Кіріспе
Грос Морн ұлттық паркі – Канаданың ұлттық паркі және Ньюфаундлендтің батыс жағалауында орналасқан Дүниежүзілік мұралық нысан. Атлантикалық Канададағы Торнгат Таулары ұлттық паркінен кейін екінші ірі ұлттық парк болып табылады. Парк өзінің атын парк ішінде орналасқан Ньюфаундлендтің екінші ең биік тау шыңынан алады. Оның француз тіліндегі мағынасы – "жалғыз тұрған үлкен тау", немесе сөзбе-сөз – "үлкен қараңғылық". Грос Морн – Апалачи тауларының шеткі жотасы, Лонг-Рейндж тауларының бір бөлігі, ол аралдың батыс жағалауы бойымен созылып жатыр. Бұл 1,2 миллиард жыл бұрын қалыптасқан тау тізбегінің эрозияға ұшыраған қалдықтары. 1987 жылы ЮНЕСКО паркті Дүниежүзілік мұралық нысан деп жариялады, себебі "парк құрлықтардың қозғалысының сирек кездесетін мысалын ұсынады, онда терең мұхит қабығы мен жер мантиісінің тау жыныстары ашық жатыр". Грос Морн ұлттық паркінің қорығы 1973 жылы құрылды және 2005 жылдың 1 қазанында ұлттық парк мәртебесіне ие болды. Парк 2011 жылғы Ұлттық парктер жобасындағы қысқа фильмнің тақырыбы болды.
Gros Morne National Park is a Canadian national park and World Heritage Site located on the west coast of Newfoundland. At , it is the second largest national park in Atlantic Canada after Torngat Mountains National Park, which has an area of
The park takes its name from Newfoundland's second highest mountain peak (at ) located within the park. Its French meaning is "large mountain standing alone," or more literally "great sombre." Gros Morne is a member of the Long Range Mountains, an outlying range of the Appalachian Mountains, stretching the length of the island's west coast. It is the eroded remnants of a mountain range formed 1.2 billion years ago. In 1987, the park was awarded World Heritage Site status by UNESCO because "The park provides a rare example of the process of continental drift, where deep ocean crust and the rocks of the earth's mantle lie exposed." The Gros Morne National Park Reserve was established in 1973, and was made a national park on October 1, 2005. The park was the subject of a short film in 2011's National Parks Project.
Геология
Парктің Роберт Стивенс пен Гарольд Уильямс таныстырған тау жыныстары, мұхиттық қыртыс және пластиналардың қозғалысының нәтижесінде ашыққа шыққан мантиялық тау жыныстарын, сондай-ақ ордовик кезеңінде пайда болған шөгінді тау жыныстарын, кембрийге дейінгі гранит пен палеозойлық магмалық тау жыныстарын қамтиды. Осы парктегі Грин Пойнт бөлімінде тремадокий кезеңінің және барлық ордовик жүйесінің Глобалды шекаралық стратотиптік бөлімі мен нүктесі (GSSP) анықталған. Парк Батыс Ньюфаундлендтің Ұлы Солтүстік жарты аралында орналасқан. Бұл жарты арал Хэмбер аймағы деп аталады, ол миогеоклине болып табылады, ал оның жоталары Аппалач оргогеніндегі Гренвилл оргогенінің ең ірі сыртқы фундамент массивін қамтиды. Бұл кембрийге дейінгі фундамент Ұзақ қашықтықтағы инлиер, Ұзақ қашықтықтағы кешен немесе Фундаменттік гнейс кешені деп белгіленеді, ол 1550 миллион жылға дейін сонау салынған кварц-фельдшпат гнейсінен және граниттен тұрады. Грос Морн және Биг Левел таулары осы инлиердің ішінде жатыр. Бұл инлиердің батыс шекарасы (Батыс Брук тоғаны, Сент-Полс шығанағы және Портл Крик тоғанының оңтүстігінде) девон және ордовик жылжымаларынан тұрады, онда кристалл тау жыныстары кембрий-ордовик карбонат тау жыныстары мен Төменгі палеозойдың Хэмбер Арм аллохтонына қарай жылжыған. Rocky Harbour mélange – бұл төменгі-орта ордовик кезеңіне жататын сұр шашақ, кварцит, доломит, шерт, әктас блоктарынан тұратын жиынтық, ол қара, жасыл және қызыл қабыршақты палеолит матрицасында Батыс Брук тоғанынан Хамбер шығанағына (Аралдар шығанағы) дейін жағалау бойында кездеседі. Парктің оңтүстік бөлігі, Стол тауы (Таблеландтар) және Солтүстік қол тауы, Оралдар шығанағы кешені, Кішкентай пошта кешені және Ескі адам шығанағы формациясы деп аталатын Жоғарғы кембрий және Төменгі ордовик офиолиттерінен тұрады. Соңында, плейстоцендік мұз қабаты аралдың бетімен радиалды түрде ағып, Бонне шығанағы сияқты фьордтарды қалыптастырды.
Үстірт жерлер
Грос-Морн ұлттық саябағының оңтүстік-батысында, Траут-Ривер және Вуди-Пойнт қалалары арасында орналасқан Тақталық жерлер, дәстүрлі Ньюфаундлендтен гөрі шөлді, құнарсыз жерге көбірек ұқсайды. Бұл Тақталық жерлерді құрайтын ультрамафикалық тау жынысы – перидотиттің себебі. Ол Жердің мантиясынан пайда болған деп есептеледі және жүз миллиондаған жылдар бұрынғы тақталардың соқтығысуы кезінде тереңнен шығарылған. Перидотитте көптеген өсімдіктердің тіршілік етуіне қажетті қоректік заттар жеткіліксіз, сонымен қатар ол уытты қасиетке ие, сондықтан оның сыртқы түрі құнарсыз. Перидотит темірге бай, осының нәтижесінде оның қоңыр (тозған) түсі пайда болады. Сыртқы қабатының астында тау жынысы шын мәнінде қара-жасыл түсті.
Топырақ
Паркте суреттелген көптеген топырақ қауымдастығы жартас тау жыныстарының кең түрлілігін көрсетеді. Солтүстік-шығыс аймағында басымдылықты құрайтын Silver Mountain топырақ қауымдастығы – гранит, граниттік гнейс және шист үстінде жатқан мұздық балшықта дамыған, өте тасты құмды балшық. Батысқа қарай орналасқан Сент-Полс шығанағы қауымдастығының астында да осыған ұқсас тау жыныстары жатыр. Оңтүстік-шығыс секторындағы шөгінді тау жыныстары (соның ішінде кейбір доломит әктастары) Солтүстік көлдегі тасты құмды балшық қауымдастығын құрайды. Жағалауға жақын шифер, тақтатас, әктас және құмтас үстіндегі үзіліссіз жолақты көбінесе терең емес балшықтан тұратын Cox's Cove қауымдастығы алып жатыр. Бонне шығанағынан солтүстікке қарайғы жағалау жолағын көбінесе Гуллдің батпақты қауымдастығы және Саллидің Ков қауымдастығы жабады, Рокки Харбор аймағындағы сазды топырақ (Wood's Island қауымдастығы) ерекшеленеді. Бонне шығанағының оңтүстігіндегі ультрамафикалық таулы аймақтардың тасты, құнарсыз топырақтары Serpentine Range қауымдастығына жатады.
Батыс Брук тоғаны Фьорд
Батыс Брук тоғаны – соңғы мұз дәуірінде, 25 000 жылдан 10 000 жыл бұрын мұздықтармен қазылған тұщы сулы фьорд. Мұздықтар ерігеннен кейін, мұздың салмағынан төмен иілген жер қайта көтеріліп, теңізге қарайтын шығу жолы жабылды. Содан кейін, ұзын, тар "тоған" тұщы сумен толды. Фьордтағы су өте таза, табиғи су қоймалары үшін ең жоғары тазалық классына ие. Pissing Mare Falls – Солтүстік Американың шығысындағы ең биік сарқырамасы және әлем бойынша 199-шы орында тұр. Ол Батыс Брук тоғанына құяды. Батыс жағалауларында шөгінді тау жыныстары, олардың кейбіреулері карбонатты, кездеседі. Ал қалған жерлерде гранитті гнейс басым.
Табиғат және жануарлар дүниесі
Парктегі ең танымал жануар – 1900 жылдар шамасында Ньюфаундлендке әкелінген, саны артып келе жатқан лось. Паркте жиі кездесетін басқа да жануарларға қызыл түлкілер, арктикалық түлкілер, карибудың (R. t caribou) бір түрі, қара аюлар, қар қояндары, қызыл сұрғылар, рысьтер, өзен сусарлары және бобърлар жатады. Сент-Полс шығанағында порт тюлендері көптеп кездеседі, ал киттер (минки, горбак кит, плавник, пилот кит, касатка, атлантикалық ақжақты дельфин, порт дельфині) жаздың басындағы капелин маусымында осы аймақта болуы мүмкін. Паркте мұхит жағалауындағы құстардан бастап, батпақтар мен ормандардағы құстарға дейін, көптеген түрлі құстарды кездестіруге болады.
Дүниежүзілік мұралық нысан
1987 жылы парк геологиялық тарихы мен көрнекті ландшафты үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді. Парктің геологиясы әсіресе плиталар тектоникасының концепциясын көрсетеді және геологиялық эволюция мен оның процестері туралы маңызды мәліметтер береді. Плиталар тектоникасын түсінудегі маңызды рөліне орай, Халықаралық геологиялық ғылымдар одағы (IUGS) 2022 жылдың қазан айында жарияланған тізімде Грос Морндағы Мохоровичич шекарасын әлемдегі 100 "геологиялық мұра орындарының" жинағына қосты.
Жолдар
Грос-Морн ұлттық паркінде жаяу серуендеу өте танымал. Парктің жағалау және ішкі аймақтарын зерттеуге арналған 20-ға жуық белгіленген бір күндік жолдар бар. Ең қиын күндізгі жолдардың бірі – Грос-Морн тауынан 16 шақырымдық қашықтықты бағындыру. Бұл жол 1976 жылы сапармен келген және табиғатты қорғауға жасаған үлесі үшін құрмет көрсетіп, бұрынғы Ұлыбритания премьер-министрі Джеймс Каллаганның есімімен аталды. Каллаган өзінің құрметіне аталған жолға бармағаны туралы шағын дау пайда болды. Парктің ішкі бөлігіне, әсіресе Батыс Брук тоғаны мен Грос-Морн тауы арасындағы көп күндік Лонг Рейндж Траверс жолы арқылы кіруге болады.
Өнер және мәдениет
Паркте көптеген өнер фестивальдері өтеді, оның ішінде Грос Морн театр фестивалі, Вуди Пойнттағы жазушылар фестивалі, Грос Морн жазғы музыкасы және «Trails, Tales and Tunes» фестивалі бар.