Кіріспе

Кеңес палеонтологы, ғылыми фантастика авторы және әлеуметтік ойшыл, өзбекстандық ауыр атлет Иван Антонович (Антипович) Ефремов, кейде Ефремов (lang ru; 23 сәуір 1908 – 5 қазан 1972) – Кеңес палеонтологы, ғылыми фантастика авторы және әлеуметтік ойшыл. Ол тафономияны, яғни қазбалану үлгілерін зерттеу ғылымын қалыптастырды.

Өмірбаян

Ол 1908 жылғы 23 сәуірде Санкт-Петербург губерниясының Вирица ауылында дүниеге келген. Оның ата-анасы Ресей революциясы кезінде ажырасып кеткен. Анасы Қызыл Армия командиріне үйленіп, балаларын Херсон қаласындағы туысына қалдырды, ол көп ұзамай тифтен қайтыс болды. Ефремов біраз уақыт өзіне өзі көмектесіп аман қалды, содан кейін "полктің ұлы" ретінде Қызыл Армия бөліміне қосылып, Перекопқа барды. 1921 жылы ол әскерден босатылып, Петроградқа (қазіргі Санкт-Петербург) оқуға кетті. Білімін сол жерде аяқтап, оқумен қатар түрлі жұмыстар істеді. Кейін ол: "Революция – менің мещандықтан құтылуым да болды" ("Революция была также и моим освобождением от мещанства") деп айтқан.

Академиялық мансап

1924 жылы академик Петр Сушкиннің ықпалымен палеонтологияға қызығушылық танытты. Ефремов Ленинград мемлекеттік университетіне түсті, бірақ кейін оқуын тастады. 19 жасында бірнеше жаңалықтар ашып, Алексей Быстровпен бірлесіп жазған монографиясын жариялады, ол кейін Лондонның Линнеев қоғамымен марапатталды. 1930 жылдардың ортасында Волга аймағына, Уралға және Орталық Азияға бірнеше палеонтологиялық экспедицияларға қатысты. Ол Палеонтология институтындағы зертхананы басқарды. 1935 жылы Ленинград тау-кен институтын бітіріп, дипломдық емтихан тапсырды. Сол жылы биология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1941 жылы биология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды. 1943 жылы профессор атағын иеленді. 1940 жылдары Ефремов тафономия деп аталатын жаңа ғылыми саланың негізін қалады, осы еңбегі үшін 1952 жылы Сталин сыйлығымен марапатталды. Оның "Тафономия" атты кітабы 1950 жылы жарық көрді. Ол Монголиядағы Гобі шөліндегі палеонтологиялық экспедиция кезіндегі далалық жұмыстарында көптеген тафономиялық принциптерді қолданды. Осы жылдары ол табысты ғалым ретінде танылып, мемлекеттік ғылым сыйлығына ие болды. Көптеген американдық зерттеушілер Ефремовті геологиялық және палеонтологиялық деректерді біріктіріп, заманауи палеонтологияның негізін салған ғалым деп есептейді.

Әдебиет мансабы

Ефремов өзінің алғашқы көркем шығармасын, әңгімесін 1944 жылы жазды. Оның тұңғыш романы «Көпіршіктер елі» (Great Arc, 1946) 1946 жылы жарық көрді. «Желдер жолы» романы 1946–1949 жылдар аралығындағы Моңғолиядағы ғылыми экспедициялар негізінде жазылды. Оның ең танымал ғылыми-фантастикалық романы «Андромеда тұмандығы» 1957 жылы жарық көрді. Бұл кітап адамзаттың утопиялық «коммунистік» болашағына арналған мадақтау. Қоғам осылай дамыған, онда жеке адамдар арасында материалдық теңсіздік жоқ, және әрбір адам өзін-өзі шектеусіз дамытуға қабілетті. Галактикааралық байланыс жүйесі адамзатты ғаламның саналы өркениеттерінің одағына – Өркениеттердің Ұлы Сақинасына біріктіреді. Бұл кітап Кеңес Одағында көптеген адамдар үшін моральдық нұсқаулық болды. Кітаптағы терең дидактикалық мазмұнымен қатар, қызықты ғарыш саяхатының сюжеті де бар, сондықтан көптеген адамдар оны білім беру және ойын-сауық құндылығы үшін бағалады. Алгис Будрис Ефремовтің көркем стильін Хьюго Гернсбакпен салыстырды. Әлемдегі әлеуметтік-саяси жағдайдың ушығуы «Бұқаның сағаты» романында көрініс тапты. Ефремов қоршаған орта, этика және әлеуметтік салалардағы болашақ апаттар туралы ескерту жасауға тырысты. Көптеген адамдар бұл романды КСРО-ға жасалған сырттай сын деп есептеді, бірақ кейінгі зерттеушілер оны жоққа шығарды. Роман көбінесе маоизм мен қарақшы капитализмінің тұйық жолын көрсетті. Үкімет романды антисоветтік деп айыптап, 1980 жылдардың соңына дейін жариялауға тыйым салды. Ефремовтің соңғы романы – 1972 жылы жарық көрген «Афинаның Тайсы» романы. Оқиға Александр Македонскийдің заманында өрбуді. Онда аз белгілі әйелдер культтары, әйелдердің ішкі әлемі, олардың әлемдік тарихтағы рөлі сияқты көптеген тақырыптар қамтылған; сонымен қатар дін, мәдени генезис, сұлулық пен шындықты іздеу туралы сұрақтар көтерілді.

Жеке өмір

Ефремов үш рет үйленген. 1930 жылдардың басында Ксения Свитальскаямен алғашқы некесі қысқа ғана уақытқа созылып, ажырасып кеткен. 1936 жылы ол палеонтолог Елена Дометьевна Конжуковаға үйленді, олардың Аллан Иванович Ефремов атты ұлы болды. 1961 жылдың 1 тамызында әйелі қайтыс болғаннан кейін, 1962 жылы Таисия Иосифовна Юхневскаяға үйленді. Оның 1973 жылы жарық көрген, өзінен кейін қалған соңғы романы "Афинаның Тайсы" оған арналған.

Ғылыми еңбектер

Иван Ефремов 100-ден астам ғылыми еңбек жазды, әсіресе Ресейде табылған пермді тетраподтар және тафономия туралы. Орыс тілінен басқа тілдерде олардың тек бірнешесі ғана жарық көрді. Төменде неміс немесе ағылшын тілдерінде жарияланған еңбектердің тізімі келтірілген. Көз – Петр Чудиновтың «Иван Антонович Ефремов» кітабы (1987 жылы «Наука» баспасы, Мәскеу).

Bentosaurus sushkini, ein neuer Labyrinthodont aus den Permo Triassischen Ablagerungen des Scharchenga Flussess, Nord Duna Gouvernement, Izvestia Akademii Nauk SSSR (КСРО Ғылым академиясының хабарлары. Физика-математикалық), № 8, 757–770 бб. (1929)

Über die Labyrinthodonten der UdUSSR. II. Permische Labyrinthodonten des früheren Gouvernement Wjatka, Trudy Paleozoologicheskogo Instituta (Палеозоология институтының еңбектері), 2-том, 117–158 бб. (1933)

Some new Permian reptiles of the USSR, Comptes Rendus (Doklady) Acad. Sci. USSR. Paleontol., 19-том, № 9, 771–776 бб. (1938)

Die Mesen Fauna der Permischen Reptilien, Neues Jahrb. Min. Geol. Pal., 84-том, А бөлім, 379–466 бб. (1940)

Kurze Übersicht uber die Formen der Perm und Trias Tetrapoden Fauna der UdSSR, Centralbl. Min. Geol., B бөлім, № 12, 372–383 бб. (1940)

Taphonomy: a new branch of Paleontology, Pan Amer. Geol., 74-том, 81–93 бб. (1940)

Ulemosaurus svijagensis Riab. ein Deinocephale aus den Ablagerungen des Perm der UdSSR, Nove Acta Leopold. (N. F.), 9-том, 155–205 бб. (1940)

The Godwana system of India, and the live history in the later Paleozoic, J. Paleontol. Soc. India, Lucknow D. N. Wadia Jubilee number, 2-том, 24–28 бб. (1957)

Some consideration on biological bases of Paleontology, Vertebr. Palasiatica, 2-том, № 2/3, 83–99 бб. (1958)