар алады. Гедра спиральдің өзі қыста әлдеқайда төзімді және (USDA 6a аймағы) және одан жоғары температурада өмір сүреді.

Өсіру

Иви декоративті өсімдік ретінде кең таралған. Бұл түрдің жергілікті аймақтарында жануарлар дүниесін тарту үшін үлкен баға беріледі. Гүлдерінен нектар жейтін жәндіктердің 70 - ден астам түрі, ал бақшадағы жемістерін кем дегенде 16 құс түрі жейді. Жапырақтары тығыз әрқашан жасыл баспана береді, сонымен қатар бұғылар да қарап шығады. Еуропада оны қабырғаларды жабу үшін жиі отырғызады және Бавария үкіметі оны ғимараттарда жазда ішкі бөлмені салқындата алатын, ал қыста оқшаулауды қамтамасыз ететін, сондай-ақ жабық ғимаратты топырақ ылғалынан, температураның өзгеруінен және қатты ауа райынан қорғайтын қабілеті үшін өсіруді ұсынады. Сонымен қатар, ағаштарды егіп, арам шөптерді жою, жағымсыз қасбеттерін көркейту және ағаш діңгектерінде өсіп, қосымша жасыл желектер беру. Алайда, балқарағайдың өзі қиындық тудыруы мүмкін. Бұл тез өсетін, өздігінен жабысатын, кірпіш, шұңқыр және т.б. зақым келтіруге қабілетті және ықтимал күрделі құрылымдық ақауларды жасыруға, сондай-ақ қолайсыз зиянкестерді сақтауға қабілетті. Мұны мұқият жоспарлау және орналастыру өте маңызды.

Токсикалық әсері және медициналық қолданылуы

Иви жидектері адамға біршама улы, бірақ иви жапырақтарының экстракттері қазіргі жөтелге қарсы дәрілердің бір бөлігі болып табылады. 2020 жылғы дәлелдерді қарау кезінде Hedera helix препараттары "ауру жолдарының инфекцияларының алғашқы белгілерін емдеу үшін терапиялық нұсқа болуы мүмкін" деп анықталды, "H. helix препараттарының ең тиімділігі жөтелге, құсуға және жөтелдің жиілігі мен қарқындылығын азайтуға дәлелденді. Барлық басқа зерттеулер бойынша симптомдардың дәлелі аз ғана табылды". Бұрын жапырақтары мен жидектерін жөтел мен бронхит ауруларын емдеу үшін оралды түрде ішкен. 1597 жылы ағылшын шөпші-дәрігері Джон Джерард көздің ауырғанын немесе сусынысын кетіру үшін, иіспен араластырылған суды ұсынды. Жапырақтары кейбір адамдарда қатты контактты дерматит тудыруы мүмкін. Бұл аллергиясы бар адамдар (IV типті гипер сезімталдық) сондай-ақ морковкаға және басқа да Апиацеяларға реакция жасауы мүмкін, өйткені олар бірдей аллергенді, фалькаринолды қамтиды. Бұрынғы зерттеулер Hedera helix экстрактында α hederin және β hederin, фалькаринол, дидегидрофалькаринол, рутин, кофе қышқылы, хлороген қышқылы, эметин, никотифлорин, гедерасапонин B және гедеракозид C бар екендігін көрсетті. Алайда, тек үш экстракттелген компонент Еуропалық плющ жапырақтарында 1,5% -дан жоғары анықталды (гедеракозид C 15,69%, хлороген қышқылы 2,7% және рутин 1,62%). Кейбір зерттеулерде басқа компоненттер өте аз мөлшерде (< 1%) немесе мүлдем анықталмаған. H. helix жапырақтары мен жемістерінде сапониндердің көптігіне байланысты ол қояндар сияқты жануарларға аздап улы және қан аздығына әкелуі мүмкін. Құстар құс аңшылық кезінде, зақымданғаннан, көп жемейтін болады. Алайда көктемде жемісі пісіп, улылығынан айырылғаннан кейін, көбірек жидектер алынады.

Инвазивті түрлер

Басқа да экзотикалық түрлер сияқты, балқарағай да адам әрекетімен таралған. H. helix әлемнің кейбір жерлерінде инвазивті түр ретінде белгіленеді.

Австралия

Ол оңтүстік, әсіресе оңтүстік-шығыс Австралияда зиянды арамшөп деп саналады және жергілікті кеңестер тегін ақпарат және оларды жою үшін шектеулі қызметтер көрсетеді. Кейбір қалаларда өсімдікті сату заңсыз. Бұл - Австралияның Виктория штатындағы арамшөп.

Канада

Қысқы мерекелік безендіру ретінде танымал болғанымен, H. helix инвазивті және Британдық Колумбияда патогендік қожайын болып табылады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та H. helix көптеген аймақтарда арамшөп немесе инвазивті деп саналады және Орегон мен Вашингтонның ресми зиянды арамшөптер тізімінде бар. Орегон штатында оны сатуға немесе импорттауға тыйым салынған. Кудзу сияқты басқа да инвазивті жүзімдер сияқты, H. helix басқа өсімдіктерді тұншықтырып, "ива шөлдерін" құра алады. Мемлекеттік және округтік қолдаумен жүргізіліп жатқан жұмыстар Тынық мұхиттың солтүстік-батысындағы және АҚШ-тың оңтүстігіндегі ормандардағы бөрішік ағаштарын жоюға ықпал етеді. Иви бақшадан оңай қашып, сиырлар мен құстар арқылы жақын маңдағы саябақтарға, ормандарға және басқа да табиғи аумақтарға шабуыл жасай алады.

Бақылау және жою

Ағылшын шөптерінен шыққан ағаштарды бақылау немесе жою өте қиын. Егер оны емдеуге жол берілмесе, ол басқа жер асты өсімдіктерін ығыстырып, бұталар мен биік ағаштарды тұншықтырып, өлтіре алады. Сыналған және тиімді бақылау әдістері механикалық алып тастау және химиялық қолдану. Алайда, UK Woodland Trust бұл ағаштарға зақым келтірмейді және сондықтан оны алып тастау қажет емес деп санайды. Сонымен қатар, балқарағай фотосинтез үшін қажет болатын ағаштарға күн сәулесінің түсуін тежейді.

Ғимараттың қасбеті жасыл түсті

Кез-келген көгалдандырылған фасадты жасыл жапырақтар сияқты, оң әсерлерді барынша пайдалану үшін кейбір күтім қажет: ескі ғимараттың қабырғаларын жамылған Ivy таныс және жиі тартымды көрініс. Ол оқшаулау және ауа райынан қорғау, топырақты кептіреді және ылғал қабырғаларды болдырмайды, бірақ дұрыс басқарылмаса, проблемалық болуы мүмкін. Айран, әсіресе еуропалық айран (H. helix) күшті өседі және сабақтың бүкіл ұзындығында өсетін талшықты тамырлар арқылы жабысады. Бұл қабырғаларда көрінбейтін "аяқ ізін" қалдырып, оларды алып тастау қиын, ал бұл қымбатқа түсетін қайта өңдеу жұмыстарына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, бүршік тез арада арықтар мен төбелердің аралықтарына енеді, плиткаларды көтереді және бөгеулерге әкеледі. Сонымен қатар, мысықтар мен басқа да жануарлар мекендейді. Өсімдіктерді түпінен кесіп, қайта өсіп кетпеу үшін сабақтарын қазып немесе өлтіру керек. Сондықтан, егер жасыл қасбетті қаласаңыз, бұл шешім саналы түрде қабылдануы керек, өйткені кейіннен алып тастау қиын болады.

Тіркелу механизмі

Hedera спиральі салыстырмалы түрде тегіс тік беттерге көтеріліп, 300 нН шамасындағы күшпен күшті, ұзақ уақытқа созылатын жабысуды жасайды. Бұл тұқымның сабағы бойымен өсіп келе жатқан тамырымен байланысып, 20-400 мкм-ге дейінгі ұзындықтағы тамыр шаштарымен жалғасқанда басталатын күрделі бекіту әдісі арқылы жүзеге асырылады. Бұл шаштық шаштар кез келген жарықтарды пайдаланып, нано бөлшектер сияқты желім бөліп шығарады. Олар құрғаған сайын, түктері қысқарып, бүгіліп, тамырды жер бетіне жақындатады. Желім тәрізді зат - сұйық полимерлік матрицадағы диаметрі 5080 нм біркелкі шар тәрізді нанобөлшектерден тұратын наноқұрамды жабысқақ. Нанобөлшектердің химиялық талдауынан олардың негізінен органикалық екенін көрсететін, бұрын олардың жоғары беріктігіне себепші деп саналған металдардың тек іздері ғана анықталды. Соңғы зерттеулер нанобөлшектердің көбінесе басқа өсімдіктердегі жабысқақ заттардан тұратын арабиногалактандар протеиндерінен (АГП) құралғандығын көрсетті. Композиттің матрицалық бөлігі пектикалық полисахаридтерден жасалады. Матрицада бар кальций иондары осы компоненттердің карбоксил топтары арасындағы өзара әрекеттесуді тудырады, бұл жабысқақты қатайтатын қиылысуды тудырады.