Кіріспе

Александр Леонидович Чижевский (; 7 ақпан 1897 - 20 желтоқсан 1964) - Кеңес дәуіріндегі салааралық ғалым, биофизик, "гелиобиология" (күннің биологияға әсерін зерттеу) және "аэроионизация" (ауаның иондалуының биологиялық заттарға әсерін зерттеу) негізін қалаушы. Ол "космобиология", биологиялық ритмдер мен гематология саласындағы еңбектерімен де танымал болды". Чижевский 11 жылдық күн циклін, Жердің климатын және халықтардың жаппай белсенділігін байланыстыру үшін тарихи зерттеу (историометрия) әдістерін қолданды. Ресей империясының (қазіргі Польша) Гродно губерниясында. Оның әкесі Леонид Васильевич Чижевский орыс әскери генералы болған. Балалық шағын, кейін жасөспірім шағын Калугада өткізді. Жас кезінде ол Калугада тұратын белгілі ғалым Константин Циолковскиймен танысады. Чижевский Ф. Шахмагоновтың жекеше заманауи мектебінде білім алған. 1915 жылы ол жазды Күнді бақылаумен өткізді және алғаш рет органикалық әлемдегі күн белсенділігінің кезеңдік өзгерістерінің әсерін болжамдады. 1916 жылы ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа орыс ретінде кірді, Галисия майданында соғысты және Георгий Крестімен марапатталды. Сол жерде ол соғыс күштерінің күн сәулесінің жарылыстары мен геомагниттік дауылдардың күшімен 15-ші күн циклының бір мезгілдегі биіктігі кезінде күшейіп, әлсірейтінін тікелей байқады. 1918 жылы Чижевский Мәскеу коммерциялық институтын археология мамандығы бойынша бітірген. Оның Мәскеу мемлекеттік университетінің философия докторы диссертациясы "Әлемдік тарихи үрдістің кезеңділігі туралы" болды. (Ол өзінің көзқарасын кейін гелиотаракси немесе гелиотаракси деп атады.) Мәскеу университетінде және Мәскеу археологиялық институтында ежелгі әлемдегі ғылым тарихы және археологиялық зерттеулер тарихы бойынша дәріс оқыды. Физика және математика пәндерінен дәріс оқыды, сонымен қатар Лазарев биофизикалық зерттеу институтында жұмыс істеген кезде Мәскеу университетінің медицина кафедрасында оқыды. Химия саласындағы Нобель сыйлығының иегері Сванте Арреньос Чижевскийді өзіне жұмыс істеуге шақырды. Чижевский үйдегі зертханада иондалған ауаның жануарларға әсерін зерттеумен айналысты, ауадағы теріс және оң иондардың тірі организмдерге физиологиялық әсерін анықтады. (Негативті иондар оларды көбірек қозғайды, ал оң иондар оларды көбірек ұйқысыз етеді.) Ол Дуорв зоопаркының психология зертханасында аға ғалым және профессор болып жұмыс істеді. Осы уақыт аралығында биосфералық процестер мен олардың күн белсенділігінің циклдерімен байланысы туралы статистика жинады. 1926 жылы Чижевский Константин Циолковскиймен бірге ғарыш биологиясы саласындағы әлемдегі алғашқы тәжірибелік зерттеуде жұмыс істеді. 1929 жылы Тулан ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Нью-Йорктегі Колумбия университетінде биофизикадан дәріс берді. 1931 жылы КСРО-да Иондау жөніндегі орталық ғылыми-зерттеу зертханасын құрды. Оның аэроионизациядағы жұмысын Кеңес үкіметі қолдады және КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің Қаулысымен танылды. 1935 жылы ол бактериялардың метахромазиясын ашып, "Чижевский Велховер эффектісі" деп аталады, ол Жер бетінде де, ғарыш кеңістігінде де адам үшін қауіпті болатын күн сәулелерін болжауға мүмкіндік береді. Ол екі аэроиондау зертханасының басшысы болды. 1939 жылы Нью-Йоркте өткен Халықаралық биофизика конгресінің құрметті президенті болды. Ол Мәскеудегі Пятницкое зиратында күн бейнеленген оюлы кескіндемесі бар бас тасқа жерленген.

Ауа иондаушы

1918 жылы Чижевский иондық терапия үшін бірінші ауа иондаушыны жасады. Ол бастапқыда ауыл шаруашылығындағы малдың денсаулығына арналған.

Күн дақтары мен массалық қозғызу

Чижевский күн сәулесінің жарылуынан туындайтын геомагниттік дауылдар электр энергиясын пайдалану, ұшақ апаттары, эпидемиялар мен шегірткелердің таралуына әсер етумен қатар, адамның психикалық өмірі мен қызметіне де әсер ететінін ұсынды. Атмосферадағы теріс ионданудың артуы адам массасының қозғылмалылығын арттырды. Чижевский адамзат тарихы күн таптарының белсенділігінің он бір жылдық шыңдарынан әсер алады деп болжайды, бұл адамдарды көтерілістер, төңкерістер, азаматтық соғыс және ұлттар арасындағы соғыс арқылы қолданыстағы наразылықтар мен шағымдарға қарай іс-қимыл жасауға итермелейді. Ол күн дақтарының жазбаларын (және шамамен есептелген жазбаларды) талдау жасап, оларды 500 жылы біздің заманымыздан бұрын 1922 жылға дейінгі Ресей мен басқа да жетпіс бір елдегі тәртіпсіздіктермен, төңкерістермен, шайқастармен және соғыспен салыстырды. (Гисториометрия деп аталатын процесс.) Ол көптеген адамдардың қатысуымен болған маңызды тарихи оқиғалардың едәуір пайызы күн дақтарының максимумы кезінде орын алғанын анықтады. Эдвард Р. Дьюи, Циклдерді зерттеу жөніндегі қордың негізін қалаушы, өзінің деректерін 1951 жылы қордың басылымдарында талдап жариялады. 1971 жылы шыққан бір кітабында Дьюи Чижевскийдің он бір жылдық циклінің "төрт компонентін" және олардың шамамен ұзақтығын сипаттады: 1) пассивтілік пен автократиялық билікпен сипатталатын үш жылдық ең аз белсенділік кезеңі; 2) екі жылдық кезең, бұл кезеңде жамағат жаңа басшылар мен бір тақырыппен ұйымдаса бастайды; 3) үш жылдық кезең, ең жоғары қозғайтын, революция мен соғыс; 4) үш жылдық кезең, массалар апатикалық болғанға дейін қозғайтындықтың біртіндеп төмендеуі. Дьюи Чижевскийдің теориясына күмән келтірді, өйткені Чижевскийдің деректері бойынша күн дақ циклінің биіктігі оның "массалық қозу индексі" алдында бір жыл қалады. 1992 жылы Жануарлар мен адам физиологиясының зерттеушісі Аркадий А. Путилов совет тарихи оқулықтарында сипатталған оқиғаларды талдап, Чижевскийдің гипотезасын эмпирикалық түрде сынап, мақала жариялады. Путилов оқиғалардың жиілігі мен "полярлығы", оның ішінде революция, күн циклінің ең жоғары жылдары ең жоғары және ең төменгі жыл алдындағы жыл. 1996 жылы психология профессоры Сютберт Эртель (Геттинген университеті) 1700-1985 жылдар аралығындағы "Түстіктен зорлық-зомбылықтың негізгі индексі" (MIVE) статистикалық талдауы арқылы күн белсенділігі мен революциялық мінез-құлық арасындағы "көп" байланысты растады.

Мұра

1978 жылы Кеңес астрономы Николай Степанович Черных ашқан негізгі белдеудегі астероид (немесе кіші планета) 3113 Чижевскийдің есімімен аталған. 2000 жылы Чижевскийдің бірнеше жыл бойы тұрып, жұмыс істеген үйінде Чижевский ғылыми орталығы ашылды. Ол Циолковский мұражайының бір бөлігі. Онда Чижевский Күн мен Жер арасындағы байланысты зерттеді және иондалған ауаның тірі ағзаға әсері туралы тәжірибелік зерттеулер жүргізді, ауаның иондалуының негіздерін белгіледі. Орталықта экспонаттар, фотосуреттер мен фильмдер, лекциялар мен экскурсиялар бар.