Кіріспе

Шахматтың цирк шахматы (немесе жай ғана цирк шахматы) — шахматтың бір түрі, онда қолға түскен кейіпкерлер бірден бастапқы орналасқан жерлеріне қайта оралады. Ойынды 1967 жылы француз композиторы Пьер Монреал ойлап тапты, ал цирк шахматының ережелерін Монреал мен Жан Пьер Бойер алғаш рет 1968 жылы «Problème» журналында сипаттады. Цирк шахматы көбінесе жеке ойын түрі ретінде таралмайды (егер ойналса, көбінесе прогрессивті шахматпен біріктіріледі), бірақ жиі құрастырылған қиял шахмат мәселелерінде қолданылады.

Ережелер

Бұл – Циркада қолданылатын ең көп таралған ережелер. Ойынның өзге де көптеген түрлері бар, онда қайта туу ережелері әрқалай болуы мүмкін. Пешкалар ұсталған тік қатардағы бастапқы позицияға оралады. Мұнаралар, жылқылар және пілдер ұсталған алаңның түсімен бірдей болатын бастапқы алаңға оралады. Мысалы, b4-те ұсталған ақ пешка b2-де қайта туылады; f6-да ұсталған қара жылқы b8-де қайта туылады; сол алаңда ұсталған қара мұнара h8-де қайта туылады. Қайта туған мұнарамен рокировка жасауға рұқсат етіледі. Қайта туған пешка бастапқы екі қадамдық мүмкіндігін қайта алады. Көтерілген фигура қарапайым фигура ретінде қарастырылады (пешка емес). Егер қайта тууға тиіс алаң достық немесе қарсылас фигурасымен толып тұрса, ұсталған бірлік қайта туылмайды – ол тақтадан алынып, ойынға қатыспайды (классикалық шахматтағы ұстау сияқты). Егер пешка en passant арқылы ұстаса, ол қайта туған қарсыластың пешкасының алдында болады, бұл екі пешканың да жылжуына кедерес жасайды. Филип Коэн қарсыластың алдыңғы қимылын кері қайтаратын қимылға рұқсат етілмеуі керек деп ұсынды. (Мысалы, Ақ Qd1, Қара Bg4: Егер Ақ Qxg4 ойнаса, піл c8-ге қайта туылады, ал Қараға дереу Bxg4-ті қайтаруға рұқсат етілмеуі керек.)

Мысал

Суреттегі позицияда Цирцеде кездесетін ерекше екі құбылыс көрсетілген. Қаралар жүреді. Ақ 1. Re1# арқылы матқа шаққанда қорқытады. Бұл қимылдан кейін 1...Kxe1 қозғалысымен Қара қорғана алмайды, себебі мұнара бірден a1-де қайта туылады, содан шақ береді (Қараның слоны a1-ді қорғайды, ал Қара патшасы e2-ге немесе d2-ге жылжуға немесе соққы беруге болады, бірақ бұл маңызсыз, себебі Kxe1-ден кейін Ақтар жүреді). Бұл қауіптің алдын алу үшін Қарада ештеңе жоқ сияқты көрінеді, бірақ шындығында оның 1 Ba1 мүмкіндігі бар – егер 2. Re1+, Kxe1 орындалса, мұнара қайта туылмайды, өйткені оның қайта туылатын жайы толған.

Нөмірлік

Алгебралық нотацияда Цирк ойынын жазғанда, алынған фигураның қай жерде жаңарғаны туралы мәліметтерді қозғалыстан кейін жақша ішінде көрсету қалыпты жағдай. Мысалы, егер суретте көрсетілгендей, ақ түсті қараның атын алса, бұл Rxe8(Ng8) деп жазылады.

Цирк түрлері

Киркінің көптеген түрлері бар, әсіресе шахмат проблемаларында. Бастапқы орнында қайта туылмаған фигуралар басқа орындарда қайта тууы мүмкін. Антицирк: Қаптап алған фигура бастапқы шаршысында қайта пайда болады. Қолға түскен фигура тақтадан жоғалады. Қайта туылған шаршы бос болуы керек, әйтпесе бұл әрекет заңсыз. Екі түрі бар: Cheylan түрі: қайта туылған шаршыға шабуыл жасау заңсыз (мысалы, ақ мұнара a1 шаршысын басып ала алмайды). Calvet түрі: қайта туылған шаршыда шабуыл жасау заңды. Ассасин Цирк: Қайта туу, қайта туылған шаршы бос болмаса да болады. Орынды иеленген фигура тақтадан алынып тасталады. Егер фигура қайта туылған шаршыға қолға түсірілсе, ол жоғалады. Хамелеон Цирк: Қолға түскен фигура (пионнан басқа) басқа фигураға айналады: жылқы епископқа, епископ мұнараға, мұнара патшайымға, ал патшайым жылқыға айналады. Қайта туған фигура жаңа фигура үшін Circe ережесіне сәйкес орналастырылады. Circe Parrain: Қолға түскен фигура, қолға түскеннен кейін жасалған қозғалыс векторына тең вектормен ығысқан шаршыда қайта туылады. Егер келесі қозғалыс рокировка болса, король мен мұнара қозғалысының векторларының қосындысы қолданылады (рокировка үшін, қайта туу тек қана, егер фигура - en passant арқылы қолға түскен пион болса ғана болады). Circe Rex қоса: Circe сияқты, сонымен қатар корольдер де қолға түсірілуі мүмкін. Мат үшін корольдің бастапқы шаршысы басылып отыруы керек. Клондық Circe: Қолға түскен фигура бастапқы шаршысында қайта туылады, бірақ ол қолға түсірген фигура ретінде қайта пайда болады (король емес). CouCou Circe: Circe сияқты, бірақ қайта туылған шаршы - қолға түсірген фигураның шаршысы. Фигурамен қолға түскен пиондар жоғарылау дәрежесінде қайта туылып, жоғарылайды. Жоғарылауды қолға түсіруші тарап таңдайды. CousCous Circe: CouCou Circe сияқты, бірақ жоғарылауға әкелетін қолға түсіру үшін, жоғарылау түрін жоғарылайтын тарап таңдайды. Диаграммалық Circe: Қолға түскен фигура диаграммадағы орнында қайта пайда болады. Equipollents Circe: Circe Parrain сияқты, бірақ қайта туу қолға түсіру қозғалысына тең векторда дереу болады. Камикадзе Circe: Қолға түскен фигура бастапқы шаршысында қайта туылады. Қолға түсірген фигура жоғалады. Марс Circe: Фигуралар әдеттегідей қозғалады, бірақ тек бастапқы орнынан ғана қолға түсіреді (егер ол бос болса). Қолға түскен фигуралар тақтадан жоғалады. Mirror Circe: Қолға түскен фигура, әдеттегі Circe-дегідей, қарсы түсті фигураның қайта туылатын шаршысында қайта туылады. Platzwechsel Circe (PWC): Қолға түскен фигура, қолға түсіруге дейін қолға түсіруші орналасқан шаршыда қайта туылады. Platzwechsel неміс тілінде "позиция алмасу" дегенді білдіреді. Strict Circe: Кәдімгі Circe сияқты, бірақ қолға түсіру заңды болуы үшін қайта туылған шаршы бос болуы керек. Symmetrical Circe: Circe сияқты, бірақ қайта туылған шаршы - тақтаның ортасынан айналған қолға түсіру шаршысы. Volcanic Circe: Circe сияқты, бірақ қайта туылған шаршы басылған болса, қолға түскен фигура сол фигураның астында "жасырылады". Бұл фигура қозғалғанда, жасырылған фигура ашылады. Мысалы, ақ король f1, ақ епископ a6, қара король b6: қаралар Kb6xa6(+wBf1(жасырылған)) Kf1 e1 (+wBf1) алады.