Кіріспе
Фолкленд аралдары Оңтүстік Атлант мұхитында, 51° оңтүстік ендігі мен 53° оңтүстік ендігі аралығында, Оңтүстік Америка құрлық шельфінің бөлігі – Патагония шельфісінің созылмасына орналасқан. Көне геологиялық дәуірде бұл шельф Гондвананың бір бөлігі болды және шамамен 400 миллион жыл бұрын қазіргі Африкадан бөлініп, одан батысқа қарай қозғалды. Бүгінде аралдар географиялық және климаттық ерекшеліктерін қалыптастыратын, "Қырылдап соққан қырықжылдықтар" деп аталатын желдердің әсеріне ұшырайды. Фолкленд аралдары екі ірі аралдан – Батыс Фолкленд және Шығыс Фолклендтен – және шамамен 776 кіші аралдан тұрады.
The Falkland Islands are located in the South Atlantic Ocean between 51°S and 53°S on a projection of the Patagonian Shelf, part of the South American continental shelf. In ancient geological time this shelf was part of Gondwana, and around 400 million years ago split from what is now Africa and drifted westwards from it. Today the islands are subjected to the Roaring Forties, winds that shape both their geography and climate. The Falklands comprise two main islands, West Falkland and East Falkland, and about 776 small islands.
Геология
Фолкленд аралдарының геологиялық тарихы 1 миллиард жылдан астам бұрын, Гондванада протерозой граниттері мен гнейстері қалыптасқан кезде, кембрий дәуірінде басталды. Бұл тау жыныстары Мередит формациясының құрамына енді және Кейпте шығып жатыр. Силур-девон дәуірінде бұл тау жыныстары кварцозды және субаркоздық құмтастармен, сондай-ақ кейбір сазтастар мен балшық тастармен жабылған. Бұл тау жыныстары эрозияға және ауа райына өте төзімді, сондықтан аралдардың осы бөліктеріне еңселі ландшафт пен жағалау сызығы тән. Шамамен 290 миллион жыл бұрын, карбон кезеңінде, мұздық дәуір аймақты қамтыды, мұздықтар полярлық аймақтан жылжып, тау жыныстарын бұзып, тасымалдады. Бұл тау жыныстары кең көлемдегі мореналар мен мұздық шөгінділер түрінде жиналды, немесе мұздық мұз қабатында жүзгенде теңізге батып кетті. Мұздық шөгінділері тасқа айналғанда, Фолкленд аралдарындағы Фитцрой тиллит формациясын құрайтын тау жыныстарын қалыптастырды. Осындай тау жыныстары Оңтүстік Африкада да табылды. Батыс Фолкленд және оны қоршаған аралдардың көп бөлігіндегі қабаттар көлденеңнен сәл еңкейген. Бұл еңіс әртүрлі жерлердегі тау жыныстарының әртүрлі түрлерін көрсетеді. Порт-Стефенс пен Стэнлидегі кварциттер Фокс шығанағындағы формациядағы кезекті шөгінділерге қарағанда төзімдірек. Фолкленд шығанағының жанындағы Хорнби таулары тектоникалық күштердің көтерілуіне және бүктелуіне ұшырады, бұл Стэнлидің кварцит қабаттарын тік бағытта еңкейтіп жіберді. Юра, бор және третия кезеңдері сияқты геологиялық кезеңдердегі тау жыныстары әдетте ізбестік тау жыныстарын қамтиды. Мұндай тау жыныстарының болмауы топырақтың сипатында көрінетін қышқыл субстратқа алып келді. Батыс Фолклендтегі Мередит Кейпі Отты Жердің солтүстік-батысында орналасқан, ал Вестпойнт, сондай-ақ Батыс Фолклендте және Вестпойнт аралына іргелес жатқан жер, Патагония жағалауынан шамамен қашықтықта жатыр. Плейстоцен дәуірінде теңіз деңгейі қазіргі деңгейден бірнеше есе төмен болған деп саналады, бұл шығанақтың үстінен көпір салуға жеткілікті болды.
Шығыс Фолкленд
Шығыс Фолкленд, ауданы бар, аралдардың жалпы ауданының жартысынан сәл астам бөлігі шамамен бірдей өлшемдегі екі құрлық массасынан тұрады – оңтүстік бөлігі Лафония деп белгілі, ал солтүстік бөлігінің арнайы атауы жоқ. Бұл құрлықтар екі терең фьордты – Шоисел саунды және Брентон Лох Грантем саунды – бір-бірінен бөлетін, белгілі бір ені бар мойынмен қосылған. Аралдың жағалауында көптеген кішігірім шығанақтар, иендер және мүйістер бар. Негізгі тау жотасы – Викхэм биіктіктері солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылады. Тау жотасының ең биік нүктесі (сонымен қатар Фолкленд аралдарындағы ең биік нүкте) – Усборн тауы, оның биіктігі метрді құрайды. Тау жотасынан алыс жерлер негізінен төменгі, толқынды жерлерден, жайылым мен батпақтың қоспасынан, көптеген мелкі тұщы сулы көлдерден және аңғарларда ағатын кішкентай өзендерден тұрады. Беркли саунды және Порт-Уильям сияқты екі иен аралдың солтүстік-шығыс шетіне терең бойлап кіріп, кемелерге тұрақ беруге мүмкіндік береді. Керісінше, Лафония мезозой дәуірінің құмтастарымен жабылды, бұл солтүстіктегі палеозой жыныстарынан жас, сондықтан аралдың басқа жерлеріне қарағанда тегіс пейзажға ие. Геологиялық тұрғыдан алғанда, бұл жота Шығыс Фолклендтегі Викхэм биіктіктерінің жалғасы болып табылады. Батыс Фолклендте батыс аралдарының тау жыныстарын кесіп өтетін бірнеше жарылымдар бар, бірақ бұл жарылымдар бұрынғыларынан айырмашылығы, химиялық тұрақсыздыққа ұшырап, эрозияға тап болған. Олардың бар екендігін сызықтық ойыстар ғана көрсетеді. Бұл ойыстардың жиектерінде бір кезде балқыған базальт жарылымының жанындағы контактілік пісіру немесе рогфелс пайда болуының іздері бар. Батыс Фолкленд Шығыс Фолклендке жақын жағынан көбірек төбелі. Батыс Фолклендтің ең оңтүстік нүктесі – Мередит мүйісі, ал ең оңтүстік-батыс нүктесі – Калм Хед. Оңтүстік жағында көптеген теңіз құстары бар биік жартастар орналасқан.
Кіші аралдар
Фолкленд аралдарында екі негізгі аралдан басқа 700-ден астам арал бар, олардың көпшілігі бірнеше гектардан аспайды. Батыс Фолкленд аралдарының солтүстік-батысында Пеббл аралы (103 км2), Кеппел аралы (36 км2), Сондерс аралы (131 км2), Каркас аралы, Вест-Пойнт аралы және Батыс Фолклендтен шалғай орналасқан Джейсон аралдары (33 км2) бар. Батыс Фолкленд аралдарының оңтүстік-батысында Жаңа арал (22 км2), Уэдделл аралы (265 км2), Бивер аралы (48 км2) және Штаттс аралы орналасқан. Лафониядан Бүркіт бұғазымен бөлінген аралдар тобына Спидуэлл аралы (51 км2) және Джордж аралы (24 км2) кіреді. Лафония жағалауындағы басқа аралдарға Блейкер аралы (21 км2), Сильон аралы, Лайвли аралы (56 км2) және Баррен аралы жатады. Сонымен қатар, Лафония жағалауынан алшақ орналасқан Бошен аралы – тасты тік жар. Көптеген аралдардың толық немесе бір бөлігі табиғат қорығы болып табылады.
Теңіз түбi
Ежелгі геологиялық дәуірде Гондвананың бір бөлігі болған және қазіргі Африкадан бөлініп шыққан Патагониялық шельф Африкаға қатысты батысқа қарай қозғалды. Қазіргі уақытта бұл әлемдегі ең кең континенттік шельф болып табылады, оның ауданы 1 200 000 км². Ол Патагония жағалауынан Оңтүстік Атлант мұхитына қарай біразға созылып, бірте-бірте төмендейді, содан кейін тік құлдырайды; Фолкленд аралдары осы созылған бөлігінің үштен екісінде орналасқан. Платоның табаны аралдардың батысында теңіз деңгейінен шамамен төмен (Патагония жағалауынан 400 км қашықтықта), аралдардың шығысына қарай еңкейіп, Оңтүстік Атлант мұхитына құлайды. Фолкленд аралдарының шығысында Фолкленд платосы – судың сәл жақсы жағалауы орналасқан. Аралдардың оңтүстігінде Фолкленд платосын екіге бөліп Фолкленд ойысы (шатқалы) жатыр, ол платоның өзін Скотия доғасынан – Тьерра-дель-Фуэгоны Бёрдвуд жағалауымен (судың тереңдігі тек ) байланыстыратын су асты қырқасынан ажырататын су асты аңғары. Бёрдвуд жағалауы шамамен үш миллион жыл бұрын бірнеше құлаудың орын алған жері еді. Бұл өз кезегінде Фолкленд аралдарының оңтүстік жағалауына соққы берген цунами сияқты құбылыстарды тудырды. Толқындардың мөлшері оңтүстік жағалауда және Порт-Стенли, яғни астанада орналасқан жерде әртүрлі, шамамен дейін жетеді. Шельфте тіршілік ететін балықтардың көптеген түрлерін аулауға лицензия беру, сондай-ақ мұнайды барлауға лицензия беру аралдар үшін маңызды табыс көзі болып табылады.
Климат
Фолкленд аралдарында тундра және субарктикалық аймақтар арасындағы (сәйкесінше ET және Cfc Коппен классификациялары) өту аймағында теңіздік климат орналасқан. Ол төмен маусымдық және тәуліктік температура диапазондарымен, сондай-ақ жасырау және құрғақ маусымның айқын болмауымен сипатталады. Ал субарктикалық аймақта орташа айлық ең жоғары температура жылына төрт айдан аспайтын 10 °C (50 °F) құрайды және орташа айлық ең төменгі температура 3 °C (27 °F) төмен түспейді. Фолкленд аралдарының климатына салқын мұхит ағындары және Анд тауларының қорғау әсері зор ықпал етеді. Суық Антарктикалық жағалау ағыны Хорн мүйісінің айналасында шығысқа қарай ағып, оның бір бөлігі Фолкленд ағыны ретінде солтүстікке бұрылады. Фолкленд аралдарының жанындағы жер асты температурасы шамамен 6 °C құрайды. Фолкленд ағыны Оңтүстік Бразилия ағынымен 40°S шамасында (Бразилия-Фолкленд қосылысы) аралдардың солтүстігінде кездеседі. Фолкленд аралдарының ендігінде басым желдер – Тынық мұхиты арқылы ылғалдылықты жинақтайтын батыс желдері. Бірақ Анд таулары Патагонияда және аз дәрежеде Фолкленд аралдарында жаңбыр көлеңкесін тудыратын тосқауыл құрайды. Жауын-шашын мөлшері Лафонияның кейбір бөліктерінде 300 мм-ден таулы аймақтарда 1400 мм-ге дейін өзгереді, ал орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 573 мм-ге жуық. Дегенмен, ылғалдылық пен желдің күші үнемі жоғары болады. Қар сирек түседі, бірақ жылдың кез келген уақытында болуы мүмкін. Күшті желдер, әсіресе қыста жиі соғады. Фолкленд аралдарының кей бөліктерінен басқа, теңіздік субарктикалық климаттық аймақ Исландияның жағалауында, Фарер аралдарында, Норвегияның солтүстік-батыс жағалауында, Алясканың оңтүстік аралдарында және Аляска Панахендлінің кей бөліктерінде, Оңтүстік Американың оңтүстік ұшында, сондай-ақ Шотландияның таулы аймақтарында және Норвегияның оңтүстік-батысында кездеседі.
Флора мен фауна
Биогеографиялық тұрғыдан Фолкленд аралдары Антарктика экозонасының және Антарктика флоралық патшалығының құрамына кіреді. Оңтүстік Америкадағы Патагонияның флорасы мен фаунасымен берік байланыс бар. Слейтердің пікірінше, варра Фолкленд аралдарына плейстоцен эпохасының соңғы кезеңдерінде (2,5 миллион және 15 000 жыл бұрын) мұз астындағы ағыстармен немесе мұздықтардың таралуы арқылы әкелінген болуы мүмкін. Айналасындағы суларда теңіз сүтқоректілерінің 14 түрі анықталды: піл иті, кәмшат және теңіз арыстандары аралдарда көбейеді, ал ең ірі піл иті көбейетін орын 500-ден астам жануарға жетеді. Мұнда 2 түр эндемикалық, ал құстардың 14 түршесі эндемикалық. Аралдарда туа біткен жорғалап жүретін және қосмекенді жануарлар жоқ. 200-ден астам жәндік түрі, 43 құрт түрі және 12 түрлі құрт тіркелді. Құрлықтағы омыртқасыздардың тек 13 түрі ғана эндемикалық деп танылған, бірақ көптеген түрлер туралы мәлімет жеткіліксіз, ал табылған түрлердің үштен екісінің эндемикалық болуы күдік тудырады. Аралдық ортаға байланысты көптеген жәндік түрлерінің қанаттары азайған немесе жоқ болып кеткен. Шамамен 129 тұщы су омыртқасыздары бар, олардың көпшілігі ротиферлер, бірақ кейбір түрлерді анықтау әлі де даулы. Фолкленд аралдарының айналасындағы сулар Патагония шельфінің кең теңіздік ортасының бөлігі болып табылады. Фолкленд суларында ауланатын балықтарға оңтүстік көк минтай (Micromesistius australis), тас балық (Patagonotothen), көк гранадир немесе хоки (Macruronus magellanicus) кіреді, ал ауланатын кальмарлардың негізгі түрлері – Illex кальмары (Illex argentinus) және Патагония кальмары (Loligo gahi). Кальмарлар Рио-де-ла-Платаның аузында, салқын Фолкленд тогы мен жылы Бразилия тогының қосылған жеріне жақын жерде шағылысады, Патагония шельфі бойымен Фолкленд суларына оңтүстікке қарай қоныс аударып, содан кейін континенттік шельфтен тысқары жатқан шағылысу орындарына қайта оралады. Архипелагта туа біткен ағаш түрлері жоқ, бірақ екі бұта түрі – фачин және жергілікті шаған кездеседі. Басқа өсімдіктер шөптер мен папоротниктерден тұрады. Биіктігі орташа есеппен 1 метрді құрайтын, бірақ 5 метрге дейін жете алатын тусак шөбі жағалаудан 300 метрге (1000 фут) дейін таралған, онда ол үлкен аралдардың айналасында жолақтар құрайды. Тығыз қабаттар құстар мен омыртқасыздарға қолайлы оқшауланған микроклимат жасайды. Ақ гүл (Olsynium filifolium) аралдың ұлттық гүлі деп саналады.
Адамның қоныстары мен қызметі
Аралдардағы негізгі елді мекендер Стэнлиде, 2012 жылы оның халқы 2121 адамды құрады. Шығыс Фолкленд аралдарындағы (Стэнли мен Маунт-Плезантты есептемегенде) негізгі елді мекендер Дарвин мен Гуз Гринде, ал Батыс Фолкленд аралдарында Порт-Ховард пен Фокс шығанағында орналасқан. Басқа жерлерде – Пеббл-Айленд елді мекені. Фолкленд соғысы кезінде Камптағы елді мекендер көбінесе жаңбырлы ауа-райында өтпейтін жолдармен байланысты болды, бірақ 2007 жылға қарай Фолкленд аралдарында жол желісінің ұзындығы 200 км-ге жетті, және 2013 жылға қарай барлық қоныстанған материктік елді мекендерді байланыстыру үшін тағы да жолдар салу жоспарланды. 19 ғасырдың басында аралдардағы негізгі экономикалық қызмет – теңіз есірткіштеріне аң аулау болды. Кейін аралдар Австралиядан Ұлыбританияға, Кейп-Хорн арқылы жүзетін клиперлер үшін қайта жабдықтау бекетіне айналды. Аралдардың жерінің 80% -ден астамы қой шаруашылығына берілген, 11 239 км² егістік жерде жарты миллион мал өсіріледі, оның 40 км² көп жылдық жайылымды құрайды. Ұлттық қойдың шамамен 40% Батыс Фолкленд аралдарында, ал 60% Шығыс Фолкленд аралдарында шоғырланған. Сүт және шошқа шаруашылығынан басқа, Бивер аралдарында сияқты, шағын бұлан шаруашылығы да жүргізіледі. Бұл бұлан тобы әлемдегі Чернобыль апатынан зардап көрмеген жалғыз топ болды. Аралдардың дерлік барлық ауданы қой жайылымы ретінде пайдаланылады. Сонымен қатар, 2001 жылы коммерциялық мақсаттармен аралдарға әкелінген бұлан популяциясы да бар. Тышқандар мен сұр түлкілер әкелінген, олар жағалауда ұялайтын құстарға зиян келтіреді, сондай-ақ жабайы мысықтар да зиянды әсер етеді. Жергілікті флораға қауіп төндіретін 22 түрлі әкелінген өсімдік түрі бар деп саналады.