Кіріспе

Биік тау шыңдарының қатары Тау тізбегі – биік тау шыңдарының қатары, бір-бірімен байланысқан немесе туысқан таулардың тізбегі, немесе ірі тау жүйесіндегі жалғасқан тау жотасы. Бұл термин бірнеше параллель тізбегі бар созылыңқы қатпарлы таулар үшін де қолданылады ("тізбекті таулар"). Тау жүйелерінде "тау тізбегі" термині жиі қолданылатын болса, төбелердегі тізбектер көбінесе жота немесе төбе тізбегі деп аталады. Созылыңқы тау тізбектері ең көп кездесетін жерлер – қатпарлы таулардың (жанама қысыммен бүктеліп қалыптасқан) және қабатты белдеулердің (жапыра тәрізді тау жынысының басқа тау жынысы массасының үстіне итерілген жері) оргенезі. Хорст тау жоталары, жарықшақты таулар немесе қираған жоталар сияқты басқа тау жүйелері сирек параллель тау тізбектерін құрайды. Дегенмен, егер қираған жоталық жер биік үстіртке дейін эрозияға ұшыраса, аңғарлардың ойылуы тау немесе төбе тізбектерінің пайда болуына әкелуі мүмкін.

Параллель тау тізбектерінің қалыптасуы

Жоғарғы шыңдардың тізбектей орналасуы және ұзын, тік тікпе-төбе тау қыртыстарының қалыптасуы – испан тілінде "sierras" ("үрмелегіштер") деп аталады – бұл олардың тау құрылысы күштерінің бірлескен әрекетімен қалыптасуының нәтижесі. Көбінесе сызықты құрылым осы итеру күштерінің бағытына және одан туындаған таулардың бүктелуіне байланысты, бұл өз кезегінде жеке тау тізбектері арасында өтетін Жер қыртысының жоғарғы бөлігіндегі жарықтарға қатысты. Осы жарық аймақтарындағы тау жыныстары, кейде ұнтақталып, тез эрозияға ұшырайды, нәтижесінде үлкен өзен аңғарлары пайда болады. Бұл бойлық аңғарлар таулардың қалыптасуының бастапқы кезеңінде параллель тізбектердің пайда болуына ықпал етеді. Әсіресе, қатпарлы таулардың (мысалы, Кордильералар) шамамен параллель тізбектерді құруға бейімділігі олардың тау жыныстары құрылысына және плиталар тектоникасының итеру күштеріне байланысты. Көтерілген тау жыныстары массалары магмалық плутондық тау жыныстарынан (жоғары температурасының арқасында оңай қалыптасады) немесе синклинде орналасқан, құрылымы нашар тұнбалы немесе метаморфты тау жыныстарынан тұруы мүмкін. Орогендік қозғалыстар нәтижесінде, қабатты тау жыныстары түпкі жазықтығынан бұрылып, бір-біріне итеріледі. Бүктелулердің бойлық созылуы бүйірлік итеру бағытына перпендикуляр болады. Жақсы қабатталған белдеулердің (мысалы, Орталық Альп) үстіртке бүктелуі де ұқсас жолмен қалыптасады. Әлемдегі қатпарлы таулар, тізбекті таулар және қабатты белдеулер Жер тарихының әртүрлі кезеңдерінде қалыптасқан болса да, олардың бастапқы тау құру кезеңдерінде морфологиялық жағынан ұқсас. Қатты тау жыныстары қалыңдықтың немесе қырлы тізбектердің негізін құрайды, сондықтан тау тізбектері бірін-біріне параллель бағытта созылады. Оларды тек қысқа, көбінесе тар көлденең аңғарлар бөліп тұрады, олар көбінесе су өткізгіштерді құрайды. Жер тарихы барысында су, мұз және желдің эрозиясы тау қыртыстарының ең биік нүктелерін алып, жеке шыңдарды немесе шың тізбектерін қалыптастырды. Олардың арасында биіктігі мен тау жыныстарының түріне байланысты, пышақтай өткір жоталар немесе көлемді тау үсті мен қыраттар пайда болады.

Үстем тау жыныстары мен тау формалары

Наппе немесе бүгілген таулар, олардың шамамен параллель тау тізбектері, әдетте, ортақ геологиялық жасқа ие, бірақ әртүрлі тау жыныстарынан тұрады. Мысалы, Орталық Альптерде гранит, гнейс және метаморфтық сланец кездеседі, ал солтүстік және оңтүстікте әктасты Альп таулары орналасқан. Солтүстік әктасты Альп тауларынан кейін жұмсақ флиш таулары мен моласса аймағы келеді. Тау жыныстарының түрі тау жоталарының сыртқы түріне едәуір әсер етеді, себебі эрозия тау жыныстарының қаттылығына және петрологиялық құрылымына байланысты әртүрлі топографияны қалыптастырады. Биіктік пен климаттан басқа, тау жыныстарының қабаттануы, оның еңісі мен бағыты, су объектілерінің түрлері және жарылымдар да маңызды факторлар болып табылады. Қатты тау жыныстары үшін тік беткейлер (мысалы, Доломит тауларында) және ірі құмды беткейлер тән. Керісінше, флиш немесе сланец көбірек дөңгелектелген тау пішіндерін және куппен немесе күмбезді тау шыңдарын жасайды, өйткені бұл жыныстар кеуекті емес, бірақ оңай пішінделеді.