Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Александр Леонидович Чижевский (; 7 ақпан 1897 - 20 желтоқсан 1964) - Кеңес дәуіріндегі салааралық ғалым, биофизик, "гелиобиология" (күннің биологияға әсерін зерттеу) және "аэроионизация" (ауаның иондалуының биологиялық заттарға әсерін зерттеу) негізін қалаушы. Ол "космобиология", биологиялық ритмдер мен гематология саласындағы еңбектерімен де танымал болды". Чижевский 11 жылдық күн циклін, Жердің климатын және халықтардың жаппай белсенділігін байланыстыру үшін тарихи зерттеу (историометрия) әдістерін қолданды. Ресей империясының (қазіргі Польша) Гродно губерниясында. Оның әкесі Леонид Васильевич Чижевский орыс әскери генералы болған. Балалық шағын, кейін жасөспірім шағын Калугада өткізді. Жас кезінде ол Калугада тұратын белгілі ғалым Константин Циолковскиймен танысады. Чижевский Ф. Шахмагоновтың жекеше заманауи мектебінде білім алған. 1915 жылы ол жазды Күнді бақылаумен өткізді және алғаш рет органикалық әлемдегі күн белсенділігінің кезеңдік өзгерістерінің әсерін болжамдады. 1916 жылы ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа орыс ретінде кірді, Галисия майданында соғысты және Георгий Крестімен марапатталды. Сол жерде ол соғыс күштерінің күн сәулесінің жарылыстары мен геомагниттік дауылдардың күшімен 15-ші күн циклының бір мезгілдегі биіктігі кезінде күшейіп, әлсірейтінін тікелей байқады. 1918 жылы Чижевский Мәскеу коммерциялық институтын археология мамандығы бойынша бітірген. Оның Мәскеу мемлекеттік университетінің философия докторы диссертациясы "Әлемдік тарихи үрдістің кезеңділігі туралы" болды. (Ол өзінің көзқарасын кейін гелиотаракси немесе гелиотаракси деп атады.) Мәскеу университетінде және Мәскеу археологиялық институтында ежелгі әлемдегі ғылым тарихы және археологиялық зерттеулер тарихы бойынша дәріс оқыды. Физика және математика пәндерінен дәріс оқыды, сонымен қатар Лазарев биофизикалық зерттеу институтында жұмыс істеген кезде Мәскеу университетінің медицина кафедрасында оқыды. Химия саласындағы Нобель сыйлығының иегері Сванте Арреньос Чижевскийді өзіне жұмыс істеуге шақырды. Чижевский үйдегі зертханада иондалған ауаның жануарларға әсерін зерттеумен айналысты, ауадағы теріс және оң иондардың тірі организмдерге физиологиялық әсерін анықтады. (Негативті иондар оларды көбірек қозғайды, ал оң иондар оларды көбірек ұйқысыз етеді.) Ол Дуорв зоопаркының психология зертханасында аға ғалым және профессор болып жұмыс істеді. Осы уақыт аралығында биосфералық процестер мен олардың күн белсенділігінің циклдерімен байланысы туралы статистика жинады. 1926 жылы Чижевский Константин Циолковскиймен бірге ғарыш биологиясы саласындағы әлемдегі алғашқы тәжірибелік зерттеуде жұмыс істеді. 1929 жылы Тулан ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Нью-Йорктегі Колумбия университетінде биофизикадан дәріс берді. 1931 жылы КСРО-да Иондау жөніндегі орталық ғылыми-зерттеу зертханасын құрды. Оның аэроионизациядағы жұмысын Кеңес үкіметі қолдады және КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің Қаулысымен танылды. 1935 жылы ол бактериялардың метахромазиясын ашып, "Чижевский Велховер эффектісі" деп аталады, ол Жер бетінде де, ғарыш кеңістігінде де адам үшін қауіпті болатын күн сәулелерін болжауға мүмкіндік береді. Ол екі аэроиондау зертханасының басшысы болды. 1939 жылы Нью-Йоркте өткен Халықаралық биофизика конгресінің құрметті президенті болды. Ол Мәскеудегі Пятницкое зиратында күн бейнеленген оюлы кескіндемесі бар бас тасқа жерленген.
Alexander Leonidovich Chizhevsky (; 7 February 1897 – 20 December 1964) was a Soviet era interdisciplinary scientist, a biophysicist who founded "heliobiology" (study of the Sun's effect on biology) and "aero ionization" (study of effect of ionization of air on biological entities). He was also noted for his work in "cosmo biology", biological rhythms and hematology." Chizhevsky used historical research (historiometry) techniques to link the 11 year solar cycle, Earth’s climate, and the mass activity of peoples. in Grodno Governorate of the Russian Empire (now Poland). His father Leonid Vasilievich Chizhevsky was a Russian military general. He spent his early years, and later his teenage years, in Kaluga. As a youth he met Konstantin Tsiolkovsky, a noted space scientist, who also lived in Kaluga. Chizhevsky was educated at the private modern school of F. Shakhmagonov. In 1915 he spent his summer observing the Sun and first hypothesized the effect of periodic changes in solar activity on the organic world. In 1916 he entered World War I as a Russian, fighting on the Galician front and earning a Cross of Saint George. There, he observed directly that battles tended to wax and wane with the strength of solar flares and geomagnetic storms during the concurrent height of solar cycle 15. In 1918, Chizhevsky graduated from the Moscow Commercial Institute with a degree in archeology. His Moscow State University Doctorate of Philosophy thesis was "On the periodicity of the world historical process". (He would later call his view point heliotaraxy or heliotaraxia.) He lectured at Moscow University and Moscow Archaeological Institute on the History of Science in the Ancient World and the History of Archaeological Discovery. He attended lectures in physics and mathematics and studied at the Medical Department of Moscow University while working at the Lazarev Biophysical Research Institute. Nobel Prize in Chemistry winner Svante Arrhenius invited Chizhevsky to work for him. At a home laboratory Chizhevsky performed research on the influence of ionized air on animals, establishing the physiological action of negative and positive ions in the air on living organisms. (Negative ions making them more excitable and positive making them more lethargic.) He went on to work in the Duorv Zoo Psychology Laboratory as a senior scientist and professor. During this time he compiled statistics on biospheric processes and their connection with cycles of solar activity. In 1926, Chizhevsky worked with Konstantin Tsiolkovsky in the world's first experimental research in the field of space biology. In 1929 he was elected to the Tulan Academy of Sciences and He lectured on biophysics at Columbia University in New York City. In 1931 he set up the Central Research Laboratory for Ionisation in USSR. His work in aero ionification was supported by the Soviet government and was recognized by a Resolution of the Council of People's Commissars of USSR. In 1935 he discovered the metachromasy of bacteria – the so called "Chizhevskii Velkhover effect" – enabling solar emissions that were hazardous to man both on Earth and in space, to be forecast. He was head of two aero ionisation laboratories. In 1939 he was the Honorary President of the International Congress of Bio physics held in New York City. He is buried in Pyatnitskoye cemetery in Moscow with a headstone featuring an engraved carving representing the sun.
Ауа иондаушы
1918 жылы Чижевский иондық терапия үшін бірінші ауа иондаушыны жасады. Ол бастапқыда ауыл шаруашылығындағы малдың денсаулығына арналған.
In 1918, Chizhevsky created the first air ioniser for ion therapy. It was originally used for animal health in agriculture.
Күн дақтары мен массалық қозғызу
Чижевский күн сәулесінің жарылуынан туындайтын геомагниттік дауылдар электр энергиясын пайдалану, ұшақ апаттары, эпидемиялар мен шегірткелердің таралуына әсер етумен қатар, адамның психикалық өмірі мен қызметіне де әсер ететінін ұсынды. Атмосферадағы теріс ионданудың артуы адам массасының қозғылмалылығын арттырды. Чижевский адамзат тарихы күн таптарының белсенділігінің он бір жылдық шыңдарынан әсер алады деп болжайды, бұл адамдарды көтерілістер, төңкерістер, азаматтық соғыс және ұлттар арасындағы соғыс арқылы қолданыстағы наразылықтар мен шағымдарға қарай іс-қимыл жасауға итермелейді. Ол күн дақтарының жазбаларын (және шамамен есептелген жазбаларды) талдау жасап, оларды 500 жылы біздің заманымыздан бұрын 1922 жылға дейінгі Ресей мен басқа да жетпіс бір елдегі тәртіпсіздіктермен, төңкерістермен, шайқастармен және соғыспен салыстырды. (Гисториометрия деп аталатын процесс.) Ол көптеген адамдардың қатысуымен болған маңызды тарихи оқиғалардың едәуір пайызы күн дақтарының максимумы кезінде орын алғанын анықтады. Эдвард Р. Дьюи, Циклдерді зерттеу жөніндегі қордың негізін қалаушы, өзінің деректерін 1951 жылы қордың басылымдарында талдап жариялады. 1971 жылы шыққан бір кітабында Дьюи Чижевскийдің он бір жылдық циклінің "төрт компонентін" және олардың шамамен ұзақтығын сипаттады: 1) пассивтілік пен автократиялық билікпен сипатталатын үш жылдық ең аз белсенділік кезеңі; 2) екі жылдық кезең, бұл кезеңде жамағат жаңа басшылар мен бір тақырыппен ұйымдаса бастайды; 3) үш жылдық кезең, ең жоғары қозғайтын, революция мен соғыс; 4) үш жылдық кезең, массалар апатикалық болғанға дейін қозғайтындықтың біртіндеп төмендеуі. Дьюи Чижевскийдің теориясына күмән келтірді, өйткені Чижевскийдің деректері бойынша күн дақ циклінің биіктігі оның "массалық қозу индексі" алдында бір жыл қалады. 1992 жылы Жануарлар мен адам физиологиясының зерттеушісі Аркадий А. Путилов совет тарихи оқулықтарында сипатталған оқиғаларды талдап, Чижевскийдің гипотезасын эмпирикалық түрде сынап, мақала жариялады. Путилов оқиғалардың жиілігі мен "полярлығы", оның ішінде революция, күн циклінің ең жоғары жылдары ең жоғары және ең төменгі жыл алдындағы жыл. 1996 жылы психология профессоры Сютберт Эртель (Геттинген университеті) 1700-1985 жылдар аралығындағы "Түстіктен зорлық-зомбылықтың негізгі индексі" (MIVE) статистикалық талдауы арқылы күн белсенділігі мен революциялық мінез-құлық арасындағы "көп" байланысты растады.
Chizhevsky proposed that not only did geomagnetic storms resulting from sunspot related solar flares affect electrical usage, plane crashes, epidemics and grasshopper infestations, but human mental life and activity. Increased negative ionization in the atmosphere increased human mass excitability. Chizhevsky proposed that human history is influenced by the eleven year peaks in sunspot activity, triggering humans en masse to act upon existing grievances and complaints through revolts, revolutions, civil wars and wars between nations. He analyzed sunspot records (and approximated records), comparing them to riots, revolutions, battles and war in Russia and seventy one other countries for the period 500 BCE to 1922 CE. (A process known as historiometry.) He found that a significant percent of what he classified as the most important historical events involving large numbers of people occurred around sunspot maximum. Edward R. Dewey, founder of the Foundation for the Study of Cycles, analyzed and published his data in 1951 in the Foundation's publications. In a 1971 book Dewey described the "four components" of Chizhevsky's eleven year cycle and their approximate lengths: 1) a three year period of minimum activity characterized by passivity and autocratic rule; 2) a two year period during which masses begin to organize under new leaders and one theme; 3) a three year period of maximum excitability, revolution and war; 4) a three year period of gradual decrease in excitability until the masses are apathetic. Dewey questioned Chizhevsky's theory because in Chizhevsky's data, the sunspot cycle height lagged about a year ahead his "mass excitability index." In 1992 Arcady A. Putilov, a researcher in Animal and Human Physiology, published a paper empirically testing Chizhevsky hypothesis analyzing events described in Soviet historical handbooks. Putilov found that the frequency and "polarity" of events, including revolution, is the highest in the years of the solar cycle maximum and the lowest in the year before the minimum. In 1996 professor of psychology Suitbert Ertel (University of Göttingen) corroborated a "substantial" relationship between solar activity and revolutionary behavior through statistical analysis of a "Master Index of Violence from Below" (MIVE) for the period 1700–1985 CE.
Мұра
1978 жылы Кеңес астрономы Николай Степанович Черных ашқан негізгі белдеудегі астероид (немесе кіші планета) 3113 Чижевскийдің есімімен аталған. 2000 жылы Чижевскийдің бірнеше жыл бойы тұрып, жұмыс істеген үйінде Чижевский ғылыми орталығы ашылды. Ол Циолковский мұражайының бір бөлігі. Онда Чижевский Күн мен Жер арасындағы байланысты зерттеді және иондалған ауаның тірі ағзаға әсері туралы тәжірибелік зерттеулер жүргізді, ауаның иондалуының негіздерін белгіледі. Орталықта экспонаттар, фотосуреттер мен фильмдер, лекциялар мен экскурсиялар бар.
A main belt asteroid (or minor planet) discovered by Soviet astronomer Nikolai Stepanovich Chernykh in 1978 is named 3113 Chizhevskij after Chizhevsky. The Chizhevsky Science Center opened in Kaluga, Russia, in 2000, in the home where Chizhevsky lived and worked for a number of years. It is part of the Tsiolkovsky Museum. There Chizhevsky researched sun earth relations and conducted experimental research on the effects of ionized air on a living organism, laying down basics of air ionization. The center features exhibits, photographs and films, lectures and tours.