Кіріспе
1945 жылы фин жазушысы Мика Валтаридің тарихи романы «Мысырлық» (Sinuhe egyptiläinen, Sinuhe the Egyptian) – Мика Валтаридің тарихи романы. Ол алғаш рет 1945 жылы фин тілінде жарық көрді, ал 1949 жылы Наоми Уолфордтың фин тілінен емес, швед тілінен жасаған қысқартылған ағылшын тіліндегі аудармасы жарияланды. Мәтіннің үштен бір бөлігі жойылған. «Ескерту» тобы="Note" «Фин әдебиеті тарихындағы ең ұлы кітаптардың бірі» деп есептеледі. Роман бейнеленген дәуірдегі өмір мен мәдениеттің жоғары дәлдігімен танымал. Сонымен қатар, ол ғасырлар бойы адамның кемшіліктерінің өзгермейтін табиғаты туралы пессимистік ойды жеткізеді.
a historical novel
The Egyptian (Sinuhe egyptiläinen, Sinuhe the Egyptian) is a historical novel by Mika Waltari. It was first published in Finnish in 1945, and in an abridged English translation by Naomi Walford in 1949, from Swedish rather than Finnish. About a third of the text has been omitted.|group="Note" Regarded as "one of the greatest books in Finnish literary history",
The novel is known for its high level historical accuracy regarding the life and culture of the period depicted. At the same time, it also carries a pessimistic message of the essential sameness of flawed human nature throughout the ages.
Қорытынды
Романның басты кейіпкері – Ахенатон құлап, қайтыс болғаннан кейін елден қуылған өмірін баяндайтын патшалық дәрігер Синухе. Мысырдағы оқиғалардан өзге, роман Синухедің сол кезде Мысыр үстемдігінде болған Сирияда (Левант), Митанниде, Вавилонда, Миной Критінде және хеттер арасындағы саяхаттарын көрсетеді. Романның басты кейіпкері ежелгі Мысыр мәтініндегі кейіпкердің есімімен аталады, ол көбінесе «Синухе туралы әңгіме» деп танылады. Алғашқы оқиға Ахенатон заманынан бұрынғы кезеңге жатады: мәтіндердің 12-ші династиядан бастап белгілі болуы мәлім. Тарихи тұлғалардың арасында ескі фараон Аменхотеп III және оның ашкөз әйелі Тий; Ахенатонның әйелі Нефертити; Ахенатонның құлауынан кейін фараон тағына отырған шаршаңқы жас Тутанхамон (Тут патшасы); және осы автордың пікірінше, Ахенатонның Амарна діни реформасының өркендеуі мен құлдырауында маңызды рөл атқарған екі қарапайым текті мұрагер: дін қызметкері, кейіннен фараон болған Ай және әскербасы, соңынан фараон атанған Хоремхеб бар. Кітапта тікелей көрінбесе де, хетт патшасы Суппиллюма I тұтас аяусыз жаулап алушы және зұлым билеуші бейнесімен суреттеледі. Басты кейіпкер тікелей байланыс жасаған тарихи тұлғалар: Азиру (Амурру патшалығының билеушісі), Тутмос (мүсінші), Бурна Буриаш II (Вавилон патшасы) және басқа есіммен, Суппиллюма I-нің ұлы Заннанза. Заннанзаның әйелі кем дегенде үш тарихи тұлғаның жиынтығы: өзі, Хоремхебтің бірінші әйелі және одан туған Рамсес I-нің анасы. Тарихи Хоремхеб баласыз дүниеден озды.
Сюжет
Синухе қартайған шағында Қызыл теңіз жағалауындағы жер аударылу орнында өмірінің оқиғаларын баяндайды. Оның үні цинизмді, ашу-ыза мен көңіл көшіруді білдіреді; ол адамдар жаман және ешқашан өзгермейді дейді, және ол өзінің тарихын тек емделу үшін және шөл даласында бірдеңе жасау үшін жазып отыр. Синухе өмірін Нилдегі қамыс қайықта табылған сәби ретінде бастайды және Фиваның кедей ауданында өседі. Оның асырап алған әкесі Сенмут – дәрігер, және Синухе оның ізімен жүруді шешеді. Асырап алған әкесімен таныс патшалық дәрігердің көмекшісі ретінде Синухеге өлім аузында жатқан Аменхотеп III-тің кезінде трепанация жасауға рұқсат беріледі. Осы кезде Синухе, жас ханзада Ахенатон және Хоремхеб алғаш рет кездеседі. Білімді Синухе емхана ашып, айлакер және сөзге шешен құл Каптахты сатып алады, ол өмірі бойы оның серігі және жақын досы болады. Бір күні ол әдемі Нефернефернефер әйелмен танысып, оның сиқырына түседі. Нефернефернефер Синухеге барлық мүлкін береді, тіпті асырап алған ата-анасының үйі мен қабірін де. Әйел Синухеде мүлік қалмағанын түсінгенде, одан құтылады. Ұятқа қалып, абыройын жоғалтқан Синухе асырап алған ата-анасын бальзамдайды және оларды Патшалар аңғарында жерлейді (олар қуылғанға дейін өз өмірін өздері алып тастаған еді), содан кейін ол Каптахтың серігімен сол кездегі Мысыр билігінде болған Левантқа жер аударуға шешім қабылдайды. Сирияда оның медициналық шеберлігі оған атақ пен байлық әкеледі. Мысырдың Сириядағы әскери операциясы кезінде ол Хоремхебпен қайта кездеседі, ол әскери қолбасшы болып қызмет етеді. Осыдан кейін Синухеге белгілі әлемде өзінің есебінен саяхаттап, елдердің әскери әлеуетін анықтау тапсырылады. Синухе Каптахпен бірге алдымен Вавилонға сапар шегеді, онда ол ғылыммен айналысады және қаланың ғалымдарымен араласады. Бір күні ол ауру патша Буррабуриашты емдейді. Біраз уақыттан кейін Каптах қаладағы ең ақымақ адамның бір күнге патша болып, содан кейін өлтірілетін жалған патшаның дәстүрлі күніне сайланады. Минеа есімді жас крит әйелі патшаның хареміне қарсы күшімен әкелінеді; той кезінде Синухе оған ғашық болып, Минеа мен Каптаны сарайдан алып қашып, екеуімен бірге көршілес Митанни еліне қашып кетеді. Одан олар Анатолияға және өсіп келе жатқан Хет империясына барады. Синухе мен оның серіктері Хеттердің патшалығын сипаттайтын әскерилік пен қатаң заңға наразы болып, Анатолиядан шығып, Минеаның отаны Критке жүзуді шешеді. Минеа жергілікті бұқа құдайына құрбандық шалу міндетімен өскен, ол теңіз жағасындағы тау үңгірінде тұрады. Синухе бұған қатты қорқады және оны енді көрмей қалар деп қорқады. Олар тау үңгіріне кірер алдындағы түні бір-бірімен ресми емес үйленеді. Минеа тау үңгіріне кіргеннен кейін, Синухе оны іздеп үңгірге кіреді. Ол Минеаның денесін және Крит құдайының қалдықтарын (бас-жүзі бұқаға ұқсас теңіз жыланы ретінде сипатталған) табады және оның қайтып оралып, құдай өлгенін айтуына жол бермеу үшін құдайдың бас діни қызметкері Минотаврдың өлтіргенін түсінеді. Синухе қайғыдан ақыл-есін жоғалтады, бірақ Каптах оны тыныштандырып, Сирияға қайтып оралудың жақсы екеніне көндіреді. Сирияда Синухе медициналық практикасына оралып, бұрынғы мәртебесін қайта алады. Алайда ол Мысырдың сол аймақтағы билігіне күмән келтіріліп, қауіп төндіріліп жатқанын байқайды. Бұл бүлікшіл көңіл-күйді аздап емес, сириялық, хеттіліктерге жақын князь Азиру тудырады, онымен Синухе әлі де достық қарым-қатынаста, басқалармен қатар, медициналық тапсырма арқылы. Бір күні Синухе Мысырға қайтуға шешім қабылдайды. Ол Тебаға кемемен барып, өскен ауданында кедейлерге арналған емхана ашады. Ол мұнымен байымайды, керісінше, идеологиялық мақсаттармен жетеледі. Оның құлы Каптах (қазір Синухе босатқан) бизнесмен болып, "Қрокодилдің құйрығы" атты паб сатып алады. Онда Синухе Мерит есімді әйелмен танысады, ол Синухедің өмірлік серігі болады. Мысырдың жаңа патшасы Ахенатон күн құдайы Атонға негізделген монотеизм ілімін насихаттай бастайды. Ахенатонның ілімі бойынша, барлық адамдар тең, ал жаңа дүниелік тәртіпте құлдар мен қожайындары болмайды. Ахенатонның кейбір әрекеттері танымал емес: оның бейбітшілігі, Хоремхеб пен басқалардың Сириялықтар мен Хеттіліктердің шабуылынан қорқуы, кедейлерге мүлікті қайта бөлу әрекеттері және күшті мемлекеттік құдай Амонның бапкерлері арасындағы ескі құдайларды Атонға табыну. Синухе жаңа патшаның жариялаған іліміне қызығады және, оның пікірінше, жарыққа, теңдікке және әділдікке бағытталған, сондықтан Ахенатонның сарайына қосылады. Өте зорлықпен өткен қоғамдық оқиғадан кейін Ахенатон, қарсылықтан шаршап, Тебадан Синухемен бірге Орта Мысырға кетеді, онда Атонға арналған жаңа астана, Ахетатен салынды. Алайда Амон мен Атон арасындағы қақтығыстар жалғасады және бұл азамат соғысына ұласады. Жер бетіндегі Атонның патшалығы құлауға бастайды, және сарайдың қызметкерлері бірінен соң бірі Ахенатон мен Ахетатенді Амон мен Тебаның пайдасына тастап кетеді. Соңғы шайқас Тебада өтеді. Синухе Атон мен Фараон үшін соңына дейін күреседі, бірақ ақырында Амон дінінің бас жөнісшілері жеңіске жетеді. Хаос кезінде Мерит және оның ұлы Тот қаза табады - соңғысы Синухедің баласы болып шығады. Жеңіліс шындыққа айналғанда, Ахенатон ашулы Синухе араласқан удың ішімдігінен кейін қайтыс болады. Патшайым Нефертитидің әкесі, Ай, бала патша Тутмохамонның қысқа өмір сүруінен кейін таққа отырады, Синухе Тиден өзінің патшалық қанға жақын екенін және Аменхотеп III-тің және Митаннилік әйелінің ұлы екенін түсінгеніне қарамастан. Ахенатон жолдан кеткеннен кейін Хоремхеб барлық жауынгерлерді жинап, Хет патшалығына қарсы толыққанды соғыс жасайды - сол кездегі Мысырдың басты қарсыласы. Синухе де, Каптах та осы шайқасқа қатысады, өйткені Синухе соғыстың қандай екенін білуді қалайды. Ақырында бейбітшілік шарты жасалады, патша Азиру және оның әулеті тұтқынға алынып, жазаланады. Кейін Синухе Хоремхеб пен Айдың тапсырмасын орындайды, Бакетамонның шақыруымен Хет шаһзадасы Шубаттуды өлтіреді, оның Мысырға келіп, таққа отыруына жол бермейді. Синухе енді барлық жоғалтуларға байланысты, Тебадағы қарапайым тұрғын үйге оралады, жүрегі ашулы және көңілі тоңған. Оны бұрынғы құлы Каптах уақыт-уақытқа барады, ол одан да байып, енді Синухеге демеуші болады. Синухе ескі досы Хоремхеб басқаратын жаңа үкіметті сынап, осының салдарынан Қызыл теңіз жағалауына жер аударылады.
Зерттеу және негіздер
Уолтари Синухе мен Ахнатонның өмірбаяндарын біріктіруде кейбір поэтикалық еркіндік қолданғанмен, ол ежелгі египет өмірін егжей-тегжейлі сипаттаудың тарихи дәлдігіне ерекше мән берді және осы тақырыпта жан-жақты зерттеулер жүргізді. Вальтаридің ежелгі Египетке деген қызығушылығы 14 жасында 1922 жылы Тутанхамонның қазбасы арқылы оянды, ол сол кезде кеңінен жарияланып, мәдени құбылысқа айналды. Ол шетелге сапарлағанда, әуелі жергілікті египеттану көрмелері мен музейлерін аралап көретін. Вальтари жиі айтатын, Екінші дүниежүзілік соғыс болмағанда, роман мүлдем басқаша болар еді деп.
Жазу
1945 жылы сәуірде Валтари Хартоладағы енесінің шатырлы үйіне барып, онда жазуды бастады. Соғыс тәжірибесі мен 20 жылдық зерттеулер оны осы романды жазуға итермеледі: роман үш жарым айдың ішінде шабытпен жазылды, Валтари күніне 15-27 парақтан шығарды. Толық қолжазба, шамамен мың беттен тұрады, Валтари 1945 жылдың тамыз айының бірінші жартысында WSOY-ге тапсырды. Редактор Жалмари Янтти әдетте Валтаридің бұрынғы туындыларынан ұятты материалдарды алып тастаған. Бірақ бұл жолы редактордан көптеген түзетулер немесе жою талап етілмеді – ол сол күйінде басылып шықты. Осы мәдени параллельдердің мысалдары ретінде Энвалл былай тізімдейді: псевдо-интеллектуалдар шетелдік сөздерді қолдану арқылы өркениеттілікпен мақтанады; Вавилон тілі түрлі елдердегі білімді адамдардың ортақ тілі (мысалы, эллинистік кезеңдегі грек тілі, орта ғасырлардағы латын тілі, дипломаттар арасындағы француз тілі және 20 мен 21 ғасырлардағы ағылшын тілі); білім беру лауазымдарға үміткерлерге диплом беретін факультеттерде жүзеге асырылады (еуропалық университеттер орта ғасырларда пайда болды); адамдардың мекенжайлары бар және хаттарды папирус пен саз тақташалар арқылы жібереді; цензурадан қашу үшін тарихи кейіпкерлермен жасырынады. Қазіргі заманғы медицина мен ақша экономикасының да белгілі бір көріністері бар. Роман бойынша қайталап айтылатын ортақ тақырыптар: бәрі бекер, ертеңгі күнді білу мүмкін емес, ешкім неге бірдеңе осылай болғанын біле алмайды, барлық адамдар барлық жерде бірдей, әлем өзгеріп жатыр және өлім тіршілікке қарағанда жақсы.
Идеологиялардың қақтығысы
Маркку Энвалл бұл туындыны утопизмді сынау, идеологияны немесе идеализмді қолдау, бірақ оның іске асырылуы тиіс әлем туралы білімі жоқ деп сипаттайды. Романның ішінде идеалистік және материалистік көзқарастар қақтығысады, біріншісі бейбітшіл фараон Ахенатонмен, ал екіншісі суыққанды реалист-әскербасы Хоремхебпен бейнеленген. Маркку Энвалл Жаңа өсиетте Иса мен елшілердің айтқан сөздері мен «Мысырлықтағы» кейіпкерлердің сөздері арасында көптеген ұқсастықтарды байқайды (әсіресе Атонизм контекстінде). Ол Валтаридың бұл арқылы оқиға орнынан кейінгі әдебиетті анахронизмдік түрде пайдаланғанын, және бұл екі діннің параллельдігін көрсетеді: екі дін де болашақты болжайды (бір ғана хабар беруші), институтталмаған (Құдайды сезіну үшін сенушіге міндетті түрде делдалдық инфрақұрылым қажет емес), теңдік (Құдай алдында, әлеуметтік жағдайы әртүрлі адамдар тең) және жалпыға ортақ (барлық адамзатқа арналған). Осы ұқсастықтардың себептерін түсіндіре келгенде, Энвалл біріншіден, Египет діндерінің иудаизмге, содан кейін христиандыққа зор әсер еткенін, екіншіден, діндердің ортақ архетиптік материалды бөлісетінін айтады. Зигмунд Фрейд өзінің «Мосей және монотеизм» еңбегінде Ахенатонның Атон құдайы мен Киелі кітаптар арасындағы көптеген ұқсастықтарды атап көрсеткен.
Екінші дүниежүзілік соғыс аллегориясы
Романның бейнелеуі бойынша Таяу Шығыстың геосаяси жағдайы Екінші дүниежүзілік соғысты көрсетеді деп саналады. Сыншылар Валтари тарихи оқиғалармен еркіндік танытқан болуы мүмкін деп алаңдады, бірақ бұл мақала осы күмәндарды сейілтіп, романға мифтік дәлдік туралы репутация әкелді. Қателердің болмауы Каирдегі египтологиялық конгресс тарапынан да расталды, ал египтолог Ростислав Холтхоер кейіннен Валтаридің кейбір болжамдары зерттеулермен дәлелденгенін атап өтті. «Египет» 1949 жылдың тамызында ағылшын тілінде жарық көрді. Путнам швед мәдениетінің әйелінен (жай ғана, бұрын романды қабылдамаған редактордың әйелі) пікір сұрады, ол оны басып шығаруға кеңес берді. Глэдис Шмитт «Нью-Йорк Таймс» газетінде жазған мақаласында Экнатонның әлемді жақсартуға жасаған жомарттығы мен Хоремхебтің тұрақтылық үшін қолданған прагматикалық соғыс арасындағы шешілмеген философиялық дилеммаға тоқталды, сондай-ақ елдер мен әлеуметтік топтардың сипаттамасындағы жандылық пен тарихи зерттеулерді жоғары бағалады; алайда, ол Ахнатонды қоршаған әлеуметтік күрестерді жасырын деп сынады, оқиғаларды артық сенсациялық деп тапты және кейіпкерлердің стереотиптік екенін айтты. «Киркус Ревьюс» былай деп жазды: «Ол [Синухе] көреді және есінде сақтайды, содан кейін қартайған шағында жазады, – ол білген әлемді. Бұл бай, әдепсіз кітап, адамды алыс жағалауларға алып кететін және Синухе сияқты, оқиғаның куәсі болғандай сезім беретін кітап. Сюжет жұқа, толық шешілмейтін жіп. Бірақ кітап ежелгі әлемге көз жіберуге мүмкіндік береді, ол біздің ойымыздан гөрі жақын». АҚШ-та жарық көргеннен кейін көп ұзамай, ол 1949 жылдың қыркүйегінде айдың кітабы болып таңдалды, ал қазан айында бестселлер тізіміне енді, онда екі жыл бойы теңдесіз тұрды – сол уақытта 550 000 дана сатылды. Жалпы, қабылдау өте жағымды болды және кейбірлер Валтаридің Нобель сыйлығына ие болуы мүмкін деп болжады, бірақ ол сол кездегі сыншылардың ұнататын фин әдебиетінің «Ұлы дәстүріне» (патриоттық, кедей, бірақ батыл финдердің табиғат пен қоғаммен күресінің реалистік бейнесі) сәйкес келмеді. Романның танымалдығына және мақтауына қарамастан, 1946 жылғы мемлекеттік әдебиет сыйлығынан бас тартты, себебі Валтаридің жақтасы емес, идеологиялық қарсыласы Рауль Палмгреннің күшті ықпалы болды. Тіпті шетелдегі табысы да Финляндияда танымал романдардың табысы ретінде қарастырылды. Фин әдебиетінің сол кездегі дискурсын Валтариге деген бейжайлық пен қызғанышпен сипаттады. Валтари 1980-ші жылдары ғана Финляндияда танымал болды, оның тарихи романдары француз бестселлер тізімдерінде бірінен кейін бірі пайда болғаннан кейін. «Египет» қазір фин әдебиетінің классикасы және шедеврі саналады. 1988 жылғы фин оқырмандарының сауалнамасында бірінші орынға ие болды, ал 2017 жылғы сауалнамада ғасырдың фин кітабы деп танылды. Фин жазушысы және ғалымы Фин 2017 жылы «Ильта Саномат» газетіне Финляндияның тәуелсіздік кезеңіндегі 10 ең жақсы кітапты таңдауды сұрағанда, «Египетті» таңдады және былай деді: «Бұл айдай анық. «Египет» ең ұлы кітап. «Египеттен» кез келген нәрсені таңдауға болады. Соғыс пропагандасын бейнелеуде ол керемет. Оның маңыздылығын фразалық ырғағы да көрсетеді. Валтари ритмикалық, бірақ бір мезгілде суреттерге толы баяндау стилін дамыта алды. «Египет» адам өмірінің мәнсіздігі, ұлы армандардың жойылуы, идеализмнің адамзатқа тек азап пен қайғы әкелетіні туралы айтады. Екінші жағынан, ол реализмнің беріктігін, фактілерді мойындаған адамдардың қалай аман қалатынын және жақсы өмір сүретінін көрсетеді». Романның ықпалынан туындап, Минеа есімі Финляндияда кейде қолданылады. Сондай-ақ, Финляндияда романның басты кейіпкері Синухе Валинхаймо және кафелер желісі оның құрметіне аталған.
"This is clear as day. The Egyptian is the greatest. You can pick out almost anything from The Egyptian. As a depiction of war propaganda it is magnificent. It demonstrates its significance also in its phrase rhythm. Waltari was able to develop a rhythmically wavy, but simultaneously picture rich narrative style. The Egyptian tells of the futility of human life and the disappearance of utopias and big dreams and how idealism produces to humanity primarily nothing but suffering and more pain. On the other hand it depicts the durability of realism, how people who acknowledge facts survive and do well." As a result of its use in the novel, the name Minea remains in occasional use in Finland. Likewise, named in Finland after the novel's protagonist are Sinuhe Wallinheimo and a café chain.
Халықаралық бедел
1990 жылдары Валтари шетелдерде тек фин автор ретінде ғана емес, әлемдік әдебиеттегі тарихи романдар шебері ретінде танылды. Чехтер арасында "Мысырлық" романы мен Валтаридің барлық шығармалары ерекше, "культ сияқты" танымалдылыққа ие. 2007 жылы оның өмірбаяны жарық көрген кезде, Hospodářské noviny газетіндегі мақала оны Валтариге чехтердің 200 беттік ескерткішінің өзіндік нұсқасымен салыстырды.