Кіріспе
Метаморфты немесе магмалық жыныстар шөгінді платформаның немесе жамылғының астында Геологияда жертөле және кристалдық жертөле - мантияның үстінде және барлық басқа жыныстар мен шөгінділердің астында жатқан кристалдық жыныстар. Кейде олар жер бетінде кездеседі, бірақ көбінесе олар тас пен шөгінділердің астында жатыр. Жер асты тау жыныстары шөгінді платформаның немесе қақпақтың астында немесе, жалпы алғанда, метаморфты немесе магмалық шығу тегі бар шөгінді тау жыныстары немесе шөгінді бассейндер астындағы кез келген тау жыныстары. Сол сияқты жертөледегі шөгінділер немесе шөгінді тау жыныстары "жапқыш" немесе "жапқыш" деп аталады. Жер қыртысы жыныстары жер астына айналғанға дейін бірнеше рет өзгертіледі және бұл ауысулар олардың құрамын өзгертеді. Жер асты жыныстары құрлық қалыптасқаннан кейін жер асты жыныстарының үстіне салынған құмтастар мен әктас сияқты үстіндегі шөгінді жыныстарға қарама-қарсы қойылады. Жер астының үстіне жиналған шөгінді жыныстар әдетте салыстырмалы түрде жұқа қаптаманы құрайды, бірақ қалыңдығы 3 мильден (5 км) асады. Жер қыртысының жертөледегі жынысы қалың немесе одан да көп болуы мүмкін. Жер асты тау жынысы шөгінді тау жыныстарының қабаттарының астында немесе жер бетінде көрінетін болуы мүмкін. Мысалы, Гранд-Каньонның түбінде 1,7 - 2 миллиард жылдық гранит (Зороастр граниті) және шист (Вишну шист) бар жер қойнауындағы тау жыныстары көрінеді. Вишну шистасы вулкандық атылулардан пайда болған базальттан, саздан және саздан жасалған, өте метаморфозацияланған магмалық тау жыныстары мен шисталардан тұрады деп есептеледі, ал гранит Вишну шистасына магмалық кірудің нәтижесі болып табылады. Оның үстіне ғасырлар бойы жиналған шөгінді жыныстардың кең қимасы да көрінеді.
In geology, basement and crystalline basement are crystalline rocks lying above the mantle and beneath all other rocks and sediments. They are sometimes exposed at the surface, but often they are buried under miles of rock and sediment. The basement rocks lie below a sedimentary platform or cover, or more generally any rock below sedimentary rocks or sedimentary basins that are metamorphic or igneous in origin. In the same way, the sediments or sedimentary rocks on top of the basement can be called a "cover" or "sedimentary cover". Crustal rocks are modified several times before they become basement, and these transitions alter their composition. Basement rock is contrasted to overlying sedimentary rocks which are laid down on top of the basement rocks after the continent was formed, such as sandstone and limestone. The sedimentary rocks which may be deposited on top of the basement usually form a relatively thin veneer, but can be more than 3 mile (5 km) thick. The basement rock of the crust can be thick or more. The basement rock can be located under layers of sedimentary rock, or be visible at the surface. Basement rock is visible, for example, at the bottom of the Grand Canyon, consisting of 1.7 to 2 billion year old granite (Zoroaster Granite) and schist (Vishnu Schist). The Vishnu Schist is believed to be highly metamorphosed igneous rocks and shale, from basalt, mud and clay laid from volcanic eruptions, and the granite is the result of magma intrusions into the Vishnu Schist. An extensive cross section of sedimentary rocks laid down on top of it through the ages is visible as well.
Жасы
Континенттік жер қыртысының жер асты тау жыныстары мұхиттық жер қыртысынан әлдеқайда ескі. Мұхит қабығының жасы 0340 миллион жылдан бастап, орташа жасы 64 миллион жыл болуы мүмкін. Континенттік қабық ескірек, өйткені континенттік қабық жеңіл және қалың, сондықтан ол субдукцияланбайды, ал мұхиттық қабық мезгіл-мезгіл субдукцияланады және субдукция мен мұхиттық жарылу аймақтарында ауыстырылады.
Күрделілігі
Жер асты тау жыныстары көбінесе өте күрделі және метаморфозацияланған, әдетте кристалл тәрізді болады. Олар тау жыныстарының көптеген түрлерінен құралуы мүмкін - жанартаулық, интрузивті магмалық және метаморфты. Оларда сондай-ақ континенттің шетінде терране қосылған кезде пластиналар арасында қаптап қалған мұхит қабығының фрагменттері болып табылатын офиолиттер болуы мүмкін. Бұл материалдың кез келгенін бүктеу, қайта бүктеу және метаморфозациялау мүмкін. Жаңа магмалық тау жыныстары қабықтың астынан жаңадан еніп келуі мүмкін немесе астынан қабық пайда болуы мүмкін, онда жаңа магмалық тау жыныстары қабықтың астындағы қабатты құрайды. Жер бетіндегі құрлықтық қабықтың көпшілігі шамамен 1 - 3 миллиард жыл бұрын пайда болған және кем дегенде бір кезеңнің жылдам кеңеюі мен материктердің кесілуінің болғаны туралы теория бар. Жер асты тау жыныстарының көп бөлігі бастапқыда мұхит қабығы болған болуы мүмкін, бірақ ол өте метаморфозацияланып, континенттік қабыққа айналды. Мұхит қабығының Жердің мантиясына, субдукция фронттарында, мұхит қабығының мұхит немесе континенттік қабықтың басым тақтасымен мантияға итермелеуі мүмкін.
Жанартаулық
Мұхит қабығының пластинасы мұхит қабығының басым пластинасының астында тұрып, төменгі қабықтың балқыуы кезінде магманың жоғары көтерілуіне әкеліп соғады, бұл басым пластинаның субдукциялық маңындағы вулканизмге әкелуі мүмкін. Бұл жапондық сияқты мұхиттық жанартаулық доғаны тудырады. Бұл вулканизм метаморфизмге әкеледі, магмалық интрузияларды енгізеді және жанартаулардан экструзивті магмалық жыныстардың қосымша қабаттарын жинақтау арқылы жер қыртысын қалыңдайды. Бұл қабықтың қалыңдығын және тығыздығын азайтады, сондықтан ол субдукцияға қарсы тұрады. Мұхит қабығы субдукциялануы мүмкін, ал континенттік қабық олай емес. Ақырында, мұхит қабығының төменгі бөлігінің төмендеуі жанартаулық доғаны құрлыққа жақындатады, ол соқтығысуы мүмкін. Бұл кезде, судың төмендеуі орнына, ол материктің шетінде жинақталып, оның бір бөлігіне айналады. Мұхит табағының жұқа жолақтары немесе бөлшектері құрлықтың шетінде қалуы мүмкін, сондықтан олар конвергент табақтар арасында тілімделіп, көлбеуленеді, офиолиттер пайда болады. Осылайша, құрлықтар уақыт өте келе жаңа террандар шеттеріне қосылғанда өсе алады, сондықтан құрлықтар әртүрлі дәуірдегі террандардың күрделі төсенішінен құралуы мүмкін. Осылайша, жертөледегі тау жыныстары континенттің шетінен жақындағанда жас бола алады. Алайда, экзотикалық жерлер сияқты ерекшеліктер бар. Экзотикалық террандар - бұл басқа құрлықтардың өздерінің бастапқы аналық құрлығынан бөлініп, басқа құрлыққа қосылған бөлшектері.
Кратондар
Континенттер бірнеше континенттік кратоннан құралуы мүмкін - бастапқы түпнұсқалық ядроның айналасында салынған қабық блоктары, олардың шеттеріне жаңадан құрылған қосымша террандар қосылғанда біртіндеп өсіп, кеңейе бастады. Мысалы, Пангея Жердің көптеген құрлықтарының бірігуінен құралған, олар бір алып суперконтинентке айналған. Азия, Африка және Еуропа сияқты көптеген құрлықтарда бірнеше континенттік кратон бар, өйткені олар көптеген кіші құрлықтардың қосылуымен қалыптасқан.
Қолданылуы
Еуропа геологиясында жертөле жалпы алғанда Вариска оргенезінен ескірек тау жыныстарын білдіреді. Бұл ескі жертөледе пермдік буланулар мен мезозойлік әктастар жиналған. Буланулар әлсіз аймақты құрады, онда қатты (күшті) әктас қаптамасы қатты жертөледен қозғала алады, бұл жертөле мен қаптама арасындағы айырмашылықты одан да айқын етеді. Анд геологиясында жертөле - бұл Протерозой, палеозой және ерте мезозой (триастан юраға дейін) тау жыныстары бірліктері, бұл жертөле - Оңтүстік Америка тақтасының батыс шетімен субдукция басталғаннан кейін дамыған кеш мезозой және кайнозой Анд тізбектері. Мексиканың Транс-Мексикалық жанартау белдеуін талқылау кезінде жертөлеге Оахакия, Микстеко және Герреро террандары үшін тиісінше Протерозой, Палеозой және Мезозой дәуіріндегі тау жыныстары кіреді. Кремнийді жер қойнауы термині көбінесе бассейн геологиясы, шөгінділер геологиясы және мұнай геологиясы сияқты геология пәндерінде қолданылады, онда (әдетте, кембрийге дейінгі) кристалдық жер қойнауы қызықты емес, өйткені ол сирек мұнай немесе табиғи газды қамтиды. Экономикалық базалық термин сондай-ақ экономикалық қызығушылық танытпайтын қаптама реттілігінің терең бөліктерін сипаттау үшін қолданылады.