Кіріспе

Миссури штатындағы тау тізбегі, АҚШ. Миссуридің оңтүстік-шығысындағы Сент-Франсуа таулары – Озарк үстіртісінен биіктеп тұрған кембрийге дейінгі магмалық таулар тізбегі. Бұл тізбек Солтүстік Америкадағы магмалық тау жыныстарының ең көне ашылу орындарының бірі болып табылады. Ресми GNIS дереккөздерінде бұл тізбек Сент-Франсуа таулары деп жазылса, қолданыста айтылуына байланысты Сент-Франсис таулары деп қате жазылуы мүмкін.

Атауы

Сент-Франсис өзенінен бастау алатын, Сент-Франсуа тауларымен аталған. Өзеннің аты француз тілінде бастапқыда "Франсуа" деп жазылған, бірақ оның шығу тегі белгісіз. Бұл аймақ, Жаңа Францияның Луизиана округінің бір бөлігі ретінде, Миссуридегі ең алғашқы француз қоныстарының жанында орналасқан, онда көптеген француз жер аттары сақталған. Кейбір дереккөздер бұл атауның Францискан орденінің қамқоршысы, Ассизилік Франциск (1181/1182–1226) құрметіне берілгенін болжайды, бірақ аймақтың алғашқы зерттеушілерінің ешқайсысы францискан болған жоқ. Басқалары, 1673 жылы қазіргі Арканзас штатындағы сағасын зерттеген француз иезуиті Жак Маркетт өзенге ат қойған деп санайды. Миссисипи өзенімен саяхаттамас бұрын, Маркетт иезуит миссионері Франциск Ксавьер (1506–1552) есімімен аталған Сент-Франсуа Ксавьер миссиясында біраз уақыт өткізген. Апалачи тауларының пайда болуы шамамен 460 миллион жыл бұрын, ал Роки таулары – 140 миллион жыл бұрын басталған. Апалачи таулары қалыптаса бастаған кезде, Сент-Франсуа таулары қазіргі Апалачи тауларынан екі есе ескі болған. Аймақтың интрузивтік тау жыныстары үш түрге бөлінеді: субвулканикалық массивтер, сақина тәрізді интрузиялар және орталық плутондар. Субвулканикалық интрузивтердің геохимиялық құрамы олардың енген риолитті вулкандарға ұқсас. Олар гранофирлі кварц, пертитті калийлі дала шпаты, биотит және магнетиттен тұратын граниттер. Олар риолиттерге еніп, түйіскен жерінде ұсақ түйіршікті гранофир қалыптасады. Тереңде олар ірі түйірлі рапакиви текстурасын көрсетеді. Субвулканикалық граниттер – ең көп таралған магмалық тау жыныстары және эрозия нәтижесінде жойылған кең көлемді вулкандармен жабылған деп есептеледі, бұл Йеллоустоун кальдерасымен салыстырыларлық масштабта. Алайда, магмалық белсенділік Йеллоустоун сияқты ыстық нүктемен байланысты ма, әлде ежелгі субдукциялық аймақпен байланысты ма, деген мәселе әлі де даулы.

Минералды ресурстар

Сен-Франсуа таулары – қорғасын, темір, барит, мырыш, күміс, марганец, кобальт және никель рудаларын беретін, қорғасын белдеуі деп аталатын кенді аймақтың орталығы болып табылады. Фредериктаун қаласының жанындағы тарихи Ла-Мотт кенішінде 1720 жылдан бері француздар қорғасын өндіріп келген. Бүгінде бұл аймақ АҚШ-тағы қорғасын өндірісінің 90 пайызынан астамын құрайды. 1869 жылдан бері Elephant Rocks мемлекеттік саябағының аймағында гранит коммерциялық мақсатта қазылып келеді. Осы аймақта өндірілген қызыл сәулеттік гранит Сент-Луис және елдің басқа да аймақтарындағы ғимараттардың құрылысында қолданылған. Қазіргі уақытта ол «Миссури қызыл ескерткіш тасы» деген атпен сатылуда.

Құрылымдық ерекшеліктері

Хьюз тауында магмалық риолитте бағаналы жарылымдардың көрнекті мысалы бар, осы процесс Вайоминг штатындағы Devils Tower мен Ирландиядағы Giant's Causeway-ді де қалыптастырған. Осы аймақтағы бағаналы жарылымдар "Шайтанның бал ұясы" деп аталады.

Бағаналар

Бұл тау жотасына Таум Сок тауы, Белл тауы, Буфорд тауы, Проффит тауы, Пилот Ноб, Хьюз тауы, Гоггин тауы және Лид Хилл тауы кіреді. Таум Саук тауы – тау жотасының ең биік шыңы және штаттағы ең биік нүкте, оның биіктігі 1772 фут (540 м). Тау жотасының ең оңтүстік бөлігінде Кларк тауы орналасқан, оның биіктігі 1450 фут (442 м), бұл штат және тау жотасының ең биік, жеке тұрған нүктесі болып табылады; ол қоршаған жер бетінен шамамен 900 фут (274 м) биіктіктен 3 км-ден аз қашықтықта шыңына жетеді. Мадисон округіндегі Блэк Маунтин тауының негізінен, Сент-Франциск өзені бойымен (теңіз деңгейінен 540 фут) шыңына дейін (теңіз деңгейінен 1502 фут) биіктігі 1000 футқа жуық көтеріледі.

Демалыс

Бес Миссури штатының паркі – Джонсонның жабық кеңістіктері, Таум Сок тауы, Сент-Джо, Сэм А. Бейкер және Филдер тастары – осы аймақта орналасқан. Миссури табиғатты қорғау департаментінің меншігіндегі қоғамдық жерлер жаяу серуендеуге, қапшықта саяхаттауға, аң аулауға, балық аулауға, каноэмен жүзуге және қайықпен жүруге мүмкіндік береді. Марк Твен ұлттық орман қосымша қоғамдық жерлерді қамтиды, соның ішінде Белл тауларындағы жабайы табиғат аймағын. Озарк жолының бір бөлігі Сент-Франсуа тауларының бір бөлігі арқылы өтеді, оның ішінде Таум Саук және Проффит тауларын кесіп өтетін танымал бөлігі бар. Бұл аймақтағы Сент-Франсис өзені көктемде су деңгейі көтерілген кезде тасыған ағысқа толы болады және 1968 жылдан бері жыл сайын Миссури ақ су чемпионатының қабылдануына ие болып келеді.