Кіріспе
Мұстағли исмаилизмінің саласы Хафизи исмаилизм (حافظية немесе مجيدية, ) - 1132 жылы бөліну нәтижесінде пайда болған Мұстағли исмаилизмінің саласы. Хафиздер Фатимид халифасы Абд әл-Маджид әл-Хафиз ли Дин Алла мен оның мұрагерлерін имамдар ретінде қабылдады, ал бәсекелес Тайиби бөлімшесі оларды узурпатор ретінде қабылдамады, ал Хафиздің немере інісі әл-Тайибтің желісі бойынша имамдықты жалғастыруға мүмкіндік берді. Хафизилер 1171 жылы Фатимид халифалығының жойылуынан және Йеменнің Фатимидтермен байланысқан әулеттерінің аз уақыттан кейін Әйюбид әулетімен басып алынуынан кейін мемлекеттік қолдауды жоғалтып алды және біртіндеп жоғалып кетті. Хафиз тармағының соңғы қалдықтары Мысыр мен Сирияда 14 ғасырда расталған, бірақ 15 ғасырда жойылып кеткен.
Hafizi Isma'ilism (حافظية or مجيدية, ) was a branch of Musta'li Isma'ilism that emerged as a result of a split in 1132. The Hafizis accepted the Fatimid caliph Abd al Majid al Hafiz li Din Allah and his successors as imams, while the rival Tayyibi branch rejected them as usurpers, favouring the succession of the imamate along the line of al Hafiz's nephew, al Tayyib. The Hafizi sect lost state backing and gradually disappeared after the abolishment of the Fatimid Caliphate in 1171 and the conquest of the Fatimid aligned dynasties of Yemen by the Ayyubid dynasty shortly after. The last remnants of the Hafizi branch are attested in the 14th century in Egypt and Syria, but had died out by the 15th century.
Шығуы: Хафизи Таиби схизмасы
Хафиздік исмаилизм тармағы 1130 жылы 7 қазанда Фатимидтердің оныншы халифасы мен жиырмасыншы Муста'ли исмаили имам әл-Амир би Ахкам Алланың өлтірілуінен бастау алады. Әл-Әмір өзінің орнына алты айлық ұлы әл-Тайибті қалдырды, бұл рөлді атқара алатын тағайындалған регент немесе қызмет ететін уәзір жоқ. Нәтижесінде әл-Әмірдің ағайындысы, сол кезде династияның ең көне тірі қалған еркегі болған Абд әл-Мәжит әл-Әмірдің бірнеше аға лауазымды адамдарының қолдауымен регент болып жарияланды. Алайда, бұл регенттіктің әл-Тайиб есімінде болғаны белгісіз, ол осы сәтте жазбадан мүлдем жоғалады. Қазіргі ғалымдар әл-Тайиб сәби кезінде, тіпті әкесінен бұрын қайтыс болған болуы мүмкін деп болжайды; бірақ кем дегенде бір замандас анонимді сириялық дереккөз ол Абд әл-Мәжиттің бұйрығымен өлтірілгенін айтады. Әл-Тайибтің орнына жаңа режим әл-Әмірдің жүкті нағашыны қалдырғанын және халифа өзінің өлімін армандап, осы дүниеге келмеген баланы ұлы және оның тағайындалған мұрагері деп жариялағанын, осылайша әл-Тайибті тиімді түрде айналып өткенін мәлімдеді. Бұл жүктіліктің неден пайда болғаны да белгісіз, өйткені әртүрлі дереккөздер бойынша, нағашы қыз туған немесе ұрық табылмаған. Бұл мәселе шешілмеді, өйткені әл-Амирдің өлімінен кейін екі апта ішінде әскери төңкеріс күшті Кутайфатты билікке әкелді. Құтайфат Фатимидтер режимін жойды және исмаилизмді мемлекеттің ресми ілімі ретінде жоюды бастады. Осы сәтте әл-Тейибті жояды. Құтайфаттың режимі 1131 жылы 8 желтоқсанда Фатимидтер тарапынан өлтіріліп, құлатылды. Абдул Маджид түрмеден босатылып, регент ретінде қайта тағайындалды. Абд әл-Мәжит бұрын халифатқа қатысты жоспарлар жасаған ба, жоқ па, әл-Әмірдің мұрагері болмағандықтан, Фатимид әулетінің жалғасуы мен исмаилилік имамат оның имам және халифа ретінде табысты болуын талап етті, өйткені исмаилилік ілімге сәйкес "Құдай мұсылман қауымын дұрыс жолға баруға Имамсыз қалдырмайды". Бұл 1132 жылы 23 қаңтарда қабылданған жарлықпен жүзеге асырылды, ол арқылы Абд әл-Мәжит "Құдай дінін сақтаушы" атағын алды. Фатимидтер әулетінде билік бірінші рет әкесі мен ұлына берілмеді. Бұл қалыптасқан тәжірибеден түбегейлі ауытқу мәселесі қарастырылып, негізделуі тиіс еді. Осылайша әл-Хафиздің имамдыққа құқығын жариялады, оны әл-Әмірдің өлімі мен Кутайфаттың узурпациясымен қысқа уақытқа көлеңкеленген, бірақ енді құдайлық мақсатқа сәйкес қайта пайда болған күнмен салыстырды. Әл-Амирдің ұлы туралы еш мәлімет жоқ. Әл Хафиз әл Әмірдің оны мұрагер ретінде тағайындағанын және халифа әл Мустансирдің бұл оқиғаны алдын ала көргенін мәлімдеді. Имамдықты тікелей жалғастырудағы бұзылулардың ертедегі мысалдары, негізінен Мұхаммедтің күйеу баласы Әли ибн Әби Талибті тағайындауы, оның талабын растау үшін келтірілді. Әл Хафиздің билікке келуі әл Хафиздің және оның мұрагерлерінің ("Хафиздер") жақтастарына қарсы тұрған әл Тайиб имаматы ("Тайибилер") жақтастарының арасындағы исмаилизмнің Муста'ли тармағында үлкен шинаны тудырды. Әл Хафизді көбінесе Фатимидтер Египетте, Нубияда және Левантта билік еткен аймақтардағы исмаилилер қабылдады, бірақ шетелдегі кейбір исмаилилер қауымдастықтары қабылдамады. Ең бастысы, бұл ісмағұлдар басқаратын жалғыз ірі аймақта, Йеменде болды, онда осы уақытқа дейін Фатимидтер жақтасы Сүлейхидтер әулеті ыдырап кетті. Сүлейхид патшайымы Арва әл-Тейибтің құқықтарын қорғады, оның тууы туралы әл-Әмірдің хатында хабарланды, ал Хамданидтер мен Зурайидтер аймақтық әулеттері әл-Хафиздің талаптарын мойындады. Бұл мәселе тек саяси емес, сонымен қатар имамының исмаилилер дініндегі басты рөлін ескере отырып, өте діни мәселе болды. Стерннің сөздері бойынша, "бұл діннің сақталуы мен дінге сенушінің жеке құтқарылуының осыған байланысты екені анық". Стерннің айтуынша, мәселе "өз ізбасарларымен [ ] таласқан талапкердің жеке тұлғасында емес (әрине, бұл сәби әл-Тейибтің жағдайында анық) - бұл заңды мұрагерде тұлғаланған құдайлық құқық болды".
Тарих
Фатимидтер режиміне ажырамас байланысты Хафиз сектасы 1171 жылы Фатимидтер халифатының құлдырауына дейін өмір сүрді, бірақ кейін тез төмендеп, жоғалып кетті, оның екі бәсекелес тармағынан айырмашылығы, Низарилер мен Тайибилер, олар бүгінгі күнге дейін сақталған.
Мысыр
Хафиз исмаилизм 1171 жылдың қыркүйегінде Саладин Египет үстінен Аббасид халифаларының билігін жариялағанға дейін Мысырдың мемлекеттік діні болып қала берді. Имам халифа әл-Адид қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Фатимидтер отбасы мүшелері сарайда үй қамауына алынды. Әл-Адидтің үлкен ұлы және тағайындалған мұрагері Дәуіт хафиздер тарапынан заңды имам ретінде танылды, бірақ ол өзінің ұлы және мұрагері Сүлеймен Бадр әл-Дин сияқты тұтқында өмір сүрді және қайтыс болды. Көбінесе Хафиздік египеттік исмаилилер жаңа Айюбидтер режимімен қудаланды, олардың көбі Жоғарғы Мысырға қашты. 1170 жылдары Фатимидтер жақтастары немесе Фатимидтікіне сенушілердің қол астындағы бірнеше бүлікшіл заговорлар мен көтерілістер басталды және ғасырдың соңына дейін аз әсермен, кейде жалғасты. 1174 жылы Каирде Фатимидтердің соңғы бірнеше лауазымды адамдары мен ақын Умара ибн Әби әл Хасан әл Яманиді қамтыған фатимидтерге қарсы жасалған құдайымшылықтың нәтижесінде, құлатылған әулеттің көптеген жақтастары Жоғарғы Мысырға жер аударылды, ол Фатимидтерге қарсы әрекеттердің ошағына айналды. 1174 жылдың жазында Канз әл-Дауланың қол астында көтеріліс болды, бірақ басылды. 1176/7 жылы Дәуіт болғым келеді деген адам Солтүстік Мысырдағы Кифтте кең қолдау тапты. Алайда 1188 жылы түнде "Алидің отбасы" деген шиит айқасын айқайлаған кішкентай топтың көтеріліске ұмтылуы Каир тұрғындарынан жауап алмады. 1207 - 1208 жылдары Қайырда тұтқын ретінде өлген Дәудтің ақиқатында Хафиздер Әйубид сұлтаны әл-Адил І-ден оны жұрт алдында жоқтауға рұқсат сұрады. Сұлтан оларға рұқсат берді, бірақ бұл мүмкіндікті пайдаланып, олардың даилерін тұтқындап, мүлкін тәркіледі. Ерлер мен әйелдер тұтқындарының бөлінуіне қарамастан, Дәуд жасырын түрде екі ұл тууға тырысқан, олардың үлкені Сүлеймен Хафиз адалдары оның мұрагері ретінде таныған. Сүлеймен ибн Дәуд 1248 жылы баласыз қайтыс болды, бірақ оның кейбір жақтастары оның жасырын ұлы бар деп мәлімдеді. 1298 жылы Жоғарғы Мысырда Сүлеймен ибн Дәуіттің ұлымын деп мәлімдеген біреу пайда болды, бірақ бұл уақытта Хафиздер және жалпы исмаилизм кішкентай оқшауланған анклавтарға дейін қысқарды. 1324 жылы Үстіңгі Мысырдағы Усфун қаласында исмаили (әлде Хафизи) қауымы тіркелген, ал Сирияда Сафад маңындағы Бақиа тауларында Хафизи қауымы да сол уақытта айтылған. Хафиз қауымдастықтарының соңғы іздері мамлюк дәуірінің соңында жоғалып кетті.
Йемен
Бөлісуден кейін көп ұзамай Зурайид билеушісі Саба ибн Әбул Сууд өзін Йемендегі Хафиз даи деп жариялады, осылайша ол жердегі Хафиз қауымының басшысы болды. 1138 жылы қайтыс болған кезде, ол отбасының бәсекелес тармақтарын жойып, Аден қаласы мен оның ішкі аймағына өз билігін орнатқан. Оның мұрагерлерін Каир ресми түрде даис деп таныды және әл Хафиз оларға құрметті атақтар берді. Зурайидтер әулеті 1173 жылғы Әйюбидтер шабуылға дейін билік құрды. Кланның соңғы мүшелері 1188 жылға дейін Думлува бекінісінде болды, бірақ олар оны ақырында Айюбилерге сатып, Йеменді Әбісінияға тастап кетті. Солтүстікке қарай Хафиз Исмаилизмді Сананың кейбір Хамданидтері де қабылдады. Химас ибн әл Құбайб пен оның ұлы Хатим Хафизияны жариялаған алғашқы Хамданид билеушілері болды. 1138 жылы Хатим ибн Химас қайтыс болғаннан кейін, династия ішкі қақтығыстарда құлдырап, Хатим ибн Ахмад ибн Имран мен оның ұлы Әлимен қайта біріктірілді. Екеуі де Сааданың Зайди имаматымен соғысты, ал Әли 1166-1169 жылдары Хатим ибн Ибрахим әл Хамидидің қол астындағы тайибилерге шабуыл жасап, оларды Шибам Кавкабаннан Харазға итеріп жіберді. 1173 жылы Әли Зурайилерге Забидтің харижиттік билеушісі Абд әл Набиді жеңуге көмектесті. Қайтып оралғаннан кейін көп ұзамай ол Йеменге айюбидтердің басып кіруіне қарсы тұрды. 1174 жылы Сананы жоғалтты, бірақ оны тез қалпына келтіріп, 1189 жылға дейін ұстады. Әли мен оның ағалары 13 ғасырдың басына дейін Сананың айналасындағы елдің солтүстік бөлігін басқаруға қарсы күресті. Аюбидтердің баяу әрі біртіндеп басып алуы Хафиз исмаилизмнің Йеменде біраз уақыт өмір сүруіне мүмкіндік берді, бұл туралы Әлидің немересі Бадр әл Дин Мұхаммед ибн Хатим айтып берді, ол 1300 жылы қайтыс болды. Бір уақыт бойы ол Йемен тайибилерінің бесінші басшысы Али ибн Мұхаммед ибн әл-Валидтің (1215 жылы қайтыс болған) оларға және олардың ілімдеріне шабуыл жасаған трактатын құрастырғанша, маңызды болды. Тайибилерден айырмашылығы, Йемен хафиздері өздерінің іс-әрекеттерін Үндістанға дейін таратпаған.