Кіріспе

Вирустың түрі

Көккөніс мозаика вирусы (CaMV) – өсімдіктерге жұғатын параретровирустар тобына жататын Caulimoviridae тұқымдасының алты туысының бірі – Caulimovirus туысының мүшесі. Паретровирустар ретровирустар сияқты кері транскрипция арқылы көбейеді, бірақ вирус бөлшектерінде РНК орнына ДНК болады.

Анықтама

Гүлдезек мозаика вирусы (CaMV) – Caulimoviridae тұқымдасына жататын вирус. Бұл тұқымдас Belpaoviridae, Metaviridae, Pseudoviridae және Retroviridae (барлығының геномдары РНК-дан тұрады және ДНК аралық арқылы көбейтіледі) Ortervirales ретінде топтастырылған. Hepadnaviridae, ДНК геномдарына ие болғанымен, олар РНК аралық арқылы көбейтіледі (Caulimoviridae сияқты), бірақ олар Blubervirales тәртібіне жатады (екеуі де Revtraviricetes класына кіреді). CaMV көбінесе Brassicaceae тұқымдасына жататын өсімдіктерді (мысалы, гүлдезек және репа) жұқтырады, бірақ кейбір CaMV штаммдары (D4 және W260) Datura және Nicotiana туыстарының Solanaceae түрлерін де жұқтыра алады. CaMV мозаика, жапырақ бетіндегі некроздық зақымдар, өсудің баяулауы және жалпы өсімдік құрылымының деформациясы сияқты әртүрлі жүйелік симптомдарды тудырады. Симптомдардың көрінісі вирус штаммына, қожайынның экотипіне және қоршаған орта жағдайларына байланысты өзгереді. CaMV Myzus persicae сияқты кеңірдектер арқылы қан айналымынсыз беріледі. Өсімдік жасушасына енгеннен кейін, вириондар өсімдік жасушасының ядролық қабығына жылжып өтеді.

Құрылымы

CaMV бөлшегі – еріткішпен толтырылған орталық қуысты қоршап тұратын, T = 7 үшбұрыштылықпен орналасқан 420 капсидтік белок (CP) кішібірліктерінен құралған, диаметрі 52 нм болатын икосаэдр. CaMV құрамында шамамен 8,0 килобазалық дөңгелек екі тізбекті ДНК молекуласы бар, ол кері транскрипция кезінде РНКаза H әрекетінен туындаған үзілістермен сипатталады. Бұл үзілістер Met tRNA-дан және кері транскрипцияда қолданылған екі РНК праймерінен пайда болады. Жұмыр клетке енгеннен кейін, вирустық ДНК-дағы осы бір тізбекті "үзілістер" жазылып, гистондармен байланысатын суперспиральды молекула құрайды. Бұл ДНК толық ұзындығындағы, терминалдық қайталамалы 35S РНК және субгеномдық 19S РНК-ға транскрипцияланады.

Вектор арқылы CaMV берілуінің молекулалық механизмдері

Вирус жұқтырған қожайыннан апид векторының қоректену кезінде жұғады. Жұғу үшін вириондар мен P2 ақуызынан тұратын жұқпалы кешен вектордың стилеттерінде қалыптасады. P2 N-терминалды домені стилеттің ұшындағы белок рецепторын таниды, ал P2 C-терминалды домені P3-пен әшекейленген вириондарға байланысады. Вектордың вирус жұқтыру әдісі P2 ақуызының тіндік және жасушалық деңгейдегі нақты орналасуымен реттеледі. Бұл ақуыз тек эпидермис және паренхима жасушаларында ғана табылады. Сонымен қатар, осы жасушаларда P2 вирустық бір электронды сәуле өткізгіш инклюзия денелерінде (ELIB) орналасады. Қонақ жасушаларда вирустық P2 және P3 ақуыздары алдымен көптеген вирустық фабрикаларда (электронды тығыз инклюзия денелері) өндіріледі, содан кейін экспортталып, микротүтіктермен бірге орналасады, және ELIB-те шоғырланады. CaMV микротүтіктерді трансмиссивті денеге айналдыру арқылы вектормен таралуына мүмкіндік береді. Бұл вирустың толық молекулалық сипаттамасы мен одан әрі зерттеулері жүргізілген жоқ.

Өсімдіктің қорғаныс жүйелерін бұзу

Гүлдесін мозаикасының вирусы қожалық өсімдік клеткасының қорғаныс механизмдеріне қарсы тұруға мүмкіндік беретін бірнеше механизмдерге ие. Прегеномдық 35S РНК кері транскриптаза арқылы геномды көбейтуге жауапты болғанымен, ол сонымен қатар вирустық қарсы қорғанысқа қатысты факторларды өндіру үшін маңызды мРНК ретінде қызмет ететін 600 негіз жұптық кодтамайтын жетекші тізбекке де ие. CaMV-нің көптеген қожайындарында вирустық инфекцияны шектеуге арналған шағын РНК-ға негізделген вирустық үнсіздендіру механизмдері бар. Аталған 600 бп тізбегінің өнімдері – 21, 22 және 24 нуклеотид ұзындығындағы вирустық шағын РНК-лар, олар аргонавт 1 (AGO1) сияқты қожалық үнсіздендіру машинасының эффекторларын байланыстырып, белсенділігін жоятын алдаушы заттар ретінде қызмет етеді. Теориялық тұрғыдан дәлелдеу үшін, осы шағын РНК-лардың эксперименттік жолмен артық өндірілуі жұқтырған өсімдіктерде вирус жинақталуын арттыруға мүмкіндік береді.

Трансгендік өсімдіктерде CaMV 35S промоторын қолдану мәселесі

2010 жылдардың басында трансгенді өсімдіктерде экспрессия үшін CaMV 35S промоторын қолдану туралы бірқатар алаңдаушылықтар туды, себебі бұл промотор мен P6 кодтау тізбектері арасында тізбектік үйлесімдер бар. АҚШ-та босатуға сертификатталған 54 трансгендік жағдайда 528 базалық жұпқа дейін ORF VI (P6-ның C терминалды домендерін кодтайтын) қамтылған. P6 – функцияларының толық спектрі белгісіз көп функциялы белок болғандықтан, оның бір немесе бірнеше домендерінің экспрессиясы трансгенді организмдерде күтпеген салдарға алып келуі мүмкін деген қауіп бар. Соңғы зерттеулер CaMV 35S промоторының қандай ұзындығы P6 домендерін кездейсоқ өндіру ықтималдығын ең азайтатынын, сонымен бірге промотордың толық белсенділігін сақтайтынын анықтауға бағытталған. Болжанатын болса, промотор ұзындығын қысқарту P6 домендерінің санын азайтады, сондай-ақ немесе немесе қалаған емес әсерлердің пайда болу мүмкіндігін де төмендетеді.