Советтік ғылымға қарсы Лысенковщина саясаты

Кіріспе

Псевдонауылдық кеңестік биологиялық теория

Лысенковщина (Лысенковщина, ; лисенківщина, ) – 20 ғасырдың ортасында кеңестік биолог Трофим Лысенко бастаған, генетика мен ғылыми негіздегі ауыл шаруашылығына қарсы саяси науқан. Ол табиғи іріктеуді Ламаркизмнің бір түрінің пайдасына жоққа шығарды, сондай-ақ көктемдегі өсіру және екпе салу әдістерін кеңейтті. 3000-нан астам ғылымның мамандары жұмыстан босатылды немесе түрмеге қамалды, ал көптеген ғалымдар совет үкіметінің ғылыми қарсыластарын басу науқанының құрбаны болды. Ламаркизм болса, организмнің өмірінде алған қасиеттерін ұрпақтарына беруге қабілетті екенін, яғни денедегі өзгерістердің ұрпақтарға берілетін генетикалық материалға әсер ете алатынын айтады. Сталиндік КСРО-да ресми идеологияға айналған марксизм-ленинизм Дарвиннің эволюциялық теориясын негізгі ілім ретінде қабылдады, бұл мемлекеттік дінсіздікке ғылыми негіз берді. Бастапқыда, Ламарк принципі эволюциялық теорияның заңды бөлігі деп есептелді және Дарвиннің өзі оның маңыздылығын мойындады. 1930 жылдар шамасында совет ауыл шаруашылығы Сталиннің шаруаларды күштеп ұжымдастыруы және кулактарды жоюы салдарынан дағдарысқа ұшырады. 1932-1933 жылдардағы кеңестік ашаршылық үкіметті орталық саяси билікті сақтайтын техникалық шешімдерді іздеуге итермеледі.

Лысенконың талаптары

1928 жылы табиғи іріктеу мен Мендель генетикасын қабылдамай, Трофим Лысенко егін өнімділігін күрт арттыратын ауыл шаруашылығы әдістерін жасады деп мәлімдеді. Оларға вернализация, түр өзгерту, қабылданған белгілердің мұралануы және вегетативтік будандастыру кірді. Оның сөзіне қарағанда, бидай тұқымын ылғал мен төмен температураға ұшырату арқылы өнімділікті арттыруға болады. Сонымен қатар, ол Triticum durum (сары көктемдік бидай) түрін 2-4 жылдық күзгі егіс арқылы Triticum vulgare (жалпы күздік бидай) түріне айналдыра алатынын айтты. Бірақ бұл мүмкін емес екені белгілі болды, себебі T. durum 28 хромосомасы бар тетраплоид (7-нің 4 жиынтығы), ал T. vulgare 42 хромосомасы бар гексаплоид (6-ның 6 жиынтығы). [[Файл:Лысенколық вегетативтік гибридтендіру.svg|thumb|Жегілген ағаш түбінде қалпының әсерін көрсететін Лысенколық вегетативтік гибридтендіру. Лысенконың Ламарк тұжырымы қазіргі гендердің көлденең ауысу теориясымен нашар негізделген. Ол сондай-ақ, ағаш егілгенде қалпының мұралық қасиеттерін өзгертетінін мәлімдеді. Қазіргі биологиялық теорияда мұндай өзгеріс көлденең гендер ауысу арқылы теориялық тұрғыдан мүмкін; алайда, мұның іс жүзінде орын алатынына ешқандай дәлел жоқ, ал Лысенко гендер механизмін толығымен қабылдамады. Мемлекеттік БАҚ «Сибирь жеміс-бақшалар мен бақтарға айналды» және «Совет халқы табиғатты өзгертеді» сияқты мақалалар жариялады, ал Лысенкоға қарсы шыққандар «мистицизмді, қараңғылықты және артта қалуды» қорғаушы ретінде бейнеленді. Партиялық газеттер Лысенконың практикалық «жетістіктерін» мақұлдап, оның сыншыларының ниетіне күмән келтірді, ғылым үшін қажетті сабырлы және бейтарап байқауды талап ететін ғалымдардың қорқынышын күлдірді және Кеңес экономикасын саботаждауға тырысатын дәстүрлі биологтарды «зияратшылар» деп айыптады. Ол теориялық және қолданбалы биологияның аражігін ажыратуды жоққа шығарды және бақылау топтары мен статистика сияқты жалпы әдістерді қабылдамады: text=Біз биологтар математикалық есептеулерге ешқандай қызығушылық танытпаймыз, олар Мендельшілердің пайдасыз статистикалық формулаларын растайды. Біз соқыр кездейсоқтыққа бағынғымыз келмейді. Біз биологиялық заңдылықтар математикалық заңдарға ұқсамайды деп санаймыз. Лысенконың барлық ғылымдар таптық бағытта болуы керек деген пікіріне қарамастан, Сталин оның сөйлеген сөзіне жігерлендіретін түзетулер енгізді, диктатор оның барлық ғылымдар таптық бағытта болуы керек деген пікіріне күмән келтіргеніне қарамастан. Ресми қолдау Лысенконы батылдырып, оған және Презентке оған қарсы сөйлейтін кез келген генетиктерді жамандауға еркін берді. Лысенко Кеңес Одағының Ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының басшысы болғаннан кейін классикалық генетика «фашистік ғылым» деп атала бастады, ал Лысенколықтардың көптеген қарсыластары, оның бұрынғы ұстазы Николай Иванович Вавилов сияқты, Лысенконың жеке тапсырмасы бойынша болмаса да, тұтқындалды немесе өлім жазасына кесілді. Ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясы Лысенколық теорияны «бірден-бір дұрыс теория» ретінде оқытатынын жариялады. Кеңес ғалымдары Лысенкоға қайшы келетін кез келген жұмысты айыптауға міндетті болды, ал сын «буржуазиялық» немесе «фашистік» деп айыпталды. Сол үгіт-насихат толқыны кеңес академиясында тіл білімі және өнер сияқты салаларда басқа да псевдоғылыми «жаңа марксистік ғылымдарды» қолдады. «Правда» газеті мәңгілік қозғалыс машинасының ашылғаны туралы хабарлады, бұл Энгельстің бір жерде шашыраған энергия басқа жерде шоғырлануы керек деген пікірін растады. Біздің елімізде бір-біріне жауласқан таптар жоқ, ал идеалистердің диалектикалық материалистерге қарсы күресі әлі де, кімнің мүддесін қорғауына байланысты, сыныптық күрес сипатын сақтайды. Шын мәнінде, геннің өзгермейтіндігі туралы айтатын және сыртқы ортаның әсерін жоққа шығаратын Вирхов, Вайсман, Мендель және Морганның ізбасарлары буржуазиялық евгениканың жалған ғылыми ілімдерін және генетикадағы барлық бұрмалауларды уағыздаушылар, капиталистік елдерде фашизмнің нәсілдік теориясы өскен топырақ. Екінші дүниежүзілік соғысты империализмнің күштері бастады, олардың қару-жарағында нәсілшілдік те болды. Сталин ақымақ болса да, ақымақ емес еді».

In 1928, rejecting natural selection and Mendelian genetics, Trofim Lysenko claimed to have developed agricultural techniques which could radically increase crop yields. These included vernalization, species transformation, inheritance of acquired characteristics, and vegetative hybridization. He claimed in particular that vernalization, exposing wheat seeds to humidity and low temperature, could greatly increase crop yield. He claimed further that he could transform one species, Triticum durum (durum spring wheat), into Triticum vulgare (common autumn wheat), through 2 to 4 years of autumn planting. However this was already known to be impossible since T. durum is a tetraploid with 28 chromosomes (4 sets of 7), while T. vulgare is hexaploid with 42 chromosomes (6 sets). [[File:Lysenkoist Vegetative Hybridisation. svg|thumb|Lysenkoist vegetative hybridisation implying an effect of scion on stock when a fruit tree is grafted. Lysenko's Lamarckian conception is very weakly justified by the modern theory of horizontal gene transfer. He also claimed that when a tree is grafted, the scion permanently changes the heritable characteristics of the stock. In modern biological theory, such a change is theoretically possible through horizontal gene transfer; however, there is no evidence that this actually occurs, and Lysenko rejected the mechanism of genes entirely. State media published enthusiastic articles such as "Siberia is transformed into a land of orchards and gardens" and "Soviet people change nature", while anyone opposing Lysenko was presented as a defender of "mysticism, obscurantism and backwardness." The Party controlled newspapers applauded Lysenko's practical "success" and questioned the motives of his critics, ridiculing the timidity of academics who urged the patient, impartial observation required for science. and to decry traditional biologists as "wreckers" working to sabotage the Soviet economy. He denied the distinction between theoretical and applied biology, and rejected general methods such as control groups and statistics:

text=We biologists do not take the slightest interest in mathematical calculations, which confirm the useless statistical formulae of the Mendelists We do not want to submit to blind chance We maintain that biological regularities do not resemble mathematical laws.|author=|title=|source=

Lysenko presented himself as a follower of Ivan Vladimirovich Michurin, a well known and well liked Soviet horticulturist, but unlike Michurin, Lysenko insisted on using only non genetic techniques such as hybridization and grafting. Stalin personally made encouraging edits to a speech by Lysenko, despite the dictator's skepticism toward Lysenko's assertion that all science is class oriented. The official support emboldened Lysenko and gave him and Prezent free rein to slander any geneticists who still spoke out against him. After Lysenko became head of the Soviet Academy of Agricultural Sciences, classical genetics began to be called "fascist science" and many of Lysenkoism's opponents, such as his former mentor Nikolai Ivanovich Vavilov, were imprisoned or executed, although not on Lysenko's personal orders. the Academy of Agricultural Sciences announced that Lysenkoism would henceforth be taught as "the only correct theory." Soviet scientists were required to denounce any work that contradicted Lysenko, and criticism was denounced as "bourgeois" or "fascist". The same wave of propaganda supported a number of other pseudo scientific "new Marxist sciences" in the Soviet academy, in fields such as linguistics and art. Pravda reported the invention of a perpetual motion engine, confirming Engels' claim that energy dissipated in one place must concentrate somewhere else. text=In our country there are no longer classes hostile to each other, and the struggle of idealists against dialectical materialists still, depending on whose interests it defends, has the character of a class struggle. Indeed, the followers of Virchow, Weismann, Mendel and Morgan, who speak of the invariability of the gene and deny the influence of the external environment, are the preachers of the pseudo scientific teachings of the bourgeois eugenicists and of all perversions in genetics, on the soil of which grew the racial theory of fascism in the capitalist countries. The Second World War was unleashed by the forces of imperialism, which also had racism in its arsenal.|author=Olga Lepeshinskaya

Perhaps the only opponents of Lysenkoism during Stalin's lifetime to escape liquidation were from the small community of Soviet nuclear physicists: according to Tony Judt, "it is significant that Stalin left his nuclear physicists alone and never presumed to second guess their calculations. Stalin may well have been mad but he was not stupid."

Әсерлер

1934 жылдан 1940 жылға дейін Лысенконың ескертулері мен Сталиннің келісімімен көптеген генетиктер (оның ішінде Израил Агол, Соломон Левит, Григорий Левицкий, Георгий Карпеченко және Георгий Надсон) атылып тасталды немесе еңбек лагерлеріне жіберілді. 1940 жылы тұтқындалған, ал 1943 жылы түрмеде қайтыс болған белгілі совет генетигі және Ауыл шаруашылығы академиясының президенті Николай Вавилов. 1936 жылы өзінің Drosophila жеміс шыбындарымен Ленинград генетика институтына көшіп келген американдық генетик Герман Джозеф Мюллер буржуазиялық, капиталистік, империалистік және фашизмді қолдаушы деп сынға ұшырады және республикалық Испания арқылы Америкаға қайтып оралды. 1948 жылы генетика ресми түрде «буржуазиялық жалған ғылым» деп жарияланды. Лысенкошылдыққа қарсылық көрсетуге тырысқан 3000-нан астам биолог түрмеге қамалды, жұмыстан босатылды немесе атылып тасталды, ал генетикалық зерттеулер 1953 жылы Сталиннің қайтысына дейін толығымен тоқтатылды. Кеңес Одағындағы егін өнімділігі төмендеді.

Күз

1952 жылдың соңында жағдай өзгеріп, газеттер Лысенкошылдықты сынаған мақалалар жариялады. Бірақ, Никита Хрущев Лысенкоға тәжірибелік шаруашылық кешенінің күнбұрышынан жарқыраған табыстарын көрсеткен соң, қалыпты генетикаға қайта оралу баяулады. Лысенкошылдықты сынау қайтадан тыйым салынды, алайда енді әртүрлі пікірлерді білдіруге мүмкіндік болды, ал Сталин тұсында түрмеге қамалған генетиктер босатылды немесе қайтыс болғаннан кейін ақталу алды. Тыйым 1960 жылдардың ортасында толығымен алынып тасталды.

Қайта пайда болуы

XXI ғасырда Лисенколық идеялар Ресейде қайтадан талқылануда, оның ішінде "Культура" сияқты құрметті газеттерде және биологтар арасында. Эпигенетика саласындағы жаңалықтар кейде Лысенконың теорияларын кеш растау ретінде ұсынылады, бірақ көзге көрінетін жоғары деңгейдегі ұқсастыққа қарамастан (ДНҚ өзгерісіз берілетін мұрагерлік белгілер), Лысенко ортаның әсерінен туындаған өзгерістердің мұрагерлікке негізгі механизм екеніне сенді. Мұрагерлік эпигенетикалық әсерлер анықталған, бірақ генетикалық мұрагерлікпен салыстырғанда олар аз және тұрақсыз.

Басқа елдерде

Шығыс блогының басқа елдері Лысенколықты әртүрлі дәрежеде ресми «жаңа биология» ретінде қабылдады. Коммунистік Польшада Лысенколық идеяны мемлекеттік үгіт-насихат күштеп таңды. Мемлекеттік газеттер «буржуазиялық менделизм мен морганизмнің» және «империалистік генетиканың» салдарына «Менің күресіммен» салыстырып шабуыл жасады. Мысалы, «Трибуна Луду» газеті француз коммунисі және «Les Lettres Françaises» бас редакторы Пьер Дайкстің «Француз ғалымдары кеңес ғылымының басымдығын мойындайды» деген мақаласын жариялады, бұл негізінен кеңес пропагандасының талаптарын қайталады; мұның мақсаты Лысенколықтың бүкіл прогрессивті әлемде қабылданып, қолдау тапқан деген ой тудыру болды. Кейбір ғалымдар Лысенколықты саяси себептермен қабылдағанмен, поляк ғылыми қауымдастығы көбінесе оған қарсы болды. Атақты қарсыластарының бірі Вацлав Гаевский болды: оған жауап ретінде студенттермен байланыс орнатудан бас тартылды, бірақ Варшава ботаникалық бағында ғылыми жұмысын жалғастыруға рұқсат берілді. Лысенколық 1956 жылдан бастап тез арада жоққа шығарылды, ал 1958 жылы Гаевский Варшава университетінде алғашқы генетика кафедрасын ашты. Германия Демократиялық Республикасында Лысенколық кейбір университеттерде оқытылғанымен, генетик Ханс Стуббе сияқты ғалымдардың және Батыс Берлиннің ғылыми-зерттеу институттарымен ғылыми байланыстың арқасында ғылымға тигізген әсері өте шамалы болды. Дегенмен, Лысенколық теориялары 1964 жылы Никита Хрущевтің қызметтен босатылуына дейін мектеп оқулықтарында кездесті. Лысенколық 1949 жылдан 1956 жылға дейін қытай ғылымын басып алды, әсіресе Ұлы серпіліс кезінде, генетикалық симпозиумда Лысенколықтың қарсыластарына оны ашық сынауға және мендельдік генетиканы қолдауға рұқсат берілді. Симпозиум материалдарында Тан Цзячженнің «КСРО Лысенконы сынағаннан бері біз де оны сынауға батылдық таныттық» деген сөзі келтірілген. Ол сондай-ақ Лысенконы жақтау үшін белсенді түрде шығып сөйледі.