Кіріспе

Оңтүстік Американың солтүстік-шығысындағы кембрийге дейінгі геологиялық құрылым Гвиана қалқаны (; Hoogland van Guyana, Guianaschild; Planalto das Guianas, Escudo das Guianas; lang es) – Оңтүстік Америка тақтасының үш кратонның бірі. Бұл Оңтүстік Американың солтүстік-шығысындағы 1,7 миллиард жылдық кембрийге дейінгі геологиялық құрылым, ол солтүстік жағалаудың бір бөлігін құрайды. Қалқандағы ең биік жерлер Гвиана жоталары деп аталады, олардың ішінде үстел тәрізді таулар – тепуилер кездеседі. Гвиана жоталары сонымен қатар әлемдегі ең әйгілі сарқырамалардың, мысалы, Анхель сарқырамасы, Кайтеур сарқырамасы және Кукенан сарқырамасының бастауы болып табылады. Гвиана қалқаны Гвиананың (бұрынғы Британ Гвианасы), Суринамның (бұрынғы Голланд Гвианасы) және Француз Гвианасының (немесе Гвиананың) астында, Венесуэланың көп бөлігінің оңтүстігінде, сондай-ақ Колумбия мен Бразилияның бір бөлігінде орналасқан. Гвиана қалқанының тау жыныстары метаседименттер мен метавулканикалық (жасыл тастар) құрамдас бөліктерден тұрады, олардың үстіне құмтастар, кварциттер, тақтатастар және конгломераттардың көлденеңге жақын қабаттары және габбро сияқты жас мафикалық интрузиялардың сілдері орналасқан.

Геология

Қалқандағы ең көне тау жыныстары кварц-фельдшпат гнейсінен және бағынышты мафикалық гнейстен тұратын Археандық Иматака кешенінен құралған. Гури жарылысы кешеннің оңтүстік шегарасын көрсетеді. Осы жарылыстың оңтүстігінде метавулканикалық Пастора супертобынан және граниттік плутондық Супамо кешенінен тұратын ерте протерозойлық жыныстар орналасқан. Кучиверо тобы күлді туфтан және граниттік плутондық жыныстардан тұрады. Ерте және орта протерозойлық Рорайма тобы құрлықтық кластикалық шөгінді тау жыныстарынан тұрады. Бұл кембрийге дейінгі шөгінділерге кварц құмтастары, кварциттер және конгломераттар кіреді, олардың жасы 1,8-ден 1,4 миллиард жылға дейін деп есептеледі.

Экология

Гвиана қалқаны – әлемдегі биологиялық әртүрлілігі ең жоғары аймақтардың бірі және көптеген эндемикалық түрлерге ие. Аймақта 3000-нан астам омыртқалы жануарлар мекендейді: 1168 тұщы су балығы, 269 қосмекенді (54% эндемик), 295 жорғалаушы (29%), 1004 құс (7,7%) және 282 сүтқоректі (11%). Омыртқасыздардың әртүрлілігі толыққанды зерттелмеген, бірақ эндемикалық көпшіліктер мен көңдердің бірнеше түрі бар. Өсімдік әлемі де бай, 13 367 тамырлы өсімдік түрі табылды, олардың шамамен 40% эндемик саналады. Қалқан әлемдегі кез келген кембрийге дейінгі қалқан аймағындағы ең үлкен тропикалық орманмен жабылып жатыр. Гуана жаңбырлы орман Амазонка жаңбырлы орманмен ұқсас және белгілі қорғалатын аумақтарға мыналар жатады: Орталық Гуянадағы Ивокрама орман, Каитеур, Оңтүстік Гуянадағы Кануку ұлттық паркі, ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген Суринамның Орталық Суринам табиғи қорығы, Француз Гуанасындағы Гуана Амазонка паркі және Бразилияның Амапа штатындағы Тумукумак ұлттық паркі. Венесуэлада орманды Канайма, Парима Тапирапеко және Серрания де ла Неблина ұлттық парктері қорғайды. 2014 жылы Колумбия үкіметі Гвиана қалқанының 250 гектар жерін Рамсар ылғалды жері деп жариялады, осылайша Рамсар конвенциясына сәйкес халықаралық маңызы бар қорғалатын аймаққа айналды. Соңғы зерттеулерге сәйкес, Гуаяна таулы аймағының экожүйелері сергек болса да, жаңа мәселелер (соның ішінде "басқа жерлерде жақсы танылған инвазивті өсімдік" Poa annua және "ең агрессивті арамшөптердің бірі" Polypogon elongatus) және инфекциялық фекальдық бактерия Helicobacter pylori анықталды.