Кіріспе
Вирустың түрі Citrus tristeza virus (CTV) - Closterovirus тұқымдасының вирустық түрі, оның атаулары Citrus тұқымдасына экономикалық жағынан ең зиянды ауруды тудырады. Бұл ауру бүкіл әлем бойынша миллиондаған цитрус ағаштарының өліміне әкеліп соқты, ал миллиондаған басқаларын өнімге жарамсыз етті. Бразилия мен Оңтүстік Американың басқа елдеріндегі фермерлер бұл ауруды "тристеза" деп атады, бұл португал және испан тілдерінде қайғы дегенді білдіреді, бұл 1930 жылдары аурудың салдарынан болған апатқа сілтеме жасайды. Вирусты қоңыр цитрус құрттары ең тиімді жолмен жұқтырады.
Citrus tristeza virus (CTV) is a viral species of the genus Closterovirus that causes the most economically damaging disease to its namesake plant genus, Citrus. The disease has led to the death of millions of Citrus trees all over the world and has rendered millions of others useless for production. Farmers in Brazil and other South American countries gave it the name "tristeza", meaning sadness in Portuguese and Spanish, referring to the devastation produced by the disease in the 1930s. The virus is transmitted most efficiently by the brown citrus aphid.
Патогенді
CTV - ұзындығы 2000 нм, диаметрі 12 нм болатын иілгіштік таяқ вирусы. CTV геномның ұзындығы 19,2 және 19,3 кб-ға дейін болады және екі типті капсидтік ақуыздармен қоршалған (+) сезім РНК-ның бір жіпінен тұрады. Оның геномдық көлемі КТВ-ны ең ірі РНК вирустарының біріне айналдырады. CTV геномында 12 ашық оқу фреймдері бар, олар кем дегенде 17 ақуызды кодтай алады.
Ұялы ағзалар мен симптомдар
CTV Citrus тұқымдасына жататын бірнеше өсімдік түрлерін жұқтырады, соның ішінде қышқыл апельсин (Citrus aurantium) және қышқыл апельсин тамыршасына жалғанған кез келген Citrus, негізгі шырышты және Севиль апельсині (C. × aurantifolia), Хасаку апельсині және тәтті апельсин (C. × sinensis), грейпфрут (C. × paradisi) және мандарин (C. reticulata). CTV сонымен қатар цитрус тұқымдасына жататын Aeglopsis chevalieri, Afraegle paniculata және Pamburus missionis, сондай-ақ розид өсімдіктерінің мүлдем басқа тұқымына жататын Passiflora gracilis зақымдайтыны белгілі. CTV бүкіл әлем бойынша таралған және цитрус ағаштары өсетін барлық жерде кездеседі. КТВ инфекциясының симптомдары өте өзгермелі және бірнеше факторларға байланысты, соның ішінде қоныс тегі, вирустың белгілі бір штаммының вируленттілігі және қоршаған ортаның жағдайы. Симптомдардың ең көп тараған үш топтамасы - төмендеу (тез және баяу), сабақтың шұңқыры және көшеттің сарғаюы. Әдетте, қантты апельсин, мандарин немесе грейпфрут инфекция жұқтырған қышқыл апельсин тамыршасына егілген кезде, олардың құлдырауы байқалады. Бұл төмендеуге хлоротик жапырақтары мен жұқтырған ағаштың жалпы өлімі жатады. Бұл аурудың алғашқы белгілері байқалғаннан кейін бірнеше ай - бірнеше жылға дейін созылуы мүмкін. Бұл жағдайда зақымданған ағаш балауыздар мен бал аралары арасындағы қосылудан жоғары және бастапқы қышқыл апельсин түбірінің ішкі бетінде пайда болады. Сондай-ақ, аурудың төмендеуі тез болуы мүмкін, нәтижесінде алғашқы белгілері байқалғаннан кейін бірнеше күн өткен соң өлімге ұшырайды. Үшінші негізгі симптом - көшеттердің сарғаюы. Бұл қышқыл апельсин, Natsudaidai, лимон және бутан кезінде жиі кездеседі. Симптомдарға жапырақтың сарғаюы және жалпы өлу жатады.
Диагностика
КТВ классикалық диагнозы - Мексика лимпасын (Citrus aurantifolia) ауру өсімдіктің тіндерімен егу арқылы. Мексикалық лимонның алдын ала болжауға болатын белгілері болады. Жапырақтағы симптомдар ашық тамырлар түрінде басталады, содан кейін хлороз және жапырақтың құйылуы. Әсіресе ауыр сорттар өсудің қысқаруына әкелуі мүмкін, сондай-ақ сабақтың бұрыштарының бұзылуы да болуы мүмкін. Басқа диагностикалық процедураларға электрондық микроскопия, қос антиденелі сэндвич ферментпен байланысты иммуносорбенттік талдау (DAS ELISA), тіннің басып шығаруы ELISA және ПТР- негіздегі талдаулар жатады. Бұл тиімділікті қоңыр цитрус тұқымдас құрттың тар қоныс телімі және оның жаңа өсімдіктерді отарлау үшін қанатты нысандар жасауға бейімділігі арттырады. A. gossypii-нің қожайын аймағы әлдеқайда кең, соның ішінде Флоридадағы жүздеген өсімдік түрлері бар, ал вирустың басқа қожайынмен қоректенгенде таралуы тоқтатылады.
Қоршаған орта
КТҚ-ның негізгі тараушысы - көкжапырақ. Бастапқыда АҚШ-та вектор ретінде тек Aphis gossypii (мелон және мақта құрттары), A. spiraecola (жасыл цитрус құрттары) және қара (немесе қоңыр) цитрус құрттары Toxoptera aurantii болды. Бұл құрттар вирусты шығыстағы цитрус құрттары Toxoptera citricida-ға қарағанда әлдеқайда тиімді емес жолмен таратады. Токсоптера цитрицида Шығыс Азия мен Оңтүстік Америкада кездесті, ал баяу Орталық Америка мен Кариб аралдарына дейін жетті. 1993 жылы Кубаға жетті, ал 1995 жылы Флоридада табылды. Вирусты алу үшін құрттар кем дегенде 30-60 минут тамақтануды қажет етеді және кем дегенде 24 сағат бойы вирусты болып қалады. T. citricida басқа көкпарларға қарағанда әлдеқайда тиімді және ол басқа көкпарлар тасымалдай алмайтын қатты сабақ ұңғыларын немесе төмендеуін тудыратын CTV штаммдарын жібере алады. A. spiraecola тиімділігі төмен болса да, оның популяциясы жоғары және сондықтан вирусты жақсы жеткізе алады. T. aurantii тек қана CTV- ның белгілі бір штаммдарын ғана жұқтыратындығы дәлелденді. Үш тиімділігі төмен көкпарлардың ішінде А. gossypii 78% тиімділікпен, ал А. spiraecola және Т. aurantii 0-6% аралығында. КТҚ-ның ауырлығын арттыратын негізгі мәдени практика - цитрус ағаштарын қышқыл апельсин түбіршігіне жапсыру. CTV жұқтырған бұталарды тұқымға көбейту арқылы CTV бастапқы ағаштан жаңаға ауысады.
Менеджмент
CTV алғаш рет анықталған кезде карантин ең жақсы басқару стратегиясы болды, қазір карантин тек ағаштардың аз мөлшерінде зақымдалған жерлерде жұмыс істейді. T. citricida АҚШ-қа келгеннен кейін қабылданған басқа тәсіл - бұл CTV-ден бос емес бұталы ағашты жою. Бұл - әлдеқайда қатаң шара, бірақ T. citricida вирусты қаншалықты тез тарата алатынына байланысты оны қолдану керек. Егер аймақта CTV болса, ағаштарды қышқыл апельсин түбіртектеріне егуден аулақ болыңыз және оның орнына tristeza төзімді түбіртектеріне егуді жалғаңыз. Вирус Азияда ұзақ уақыттан бері болғандықтан, олар көп жылдар бойы трифлоритті апельсин, Сунки және Шикуваша (C. × depressa) тамыршасын қолданды. Кейбір будандар, мысалы, Троер цитрусы немесе Свингл цитрумело, төзімді тамырлар ретінде уәде береді. Сонымен қатар, сабақтарының шұңқырға ұшырауына төзімді тұқым түрлерін пайдалану ұсынылады. Вирустан таза ағаштардың өсірілуі үшін ұрық ұшын жапсыру немесе жылумен өңдеу өте маңызды. Егер егістікті тұрақты түрде КТҚ-нан тазарту мүмкін болса, вирустан таза ағаштар отырғызу тиімді. Вирустан бос егістікті табу қиын жерлерде CTV-ның жеңіл штаммымен алдын ала вакцинация жүргізу ағаштарды CTV-ның ауыр штаммымен жұқпадан қорғайды. Жапырақшалар ағаштарына көбейтуден кем дегенде 4-6 ай бұрын жұмсақ CTV штаммымен егу керек. Одан кейін оларды көгалдандырылған жылыжайда, құрт-құртсыз жерде ұстау керек. Сондай-ақ, өсімдіктерді көбейту үшін өсірілетін жас өсімдіктердің бақшалары векторлардан таза болуы керек. Қиындыққа ұшыраған CTV-мен зақымданған ағаштарға алдын ала егілген түйіршіктермен жоғары шикізатты жапсыру тиімді емес, өйткені ағаш аурудан аз қорғаныс береді. Өсімдіктер мен жас ағаштарды құрт-құрттан қорғау үшін кейде инсектицидпен бүрку қажет. Бұл вирустың қайта жұқтырылуын баяулатады. Биологиялық әдіспен Азиядан A. spiraecola-ны табиғи түрде бақылайтын паразиттік құрт әкелу болды. Бұл тәсіл T. citricida пайда болған кезде тоқтатылды, өйткені ол маңыздырақ құрттың паразиті емес. Флоридада арамшөптердің табиғи паразиті бар, ол арамшөптердің деңгейін төмендетуге тырысады, алайда арамшөптердің санының артуына байланысты, ол популяцияны төмендетуге мүмкіндік бермеді.
Маңыздылық
CTV цитрус ағаштарының экономикалық жағынан ең маңызды және зиянды вирусы болып табылады. Ол тез таралуы мүмкін және ащы апельсин тамыршығы бар ағаштарды өлтіру арқылы ғана емес, сонымен қатар қалыпты цитрус ағаштарының сабағын бұзып, зақымдайды. Бұл ауру бүкіл әлемде 80 миллионнан астам ағашқа зақым келтірді, негізінен 1910 жылдан бері Оңтүстік Африкада, Аргентинада (10 миллион), Бразилияда (6 миллион) және АҚШ-та (1950 жылдан бастап 3 миллион). Т. цитрициданың таралуымен Орталық Америка мен АҚШ-та оның ауырлығы мен әсері күрт артты.