Кіріспе
Техастағы геологиялық күмбез, АҚШ. Ллано көтерілісі – геологиялық тұрғыдан ежелгі, диаметрі шамамен 90 миль (145 км) болатын және негізінен Техас штатының Ллано, Мейсон, Сан-Саба, Гиллеспи және Бланко округтерінде орналасқан төменгі геологиялық күмбез. Ол кембрийге дейінгі магмалық және метаморфтық жыныстардың арал сияқты жалаңаштанған бөлігінен тұрады, бұл бөлік палеозой және креда кезеңдерінің шөгінді жыныстарының шығындыларымен қоршалған. Ең кең жерінде, жалаңаштанған кембрий жыныстары Колорадо өзенінің аңғарынан батысқа қарай шамамен 65 миль (105 км) қашықтыққа созылады және Ллано өзені арқылы суы жиналатын кең, көлбеу топографиялық алаптың астында жатыр. Бұл топографиялық алаптың астында кембрий жыныстары орналасқан, ал оның шеті жалпақ төбелі төбелердің үзіліссіз қатарымен шектеледі. Бұл төбелер – Эдвардс платосының бөлшектенген жиегі, олар креда кезеңінің шөгінді жыныстарынан тұрады. Осы алаптың ішінде және оның шеттері бойында палеозой жыныстарының құлаған блоктары мен эрозиялық қалдықтары бар, олар айқын төбелерді құрайды. Ллано көтерілісі Enchanted Rock сияқты ірі граниттік күмбездерімен әйгілі. Аймақта Granite Mountain сияқты бірнеше ірі тас карьерлері орналасқан, олар ерекше қызғылт гранитті өндіреді. Бұдан өзге, аймақта ланиттің жалғыз белгілі кен орындары табылды.
The Llano Uplift is a geologically ancient, low geologic dome that is about 90 mile (145 km) in diameter and located mostly in Llano, Mason, San Saba, Gillespie, and Blanco counties, Texas. It consists of an island like exposure of Precambrian igneous and metamorphic rocks surrounded by outcrops of Paleozoic and Cretaceous sedimentary strata. At their widest, the exposed Precambrian rocks extend about 65 mile (105 km) westward from the valley of the Colorado River and beneath a broad, gentle topographic basin drained by the Llano River. The subdued topographic basin is underlain by Precambrian rocks and bordered by a discontinuous rim of flat topped hills. These hills are the dissected edge of the Edwards Plateau, which consist of overlying Cretaceous sedimentary strata. Within this basin and along its margin are down faulted blocks and erosional remnants of Paleozoic strata which form prominent hills. The Llano Uplift is well known for its large, granite domes, such as Enchanted Rock. The area includes several major rock quarries like Granite Mountain that mine the distinctive pink granite. Further, the area contains the only known deposits of llanite.
Кэмбрийге дейінгі жыныстар
Льяно өзенінің суын құйылған төменгі рельефтік алабында Льяно өркенінің орталық және топографиялық жағынан ең төменгі бөлігінің бетін тікелей кембрийге дейінгі жыныстар жапқан. Бұл жыныстар орта протерозойдың кристалдық негізінен тұрады, эрозиялық терезе арқылы ашылған. Прекамбрий негізінде көптеген қалыпты және көлбеу сынықтар бар, олар Оуачита орогенезінің нәтижесінде палеозой қабаттарын прекамбрий жыныстарымен біріктіреді. Кембрийге дейінгі жыныстар 1,37-1,23 млрд жыл бұрын бірнеше рет деформацияланған, метаседименттік, метавулканикалық және метаплатоникалық жыныстардан тұрады. Бұл метаморфтық жыныстар 1,13-1,07 млрд жыл бұрын синтектоникалық және посттектоникалық граниттермен кесілген. Эленбургер тобы – төменгі ордовик қабаттарының толық емес тізбегі, ол негізінен Танярд, Горман және Хоникут формацияларына бөлінеді. Бұл формацияларда әдетте глауконитсіз және сирек палеонтологиялық қалдықтары бар әктастар мен доломиттер кездеседі. Эленбургер тобын жақсы дамыған палеокарстпен эрозиялық, девонға дейінгі палеорельеф кесіп өтеді, сондықтан оның қалыңдығы Льяно аймағының оңтүстік-шығыс бөлігінде максималды болса, солтүстік-батыс бөлігінде азайады. Мур-Холлоу тобы орта және кейінгі кембрий дәуірінде оңтүстік-шығыстан эрозияға ұшыраған прекамбрий жыныстары арқылы теңіздің кеңеюін және одан кейін жағалау және жағалауға жақын теңіз шөгінділерімен жабылуын көрсетеді. Кембрий теңізі эрозияланған беткеймен солтүстікке қарай таралып, жергілікті бедері бар прекамбрий жыныстарының кең аумағын қамтыды. Нәтижесінде, жергілікті қалдықтардан, көбінесе желмен жылтыратылған шөгінділер, Мур-Холлоу тобының негізіндегі прекамбрий қабаттарының үстінде жұқа, үзіліссіз кесек конгломерат ретінде жиналды. Кембрийдің жоғарғы қабаттарындағы әктастар мен доломиттердің шөгіндісінен кейін, Төменгі ордовик Эленбургер тобы (Танярд, Горман және Хоникут формацияларынан тұрады) жақын су карбонат платформаларында жиналды. Төменгі ордовик кезеңінің соңында Орталық Техас аймағы шығысқа қарай еңкейіп, субаэральді эрозия мен карстификацияға ұшырады. Жасырақ қабаттарда мүмкін қайта өңделген орта ордовик конодонттары (Chirognathus) табылды, ал Жоғарғы ордовик әктасының қалтасы, Бернам әктасы, Бернет округіндегі құлау құрылымында сақталған. Қайта өңделген конодонттар мен Бернам әктасы Льяно өркенінің аймағы орта және жоғарғы ордовик кезеңдерінде ішінара және қысқа мерзімге су астында болған болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ осы су басу кезеңдерінде шөгінділер кейінірек эрозиямен алынып тасталған.
Орта палеозой (силур және девон)
Ллано көтерілісінің ішінде силур және девонның қазбаланған қабаттары ерітінділермен және құлдырау құрылымдарымен толтырылып сақталған. Эленбергер тобында дамыған ежелгі шұңқырларда сақталған қазбаланған Старкке әктасының оқшауланған кен орындары Ллано аймағының кем дегенде бір рет силур кезеңінде теңіз суларымен су басуын нақты көрсетеді. Эленбергер тобында пайда болған үңгірлерді толтыруларда, құлау шұңқырларында және басқа палеокарст нысандарында сақталған әртүрлі типтегі қазбалы девон әктастары Ллано аймағының девон кезеңінде де эпизодты түрде теңіз суларымен су басуын көрсетеді. Ауадағы әсер ету кезеңдерінде бұл шөгінділер Ллано көтерілісі аймағынан көп бөлігін жоғалтқан. Палеокарсттарда сақталған девон қабаттарының қалталары мен қалдықтарына Bear Spring Formation, Pillar Bluff Limestone, Stribling Formation және ішінара Houy Formation кіреді. Девон қабаттарының қалталарының түбінде табылған брекциялар, ықтимал, жер бетіндегі әк тастары мен доломиттердің еріуінен пайда болған қалдықтардың және теңіз жағалауының жылжуымен эрозияға ұшыраған және қайта орналастырылған қалдықтардың қоспасынан тұрады.
Ескі палеозой (көміртек және перм)
Ллано көтерілісінде табылған девон қабаттары сияқты, ерте карбон (Миссисиппи) қабаттары, Хоуй формациясының ең жас қара тақтасы, Чаппел әктасының крейноидты әктасы және Барнетт формациясының қара тақтасы құлдырау құрылымдары мен басқа палеокарсттар ішінде сақталған бірнеше метрлік қабаттардан тұрады. Ллано көтерілісінде табылған девон және силур қабаттары сияқты, бұл қабаттар аймақтың шамалы уақытқа суға батуын және терең эпиконтиненттік теңіздердің шөгінділерінің, сондай-ақ ұзақ мерзімді құрлыққа ашылу кезеңдерінің кезектесуін көрсетеді, осы кезеңде теңіз шөгінділері эрозия нәтижесінде көбінесе толығымен жойылды. Кейінгі карбон (Төменгі Пенсильвания) қабаттары негізінен үш үзіліссіз емес аймақта жатыр. Біріншіден, Смитвик тақтасы мен Марбл-Фоллс әктасының оқшауланған аймақтық жайылуы Техас штатының Марбл-Фоллс қаласына жақын, Оңтүстік-Батыс Бернет округінде кездеседі. Екіншіден, Оңтүстік-Батыс Мейсон округі мен Солтүстік-Шығыс Кимбл округінде, карбонның соңғы кезеңіне жататын Марбл-Фоллс әктасы, салыстырмалы түрде жұқа ерте карбон қабаттарының үстінде, Ллано аймағының Оңтүстік-Батыс шетіндегі шамамен алты оқшауланған жарылым блогында жатыр. Соңғы карбон қабаттары Колорадо өзенімен екіге бөлінген, үшбұрышты пішінді аймақта орналасқан, ол Ллано аймағының Солтүстік-Батыс, Солтүстік және Солтүстік-Шығыс шетіндегі МакКаллох, Сан-Саба және Лампасас округтерінде жатыр. Бұл аймақта Марбл-Фоллс әктасы, Смитвик тақтасы және Төменгі Страун тобы жақсы ашылған. Төменгі Страун тобының қабаттары эрозиялық сәйкессіздікпен қиылып, оның үстіне әлдеқайда жас бор қабаттары жатыр.
Мезозой
Льяно аймағында белгілі мезозойлық тау жыныстары тек кредалық жүйеге жатады. Триас және Юра кезеңдерінде Льяно аймағы эрозияға ұшырады. Докхэм тобының триас, құрлықтағы қызыл түсті шөгінділері Льяно аймағының батыс жиегіне дейін жинақталған болуы мүмкін. Дегенмен, олар аймақтық қисайту мен көтерілуге байланысты триас және юра кезеңдерінде эрозияға ұшырап, қазіргі орнына дейін тозып кетті, ал негізгі қабаттар да эрозияланды. Льяно көтерілімінің аймақтары кредалық шөгінділермен баяу жабылған кезде, эрозия нәтижесінде Уичита палеожазығы деп аталатын төменгі рельефті эрозиялық бетке дейін азайды. Уичита палеожазығында жасалған аз ғылыми зерттеулер, осы беттегі рельефтің негізгі қабаттарға дейін кесілгенін көрсетеді. Креда кезеңінде бұл бет Троица тобының өзен және жағалау шөгінділерімен, содан кейін Валнут, Команч шыңы және Эдвардс формацияларымен біртіндеп көмілді.
Кенозой
Креда кезеңінің теңіздерінің шегінуінен кейін болған эрозия топографиялық инверсияға алып келді. Осының салдарынан, ең ежелгі және құрылымдық жағынан ең жоғары жатқан тау жыныстары көбінесе ең төменгі топографиялық биіктікте кездеседі. Креда тау жыныстары Ллано көтерілімін айналаған жерлерде, тік топографиялық өрлеу немесе жартас жиі ұшырасады.
Орталық минералдық аймақ
Ллано көтерілісі Техас штатының Орталық минералды аймағы деп те аталады, себебі мұнда түрлі-түрлі минералдар кездеседі және Прекамбрийдің ашық тау жыныстары мен Төменгі Палеозой қабаттарына қазылған көптеген кен іздеу шұңқырлары бар. Онжылдықтар бойында шағын кендерден иттрий және басқа да сирек кездесетін минералдар, магнетит, фельдшпар, вермикулит, серпентин және әсемдік топазы табылды. Қысқасы, галена – қорғасын кені кембрийдегі теңіз деңгейінің көтерілуінен су астында қалған бұрынғы төбелер болған граниттің үстіндегі әктастан қазылған. Алтын, күміс, мыс, қалайы, висмут, молибден, вольфрам және уран минералдарының шағын кен орындары табылған және барланған. 1980 жылы жабылатынша, Техас штатының Бурнет қаласының солтүстік-батысындағы Оңтүстік-Батыс графит кені бірнеше онжылдық бойы Солтүстік Америкадағы жоғары тазалықтағы графиттің ірі өндірушісі болды. Бұрын Техас штатының Ллано қаласының оңтүстігіндегі жерлерден көп мөлшерде самын тас қазылып, инсектицидтерді таратуға және түрлі өнімдерде инертті толтырғыш ретінде қолданылды. Қазіргі уақытта Орталық минералды аймақта өндірілетін негізгі минералдық ресурстарға сынық құм ("Frac құм"), ұсақталған тас және құрылыс тасы жатады. Граниттің көптеген жерлерден қазылғандығы мәлім, ал өлшемді тас өндірісі бүгінде Марбл-Фолс, Техас қаласының жанындағы ірі алқызыл Town Mountain Гранит күмбезінен жалғасуда.